Wykład nr narzędzia skrawające Podział narzędzi skrawających



Pobieranie 384.5 Kb.
Data22.03.2020
Rozmiar384.5 Kb.

WYKŁAD NR 2
2.1. Narzędzia skrawające
2.1.1. Podział narzędzi skrawających

Istnieje kilka sposobów podziału narzędzi skrawających:



  1. według sposobu obróbki

  • noże tokarskie,

  • noże strugarskie,

  • nawiertaki,

  • wiertła,

  • rozwiertaki,

  • przeciągacze,

  • przepychacze,

  • wytaczadła,

  • pogłębiacze,

  • frezy,

  • głowice frezowe,

  • gwintowniki,

  • narzynki,

  • głowice gwinciarskie,

  • frezy grzebieniowe,

  • frezy ślimakowe,

  • dłutaki Fellowsa,

  • frezy modułowe,

  • wiórkowniki,

  • piły,

  • skrobaki,

  • ściernice,

  • osełki,

  • głowice do gładzenia (honownice).

  1. według kształtu obrabianej powierzchni

  • do powierzchni zewnętrznych (przede wszystkim płaszczyzn i powierzchni obrotowych),

  • do obróbko otworów,

  • do obróbki gwintów,

  • do obróbki kół zębatych,

  1. według metody kształtowania powierzchni

  • punktowe

    • narzędzie styka się z kształtowaną powierzchnią punktowo, wierzchołkiem ostrza i porusza się po torze wyznaczającym kształt obrabianej powierzchni,

    • do tej grupy narzędzi należą m.in. noże tokarskie i strugarskie, wiertła, rozwiertaki, frezy i głowice frezowe,

    • ze względu na stosowanie obrabiarek sterowanych numerycznie jest to w chwili obecnej bardzo rozpowszechniona grupa narzędzi,

      • kształtowe

        • charakteryzują się liniowym stykiem krawędzi skrawającej z powierzchnią obrabianą,

        • zarys ostrza narzędzia jest zgodny z zarysem obrabianej powierzchni,

        • do tej grupy narzędzi należą noże kształtowe np. do podcięć technologicznych, frezy kształtowe np. do rowków trapezowych, przeciągacze, nawiertaki,

      • obwiedniowe

  • zarys przedmiotu obrabianego wynika z kształtu zarysu narzędzia i kinematycznego powiązania ruchu narzędzia z ruchem przedmiotu tzw. ruchu odtaczania;

  • kształt powierzchni obrabianej uzyskuje się jako obwiednię kolejnych położeń krawędzi skrawającej narzędzia;

  • do grupy tych narzędzi należą przede wszystkim narzędzia do obróbki kół zębatych,




  1. według sposobu zamocowania

    • trzpieniowe (narzędzia, w których część robocza stanowi jedną całość z częścią chwytową)

      • z chwytami walcowymi

stosowane we wszystkich narzędziach do szybkiego mocowania w oprawkach dwu- lub trzyszczękowych lub oprawkach z tuleją rozprężną;

obecnie najbardziej rozpowszechnione



  • z chwytami stożkowymi: ze stożkiem Morse’a (konwencjonalne wiertła, pogłębiacze, wytaczadła), stożkiem metrycznym lub niesamohamownym stożkiem 7:24, stosowanym we frezarkach (głowice frezarskie),

  • z chwytami kwadratowymi lub prostokątnymi (konwencjonalne noże tokarskie, strugarskie i dłutownicze)

    • nasadzane (narzędzia, w których funkcję chwytu spełnia otwór osadczy, gniazdo)

  • z gniazdami walcowymi: zwykłymi (dłutaki obwiedniowe), z rowkiem zabierakowym podłużnym (frezy osadzane na trzpieniach frezarskich), z rowkiem zabierakowym poprzecznym (frezy walcowo-czołowe, głowice frezowe),

  • z gniazdami stożkowymi (stosowane w bardzo ograniczonym zakresie, głównie do rozwiertaków nasadzanych)

  1. według stopnia rozpowszechnienia

    • narzędzia normalne (produkowane seryjnie przez przemysł narzędziowy i będące w obiegu handlowym; obecnie za narzędzia normalne należy uznać narzędzia podawane w katalogach firm narzędziowych),

    • narzędzia specjalizowane (narzędzia normalne dostosowane do określonych warunków pracy, zwykle przez korekcję ostrza lub zmianę średnicy; najczęściej są to rozwiertaki i frezy),

    • narzędzia specjalne, które wymagają opracowania konstrukcyjnego i wykonania przez narzędziownię lub fabrykę narzędzi (takimi narzędziami są wytaczadła, wiertła do głębokich otworów, pogłębiacze czołowe, frezy kształtowe i obwiedniowe);

narzędzia specjalne pozwalają na ścisłe dostosowanie geometrii ostrza i zarysu narzędzia do wymagań technologicznych, co powoduje wzrost wydajności w porównaniu z pracą analogicznych narzędzi normalnych, ich koszt jest jednak znacznie, co najmniej kilkakrotnie wyższy w porównaniu z podobnymi narzędziami normalnymi;

stosowane są przede wszystkim w produkcji wielkoseryjnej i masowej.




  1. według rozwiązań konstrukcyjnych

  • narzędzia jednolite, wykonane w całości z materiału narzędziowego (głównie narzędzia wykonywane ze stosunkowo tanich materiałów narzędziowych np. stali narzędziowych węglowych i stopowych do pracy na zimno, narzędzia o małych gabarytach takich jak narzędzia trzpieniowe o średnicy kilku milimetrów i narzędzia nasadzane o małej szerokości oraz narzędzia o bardzo dużej dokładności);

  • narzędzia łączone, w których jedynie część robocza lub nawet fragment tej części wykonywane są z materiału narzędziowego, a pozostała część z tańszych materiałów (zwykle ze stali konstrukcyjnej).

    • narzędzia łączone w sposób trwały: zgrzewane stykowo (konwencjonalne noże, a szczególnie noże wytaczaki, wiertła, frezy, gwintowniki); lutowane (z ostrzami z węglików spiekanych lub stali szybkotnącej, a ostatnio z wkładkami z polikrystalicznych materiałów supertwardych); napawane (np. osełkownice do obróbki wykańczającej kół walcowych),

    • narzędzia składane, przede wszystkim z wkładkami, płytkami lub nożami wymiennymi (łatwa wymiana zużytych elementów, ostrzenie narzędzia prowadzi się w stanie zdemontowanym, choć nie stanowi to reguły);

narzędzia składane stanowią dziś podstawowe rozwiązanie konstrukcyjne.
Narzędzi składanych nie stosuje się tylko w:

  • narzędziach o małych wymiarach, w których zastosowanie połączeń mechanicznych prowadziłoby do zmniejszenia sztywności narzędzia,

  • narzędzi bardzo dokładnych, w których wąskie tolerancje uniemożliwiają wykonanie elementów składowych z dostateczną technologicznie dokładnością.


2.1.2. Budowa narzędzi skrawających
W narzędziach skrawających wyróżnia się 3 części:
A – część roboczą, obejmującą wszystkie elementy narzędzia, związane z procesem

skrawania,

B – część chwytową, służącą do zamocowania narzędzia w obrabiarce,

C – część łączącą, występującą tylko w pewnej grupie narzędzi trzpieniowych.




  1. W części roboczej wyróżnia się:

A1 – część skrawającą, wykonującą główną pracę skrawania:



  • w narzędziach jednoostrzowych część skrawająca pokrywa się z częścią roboczą;

  • w narzędziach wieloostrzowych część skrawająca odpowiada głównej krawędzi

skrawającej lub części zdzierającej narzędzia,

A2 – część wykańczająca (kalibrująca), odpowiadająca w większości przypadków pomocniczej krawędzi skrawającej lub ostatniemu fragmentowi narzędzia, który powoduje ostateczne wykończenie powierzchni,



A3 – część prowadząca, której zadaniem jest ustalenie położenia narzędzia w stosunku do przedmiotu; w niektórych przypadkach pokrywa się z częścią wykańczającą (wiertło), w innych jest ona wyraźnie wyodrębniona (np. tzw. „pilot” w pogłębiaczach).


  1. Część chwytowa i jej rodzaje zostały omówione przy podziale narzędzi wg sposobu zamocowania.


Wiertło: 1-główna krawędź skrawająca, 2- pomocnicza krawędź skrawająca, 3- ścin,

4 – powierzchnia przyłożenia, 5 – rowek wiórowy, 6 – pomocnicza powierzchnia przyłożenia (łysinka), 7 – rdzeń, 8 – chwyt walcowy, 9 – zabierak, 10- chwyt stożkowy Morse’a, 11 - płetwa



Pogłębiacz: l1 – część prowadząca tzw. „pilot”, l2 – część robocza, szyjka, część chwytowa,

płetwa


Noże tokarskie imakowe: 1 – zdzierak prosty, 2 – zdzierak wygięty, 3 – wykańczak spiczasty,

4 – boczny wygięty, 5 – wykańczak szeroki, 6 – boczny odsadzony, 7 – przecinak, 8 – czołowy, 9 – wytaczak prosty (do otworów przelotowych), 10 – wytaczak spiczasty (do otworów nieprzelotowych, 11 – wytaczak hakowy
c) Część łącząca nie odgrywa bezpośredniej roli ani w procesie skrawania, ani przy zamocowaniu narzędzia. Występuje tylko w niektórych z narzędzi trzpieniowych z jednej z dwóch przyczyn:


    • z przyczyn technologicznych – ułatwia wykonanie narzędzia; część łącząca jest wówczas krótka i nosi nazwę szyjki (np. w wiertłach),

    • z przyczyn funkcjonalnych – powoduje odsunięcie części roboczej od części chwytowej (np. noże wytaczaki).


2.1.3. Opis części roboczej narzędzia – geometria ostrza
Ostrze – część roboczą narzędzia – ograniczają trzy powierzchnie:

  • powierzchnia natarcia, po której spływa wiór podczas skrawania,

  • główna powierzchnia przyłożenia, stykająca się z powierzchnią obrabianą,

  • pomocnicza powierzchnia przyłożenia, stykająca się z powierzchnią obrobioną.

W wyniku przecinania się tych powierzchni powstają dwie krawędzie skrawające:



  • główna krawędź skrawająca – jest to wynik przecinania się powierzchni natarcia z główną powierzchnią przyłożenia,

  • pomocnicza krawędź skrawająca – jest to wynik przecinania się powierzchni natarcia z pomocniczą powierzchnią przyłożenia.

Wierzchołek ostrza, definiowany jako najdalej wysunięty punkt ostrza (wzdłuż lub prostopadle do osi narzędzia), leży w punkcie przecięcia głównej i pomocniczej krawędzi skrawającej.


W celu jednoznacznego określenia położenia charakterystycznych powierzchni ostrza wprowadzono układ wymiarowania nazywany układem narzędzia, w którym określa się płaszczyzny i kąty ostrza, stanowiące podstawę do jego wykonania.
Geometrię narzędzia rozpatruje się w jednym, konkretnie wybranym punkcie ostrza – oddzielnie dla głównej i oddzielnie dla pomocniczej krawędzi skrawającej.
W układzie narzędzia wyróżnia się 6 płaszczyzn:

a) płaszczyznę podstawową Pr



  • jest ona prostopadła lub równoległa do bazowych elementów narzędzia (podstawy lub osi w przypadku narzędzi obrotowych),

  • jest ona możliwie prostopadła do kierunku prędkości ruchu głównego,

  • przechodzi przez rozpatrywany punkt M krawędzi skrawającej,

  1. płaszczyzna boczna Pf

  • jest ona możliwie równoległa do kierunku posuwu,

  • jest prostopadła do płaszczyzny podstawowej Pr,

  • przechodzi przez rozpatrywany punkt M krawędzi skrawającej,

  1. płaszczyzna tylna Pp

  • jest ona prostopadła do Pr

  • jest ona prostopadła do Pf,

  • przechodzi przez rozpatrywany punkt M krawędzi skrawającej,

  1. płaszczyznę głównej krawędzi skrawającej Ps

    • jest ona styczna do głównej krawędzi skrawającej

    • jest ona prostopadła do Pr

    • przechodzi przez rozpatrywany punkt M krawędzi skrawającej,

  2. płaszczyznę przekroju głównego Po

  • jest ona prostopadła do Pr,

  • jest ona prostopadła do Ps,

  • przechodzi przez rozpatrywany punkt M krawędzi skrawającej,

  1. płaszczyznę normalną Pn

  • jest ona prostopadła do głównej krawędzi skrawającej,

  • przechodzi przez rozpatrywany punkt M krawędzi skrawającej.

Położenie krawędzi skrawających określa pięć kątów. Trzy mierzone są w płaszczyźnie podstawowej Pr:



  • kąt przystawienia κ – zawarty między płaszczyznami Ps i Pf,

  • pomocniczy kąt przystawienia κ ‘ – zawarty między płaszczyznami Ps’ i Pf,

  • kąt naroża ε – zawarty między płaszczyznami Ps i Ps’,

Pomiędzy tymi kątami występuje zależność:

κ+ κ’ + ε = 180o

W płaszczyźnie głównej krawędzi skrawającej Ps określa się:



  • kąt pochylenia krawędzi skrawającej λ – zawarty między główną krawędzią skrawająca i płaszczyzną podstawową Pr.

zaś w płaszczyźnie pomocniczej krawędzi skrawającej Ps określa się:

  • kąt pochylenia pomocniczej krawędzi skrawającej λ’ - zawarty między pomocniczą krawędzią skrawającą i płaszczyzną podstawową Pr.

Kąty λ i λ’ są dodatnie, gdy wierzchołek ostrza jest najwyższym punktem krawędzi skrawającej i są ujemne, gdy wierzchołek ostrza jest najniższym punktem krawędzi skrawającej.

Położenie płaszczyzny natarcia i płaszczyzny przyłożenia określają trzy kąty:



  • kąt natarcia γ - zawarty między powierzchnią natarcia a płaszczyzną podstawową Pr,

  • kąt przyłożenia α - zawarty między powierzchnią przyłożenia a płaszczyzną krawędzi skrawającej Ps,

  • kąt ostrza β - zawarty między powierzchnią natarcia i powierzchnią przyłożenia.

Pomiędzy tymi kątami występuje zależność:



γ + α + β = 90o.

Wszystkie kąty mogą być mierzone w jednej z czterech płaszczyzn: Pf, Po, Pp, Pn, otrzymując indeks odpowiedniej płaszczyzny. W katalogach podaje się zwykle kąty w płaszczyźnie przekroju głównego Po lub w płaszczyźnie bocznej Pf.



Kąty przyłożenia α i kąty ostrza β mają zawsze wartości dodatnie, natomiast kąty natarcia γ mogą być dodatnie lub ujemne.


2.2. Materiały narzędziowe
2.2.1. Stale szybkotnące

Stale szybkotnące stosowane są głównie na wieloostrzowe narzędzia skrawające, często na narzędzia wykrojnikowe, a także na narzędzia do obróbki plastycznej na zimno i gorąco.

Stale te wykazują dużą twardość i odporność na ścieranie w temperaturze do ok. 600 oC. Przyjmuje się, że stale szybkotnące zawierają ponad 0,6%C, 3-6% Cr oraz nie mniej niż 7% dwóch innych dodatków stopowych, którymi mogą być wolfram W, molibden Mo, wanad V i kobalt Co. Ich podstawowym składnikiem jest żelazo.

Wg nowej normy, zgodnej z normami ISO (PN-EN ISO 4957:2002U), oznacza się je literami HS i liczbami (rozdzielonymi kreskami), oznaczającymi średnie stężenie pierwiastków w kolejności: W, Mo, V i Co. Litera C na końcu znaku oznacza stal o zwiększonym stężeniu węgla w porównaniu ze stalą o takim samym stężeniu podstawowych pierwiastków stopowych np. HS18-0-1 (jest to odpowiednik dawnej stali SW18), ma 18% wolframu, 1 % wanadu, 4.2% Cr i 0.78% C, zaś HS6-5-2-5 (jest to odpowiednik stali kobaltowej SK5), mający 6% W, 5% Mo, 2%V i 5%Co.

Stale szybkotnące wykonywane są dwiema technologiami:


  • technologią tradycyjną

  • technologią metalurgii proszków.

W technologii tradycyjnej składniki stali są wspólnie przetapiane i krzepną w postaci wlewków. Wlewki są poddawane obróbce plastycznej, najczęściej walcowaniu. Wadą tej technologii jest uzyskiwanie niejednorodnej struktury stali szybkotnącej (zjawisko segregacji węglików), co ma niekorzystny wpływ na właściwości skrawne ostrza. Zjawisku segregacji węglików przeciwdziała się przez: wprowadzenie operacji kucia w miejsce czy oprócz operacji walcowania wlewków, staranny proces hutniczy (wlewnice o odpowiednich kształtach, obniżenie temperatury odlewania, chłodzenie wewnętrzne i modyfikacja, powodująca rozdrobnienie węglików) i wprowadzenie dodatkowo rafinacji stali szybkotnących przez przetapianie próżniowe lub elektrożużlowe.

Stale szybkotnące są dostarczane w stanie zmiękczonym. Po wstępnej obróbce mechanicznej poddawane są odprężaniu (wygrzewanie w temp. 600-650oC), potem następuje mechaniczna obróbka półwykańczająca, hartowanie, dwa wysokie odpuszczania w temp. dochodzącej do 600 oC, a na końcu obróbka wykańczająca np. przez szlifowanie.



W technologii metalurgii proszków półproduktem do wytwarzania spiekanych stali szybkotnących jest proszek o składzie chemicznym odpowiadającym gotowej stali.

Podstawową metodą otrzymywaniu proszku jest rozpylanie ciekłej stali szybkotnącej gazami obojętnymi (głównie azotem, niekiedy argonem lub helem) lub wodą (wielokrotnie tańsze niż gazami). Gaz lub woda rozpyla strumień metalu na bardzo drobne krople, które stygną w postaci kulistych ziaren. Proszek uzyskany przez rozpylenie poddaje się bardzo często dalszemu rozdrobnieniu metodami mechanicznymi. Wraz z nim rozdrabnia się często odpady drutów, odcinków blach i wiórów o wielkości 2-5 mm. Jest to rozbijanie o płytę pancerną, w komorze rozprężnej, cząsteczek metalu z prędkościami sięgającymi liczbie Macha 1, na proszek o średnicy ziarna rzędu 10 μm, a potem dalsze wielogodzinne mielenie w młynach wibracyjnych i kulowych, co pozwala osiągnąć ziarna o średnicy 1-2 μm.

Najpowszechniej stosowana jest metoda szwedzkich firm ASEA-STORA, określana jako ASP. Proszek, uzyskany przez rozpylanie normalnie wytopionej stali w strumieniu bardzo czystego azotu, jest prasowany w bloki o średnicy 400 mm i wysokości 1500 mm pod ciśnieniem 400 Mpa i spiekany w temperaturze 1150oC pod ciśnieniem 100 Mpa.

Tak uzyskany półprodukt poddaje się wyżarzaniu zmiękczającemu, po czym można z nich bezpośrednio wykonywać narzędzia lub poddać je obróbce plastycznej na gorąco w celu nadania kształtu i wymiarów najdogodniejszych do wytwarzania narzędzi. Obróbka cieplna jest identyczna jak w stalach konwencjonalnych. Stale wytwarzane metodą proszków spiekanych oznacza się literą P i procentowymi udziałami wolframu, molibdenu, wanadu i kobaltu oddzielonymi kreseczkami np. P7-7-7-10 (dawniej oznaczano je symbolem ASP), przy czym zawartość węgla jest w nich znacznie większa niż w stalach konwencjonalnych np. 2.3%.

Spiekane stale szybkotnące, w porównaniu ze stalami konwencjonalnymi, wykazują wiele korzystnych własności technologicznych: dobrą plastyczność, dobrą obrabialność mechaniczną, bardzo dobrą szlifowalność, dużą stabilność wymiarową po hartowaniu i odpuszczaniu, w przeważającej liczbie przypadków lepsze własności użytkowe.

Narzędzia wykonane z tych stali mają lepsze własności skrawne od wykonanych ze stali konwencjonalnych o analogicznym składzie, szczególnie w przypadku obróbki stali trudno obrabialnych i przy większej prędkości skrawania.

Ich wadą jest dwu- lub nawet trzykrotnie większa cena niż stali konwencjonalnych.

Ze stali szybkotnących wykonuje się przede wszystkim do wyrobu narzędzia o dużych wymiarach i masie oraz o złożonym kształcie, np. na frezy ślimakowe, które nie mogą być wykonywane jako narzędzia składane i wszędzie tam, gdzie nie można stosować ostrzy z węglików spiekanych (np. narzędzia jednolite o skomplikowanych kształtach).

Spiekane stale szybkotnące są głównie przeznaczone na narzędzia skrawające do obróbki materiałów trudnoskrawalnych, jak np. stali stopowych, stali o dużej wytrzymałości s tali konstrukcyjnych ulepszonych cieplnie, do obróbki wykańczającej z zastosowaniem narzędzi pracujących z dużą wydajnością, automatycznej obróbki skrawaniem, przy wymaganych zwiększonych współczynnikach niezawodności pracy narzędzi, a więc głównie narzędzia montowane w obrabiarkach sterowanych numerycznie, centrach i liniach obróbkowych oraz obrabiarkach zespolonych.

O zastosowaniu stali konwencjonalnych lub spiekanych musi decydować rachunek ekonomiczny. Mimo większej ceny trwałość narzędzi ze stali spiekanych może być nawet kilkunastokrotnie większa, co jest ekonomicznym uzasadnieniem stosowania takiego materiału. Stąd jako główny wskaźnik należy przyjąć koszt narzędzia na jednostkę wytworzonego nim produktu. Wskaźnikiem pomocniczym może być częstotliwość zatrzymań linii produkcyjnej z powodu konieczności wymiany uszkodzonego narzędzia na jednostkę wytworzonego produktu.

W celu polepszenia własności eksploatacyjnych narzędzi ze stali szybkotnących mogą być one poddane:


  • obróbce cieplno-chemicznej

  • powlekaniu cienkimi warstwami materiałów trudno ścieralnych.

Typowymi obróbkami cieplno-chemicznymi, którym poddaje się stale szybkotnące są azotowanie i węgloazotowanie oraz tlenoazotowanie i utlenianie zwane pasywowaniem.

Azotowanie i węgloazotowanie powodują powstawanie twardej i nieporowatej warstwy azotków i węglikoazotków o grubości 0.02-0.025 mm, o bardzo dużej odporności na ścieranie. Prowadzi się je w trakcie przy okazji drugiego odpuszczania stali szybkotnących. Należy pamiętać, że ze względu na małą grubość warstwy azotowanej przedmioty azotowane nie mogą być poddawane szlifowaniu. Narzędziami najczęściej poddawanymi azotowaniu są frezy, wiertła gwintowniki i narzędzia do obróbki kół zębatych.

Tlenoazotowanie lub utlenianie, prowadzone w atmosferze pary wodnej, powodują powstawanie na powierzchni warstwy tlenków żelaza i wolframu o grubości 2-4 μm, które zapewniają zwiększoną odporność narzędzi na korozję i na ścieranie, mają dobrą przyczepność do podłoża i zmniejszają tendencję do tworzenia się narostu. Procesy te stosuje się do takich narzędzi jak: frezy, przypychacze, przeciągacze, wiertła i gwintowniki.
2.2.2. Węgliki spiekane
Węgliki spiekane stosuje się obecnie niemal wyłącznie do produkcji płytek wieloostrzowych, mocowanych mechanicznie w gnieździe korpusu narzędzia. Stosuje się je także na ostrza świdrów i narzędzi górniczych, narzędzia do obróbki plastycznej i inne narzędzia lub elementy o dużej twardości i odporności na ścieranie.

Płytek wieloostrzowych z reguły nie ostrzy się. Stąd są one produkowane w przygniatającej mierze jako płytki powlekane, gdzie węgliki spiekane są materiałem rdzenia i zapewniają wymaganą wytrzymałość płytki, a cienka zewnętrzna powłoka z materiałów trudnościeralnych zapewnia odporność płytki na ścieranie.

Narzędzia z płytkami z węglików spiekanych są obecnie powszechnie stosowane niemal we wszystkich rodzajach obróbki, wypierając wszędzie gdzie to jest możliwe i ekonomicznie uzasadnione narzędzia ze stali szybkotnących.

Ostrza z węglików spiekanych odznaczają się bardzo wysoką twardością i odpornością na ścieranie oraz wytrzymują temperatury skrawania do 900oC (a niekiedy nawet do 1000oC), co umożliwia 3-4 krotne zwiększenie prędkości skrawania w stosunku do narzędzi ze stali szybkotnących oraz pozwala skrawać tak twarde materiały jak żeliwo białe, hartowaną stal, porcelanę lub szkło. Ponadto skrawanie z użyciem narzędzi z węglików spiekanych nie wymaga stosowania cieczy obróbkowych, co jest korzystne zarówno z przyczyn ekonomicznych jak i ekologicznych (np. w Niemczech roczne zużycie cieczy obróbkowych sięga 700 tys. ton, zaś koszt ich utylizacji wynosi kilkanaście procent kosztu produkcji części). Ujemną cechą węglików jest ich wysoka cena.

Węgliki spiekane są materiałami składającymi się głównie węglika wolframu WC o udziale objętościowym ok. 65-95% oraz węglików innych metali trudno topliwych: tytanu Ti, tantalu Ta i niobu Nb, oraz metalu wiążącego, którym jest zwykle kobalt Co (od 5-10%). Ponadto mogą być produkowane węgliki spiekane, w których metalem wiążącym jest nikiel, molibden oraz żelazo lub ich stopy z kobaltem.

Węgliki spiekane, w których miejsce węglika wolframu, zajmuje węglik tytanu TiC oraz azotek tytanu TiN i węglikoazotek tytanu TiCN występują w literaturze pod nazwą cermetali narzędziowych.

Węgliki spiekane otrzymuje się metalurgią proszków. Pierwszy etap produkcji węglików spiekanych polega na wytwarzaniu bardzo drobnych proszków poszczególnych węglików. Następnie są one, już w odpowiednich proporcjach, mielone razem oraz przesiane, a w końcu poddane prasowaniu. Wypraski gotowych produktów poddawane są od razu spiekaniu końcowemu w próżni w temperaturze 1400-1500oC, natomiast gdy konieczna jest jeszcze obróbka kształtująca to węgliki są prasowane w bloki, które poddaje się spiekaniu wstępnemu w temperaturze 800-1000oC, potem poddaje się je cięciu i formowaniu mechanicznemu, a uzyskany wyrób jest poddany spiekaniu końcowego w taki sam sposób jak wypraski gotowych wyrobów.

Węglików spiekanych nie poddaje się obróbce cieplnej, gdyż metal wiążący nie podlega przemianom fazowym. Węglików spiekanych nie poddaje się również do obróbki plastycznej i mechanicznej polegającej na toczeniu i frezowaniu. Mogą być jednak szlifowane lub docierane.

Niepokrywane węgliki spiekane podzielono wg polskiej normy PN-88/H-89500 na 3 grupy: S, U i H.

Grupa S, oznaczana kolorem niebieskim, stosowana jest do obróbki materiałów dających długi wiór, głównie stali i staliwa (jest odpowiednikiem grupy zastosowania P wg normy PN-ISO 513).

Grupa U, oznaczana kolorem żółtym, jest grupą uniwersalną, stosowaną do obróbki materiałów dających zarówno długi jak i krótki wiór, takich jak: stal i staliwo, stale nierdzewne, żaroodporne i żarowytrzymałe, w tym stale austenityczne, żeliwo szare i stopowe, stale automatowe, metale nieżelazne i stopy lekkie (jest odpowiednikiem grupy zastosowania M wg normy PN-ISO 513).

Grupa H, oznaczana kolorem czerwonym, stosowana jest do obróbki materiałów dających krótki wiór, głównie żeliwa szarego i białego, stali w stanie zahartowanym, tworzyw sztucznych, materiałów ceramicznych, szkła, porcelany, kamienia, metali nieżelaznych: miedzi, mosiądzu, aluminium i ich stopów (w tym trudnoobrabialnych stopów z krzemem), a, także twardych kartonów oraz miękkiego lub twardego drewna (jest odpowiednikiem grupy zastosowania K wg normy PN-ISO 513).Spieki grupy H charakteryzują się największą odpornością na ścieranie i największą zawartością węglika wolframu (ponad 90% stężenia wagowego).

Według nowej nomenklatury węgliki spiekane oznacza się w następujący sposób:


  • węgliki spiekane niepowlekane z przeważającym udziałem węglika wolframu WC: HW-P20 lub tylko P20

  • węgliki spiekane niepowlekane z przeważającym udziałem węglika tytanu TiC lub azotku tytanu TiN (tzw. cermetale narzędziowe): HT-K01

  • węgliki spiekane powlekane: HC-M15.



2.2.3. Spieki ceramiczne

Spieki ceramiczne stosuje się wyłącznie do produkcji płytek wieloostrzowych, mocowanych mechanicznie w gnieździe korpusu narzędzia. Charakteryzują się bardzo wysoką twardością (1.5-2 razy większą niż węgliki spiekane) i odpornością na temperaturę (do 1100oC), co umożliwia skrawanie z 3 do 4 razy większymi prędkościami niż przy użyciu narzędzi z węglików spiekanych oraz skrawanie bardzo twardych metali, w tym stali w stanie zahartowanym. Są odporne chemicznie, stabilne w atmosferze obojętnej i utleniającej, a także w wysokiej temperaturze. Są lekkie i mają dużą odporność na ścieranie. Surowce do wytwarzania tych materiałów są łatwo dostępne. Nie wymagają chłodzenia. Ich podstawową wadą jest wrażliwość na obciążenia udarowe i zmęczenie cieplne (źle znoszą ciągłe zmiany temperatury). Spieki ceramiczne powoli wypierają węgliki spiekane. Ich zastosowanie będzie rosło, gdyż jedną z wyraźniej rysujących się tendencji jest zastępowanie szlifowania twardych materiałów toczeniem lub frezowaniem na sucho. Ponadto dążeniem do wzrostu wydajności obróbki wiąże się bezpośrednio z podnoszeniem prędkości skrawania i wzrostem okresu trwałości ostrza. Ograniczeniami w ich stosowaniu jest:



  • niemożność wykorzystania obecnie istniejących systemów narzędziowych, przystosowanych do płytek z węglików spiekanych, gdyż płytki ceramiczne, ze względu na mniejszą wytrzymałość na zginanie, mają większą grubość i nie pasują do normalnych gniazd w korpusach narzędzi,

  • brak obrabiarek, mających możliwość uzyskiwania tak dużych prędkości skrawania, jak wynikałoby to z możliwości tych narzędzi.

Wśród spieków ceramicznych wyróżniamy:

  • tlenkowe ceramiczne materiały narzędziowe znane w literaturze jako białe spieki ceramiczne (ceramics),

  • ceramiczno-węglikowe materiały narzędziowe, znane w literaturze jako czarne spieki ceramiczne (cermets),

  • spiekany azotek krzemu,

  • sialony.

Białe spieki ceramiczne są to prasowane, a następnie spiekane w temperaturze 1500oC czyste ziarna tlenku aluminium Al2O3 z niewielkimi domieszkami innych tlenków. Mają barwę białą. Wielkości ziaren nie powinny przekraczać 1 mμ, a gęstość spieku powinna mieścić się w bardzo wąskich granicach (od 97,5 do 98,5%). Ostatnio stwierdzono, że dodatek cząstek tlenku cyrkonu ZrO2 w ilości 15% objętości spieku znacznie podwyższa jego odporność na pękanie. Białe spieki ceramiczne stosowane są do wykańczającego toczenia elementów z żeliwa szarego, a także do toczenia stali i frezowania żeliwa szarego. W czasie obróbki nie można stosować cieczy chłodzących.

Oznacza się je symbolem CA i podaniem grupy zastosowania np. CA-K10.

Czarne spieki ceramiczne – składają się z 40% tlenku aluminium Al2O3 i ok. 50% węglika tytanu TiC (cermatale tytanowe) lub węglika wolframu WC (cermetale wolframowe) oraz niewielkie domieszki innych tlenków i węglików. Ostatnio zamiast węglika tytanu TiC wprowadza się niekiedy azotek tytanu TiN. Mają barwę czarną. Ze względów wytrzymałościowych korzystne jest mała średnica ziaren i duża gęstość spieku. Są bardziej odporne na ścieranie i pękanie od białych spieków ceramicznych. Stosowane są do dokładnej obróbki materiałów lanych, a także do toczenia i frezowania stali w stanie zahartowanym oraz stali wysokostopowych (nierdzewnych, żaroodpornych i żarowytrzymałych).Czarne spieki ceramiczne mogą pracować zarówno z chłodzeniem jak i bez niego.

Oznacza się je symbolem CM i podaniem grupy zastosowania np. CM-K10.

Zarówno białe jak i czarne spieki ceramiczne mogą być pokrywane cienkimi powłokami materiałów trudnościeralnych. Wówczas oznacza się je symbolem: CC i podaniem grupy zastosowania CC-K10. Spieki ceramiczne wytrzymują temperatury skrawania do 1100 oC.

Spiekany azotek krzemu – może występować w postaci czystej Si3N4, z dodatkiem tlenku itruY2O3 lub z dodatkiem 30% węglika tytanu TiC, 4,5% tlenku itru Y2O3 i 1.5% tlenku aluminium Al2O3. Czysty azotek krzemu ma barwę szarą. Jest stosowany do toczenia i frezowania żeliwa szarego, sferoidalnego i stopowego, stopów na osnowie niklu w silnie przerywanych procesach technologicznych z prędkościami przekraczającymi 1000 m/min. Oznacza to wytrzymałość na wysokie temperatury rzędu 1300oC. Do jego zalet należy duża przewodność cieplna i bardzo mała rozszerzalność cieplna. Umożliwia to chłodzenie cieczą narzędzi z tego tworzywa podczas skrawania.

Oznacza się go symbolem CN i podaniem grupy zastosowania np. CN-K10.

Sialon – związek utworzony na bazie azotku krzemu, przez wprowadzenie w miejsce atomów krzemu cząsteczek tlenku aluminium Al2O3 i bardzo często tlenku itru Y2O3. Są to materiały opracowane w końcu XX wieku i wprowadzane aktualnie do produkcji i eksploatacji w warunkach przemysłowych. Otrzymuje się je przez prasowanie na gorąco w formach grafitowych w temperaturze 1700-1750oC lub spiekanie w atmosferze azotu w temperaturach 1750-1850oC. Przed spiekaniem produkty z sialonu są formowane na zimno lub gorąco przez prasowanie, wyciskanie, formowanie wtryskowe lub odlewanie. Mogą być potem obrobione toczeniem, frezowaniem, wierceniem, szlifowaniem i poddane cięciu za pomocą konwencjonalnych narzędzi. Natomiast po spieczeniu można je jedynie szlifować ściernicami diamentowymi, polerowaniu ultradźwiękowemu i cięciu z wykorzystaniem lasera.

Narzędzia wykonane ze sialonu stosuje się do toczenia i frezowania stali i stopów trudno obrabialnych m.in. żeliwa, stali ulepszanych cieplnie, stopów niklu, tytanu i aluminium oraz stopów wysoko żarowytrzymałych. Bardzo pozytywną cechą tych materiałów jest zmniejszanie się zużycia narzędzia wraz ze wzrastającą prędkością skrawania.
2.2.4. Supertwarde materiały polikrystaliczne
Wśród supertwardych materiałów polikrystalicznych wyróżnia się:


  • materiały karbonadowe, utworzone z polikrystalicznego diamentu (PCD),

  • materiały kompozytowe, utworzone ze spiekanego azotku boru BN o sieci regularnej.

Polikrystaliczny diament (PCD) - wykazuje on największą twardość ze wszystkich materiałów narzędziowych przy bardzo małej wytrzymałości na zginanie. Ma on największy wskaźnik w skali twardości Mohsa, równy 10.

Podstawową postacią narzędzi z polikrystalicznego diamentu są wkładki o niewielkich wymiarach, zwykle o grubości nie większej od 0.5 mm, niekiedy od 1 mm i pozostałych wymiarach nie większych od kilku mm. Wkładki te są łączone z częścią nośną, wykonaną z materiału o mniejszej kruchości, najczęściej z płytką z węglików spiekanych o znormalizowanych wymiarach płytek wieloostrzowych.

Narzędzia z polikrystalicznego diamentu są stosowane do toczenia i frezowania aluminium, magnezu, miedzi, cynku i ich stopów, a także innych stopów metali nieżelaznych, głównie z krzemem, węglików spiekanych, porcelany i materiałów ceramicznych, gumy, tworzyw sztucznych, drewna, materiałów kompozytowych z tworzyw sztucznych i włókien szklanych, stopów srebra, złota i platyny oraz węgla z dużymi prędkościami skrawania.

Narzędzia z polikrystalicznego diamentu umożliwiają uzyskanie bardzo gładkich powierzchni obrabianych elementów. Ich trwałość jest kilkadziesiąt-, a niekiedy nawet kilkaset razy wyższa niż narzędzi z węglików spiekanych.

Wadą narzędzi z polikrystalicznego diamentu obok bardzo wysokiej ceny jest brak możliwości obróbki materiałów zawierających żelazo. Żelazo bowiem działa na diament w podwyższonej temperaturze jak katalizator przyspieszający grafityzację, co znacznie przyspiesza zużycie ostrza.

Polikrystaliczny diament oznacza się symbolem DP i podaniem grupy zastosowania np. DP-K10.

Pierwszy syntetyczny diament wyprodukowano w USA w 1955 r. Wymaga to ciśnienia rzędu 3 500-5000 MPa i temperatury 1200-1600oC i następuje z grafitu obecnego w ciekłych metalach – niklu, żelazie lub tantalu, które działają jak katalizatory, a efektem są syntetyczne diamenty o średnicy 0.01 – 1.2 mm. Jest to metoda HPTP (high -pressure high- temperature).

Obecnie prowadzone są prace nad metodami niskotemperaturowymi (ok. 900oC) i niskociśnieniowymi (ok. 0,1 MPa), umożliwiającymi uzyskiwanie cienkich powłok lub płytek, które można wykorzystać jako narzędzia szlifierskie lub do obróbki mechanicznej.

Polikrystaliczny regularny azotek boru (PCBN) - jest to materiał, który uzyskał powszechne zastosowanie w ostatnim dziesięcioleciu.

Narzędzia z regularnego azotku boru są wykonywane w postaci płytek o grubości 0.5-1 mm, połączonych dyfuzyjnie z płytką nośną z węglików spiekanych.

Regularny azotek boru ma twardość nieco mniejszą od diamentu (ok. 1,6 – raza), ale trzykrotnie większą od korundu, który ma twardość 9 w skali Mohsa. Wykazuje znaczną żarowytrzymałość do temperatury 1000oC, nie reagując z metalami oraz stalą. Jest odporny na utlenianie.

Narzędzia ze spiekanego azotku boru są wykorzystywane do obróbki stali ulepszonych cieplnie, utwardzonego żeliwa oraz stopów na osnowie niklu i kobaltu. Wykazują znacznie większą trwałość od narzędzi z węglików spiekanych (prawie 20 razy) , co umożliwia stosowanie bardzo dużych prędkości skrawania

Polikrystaliczny regularny azotek boru oznacza się symbolem BN i podaniem grupy zastosowania np. DP-M10.
2.3. Pokrywanie narzędzi cienkimi warstwami materiałów trudnościeralnych
Podniesienie własności narzędzi skrawających uzyskuje się od połowy lat 60-tych XX wieku przez coraz powszechniejsze nanoszenie cienkich powłok, z twardych odpornych na zużycie materiałów ceramicznych.

Wśród wielu technik zwiększających trwałość powierzchni materiałów inżynierskich istotną rolę w praktyce przemysłowej odgrywają dwie metody:



  • chemiczna CVD (chemical vapour deposition),

  • fizyczna PVD (physical vapour deposition).

Wytwarzanie warstw metodą CVD prowadzi się w szczelnym reaktorze w temperaturze ok. 1000oC i przy ciśnieniu zbliżonym do atmosferycznego. Pary związków chemicznych metalu mającego stanowić podstawowy składnik warstwy trudnościeralnej tzn. tytanu, tantalu, aluminium, chromu lub boru reagują z węglem znajdującym się na powierzchni powlekanego przedmiotu lub z innymi gazami znajdującymi się w atmosferze reaktora, głównie azotem lub tlenem.

Wysoka temperatura konieczna do przebiegu reakcji chemicznych wyklucza zastosowanie metody CVD do narzędzi wykonanych ze stali szybkotnących. Ogranicza to zakres stosowania technik CVD głównie do nanoszenia warstw na płytki z węglików spiekanych lub spiekanych materiałów ceramicznych dla których wysoka temperatura nie powoduje utraty ich własności.

Wytwarzanie warstw metodą PVD polega na bombardowaniu powierzchni przedmiotu strumieniem zjonizowanej plazmy, utworzonej jonów takich metali jak tytan, wanad, tantal, cyrkon, chrom, molibden, wolfram i niob lub ich związków, gazów reaktywnych (azotu i tlenu) oraz węgla, boru lub krzemu. Nanoszenie powłok prowadzi się na zimno lub w niskich temperaturach, nie przekraczających 500oC, co umożliwia pokrywania przedmiotów zahartowanych i odpuszczonych, bez obawy o spadek ich twardości. W celu uzyskania dobrej przyczepności warstwy do pokrywanego przedmiotu, bardzo istotne jest uzyskanie dużej czystości pokrywanej powierzchni, gdyż połączenie warstwa trudnościeralna-przedmiot ma charakter adhezyjny (występowania sił przyciągania między cząsteczkami stykających się ciał – przykład: pisanie kredą na tablicy)

Metody PVD są stosowane praktycznie do pokrywania narzędzi ze stali wysokostopowych, głównie szybkotnących.

Powłoki można podzielić na:


  • proste, zwane powłokami jednowarstwowymi lub monowarstwowymi, składające się z jednego materiału,

  • złożone, składające się z więcej niż jednego materiału, wśród których istotną rolę pełnią powłoki wielowarstwowe, zwane także multiwarstwami, wytwarzane w wyniku nanoszenia na siebie kolejno warstw różnych materiałów, najczęściej powłok prostych o różnych własnościach i wieloskładnikowe, w których sieć jednego pierwiastka jest częściowo wypełniona innym pierwiastkiem.

Ze względów historycznych powłoki można podzielić na:

  • powłoki pierwszej generacji, reprezentowane przez azotek tytanu TiN,

  • powłoki drugiej generacji, reprezentowane przez węglikoazotek tytanu TiCN, azotek aluminium i tytanu TiN, AlN, azotek chromu CrN oraz niektóre powłoki diamentopodobne DLC;

  • powłoki trzeciej generacji, będące w stadium badań laboratoryjnych i rozwoju, reprezentowane przez powłoki wieloskładnikowe i wielowarstwowe.

Początkowo płytki ze stali szybkotnących, węglików spiekanych i spieków ceramicznych pokrywano wyłącznie pojedynczymi warstwami. Pokryciami takimi są: węglik tytanu TiC, azotek tytanu TiN, tlenek aluminium Al2O3 i azotek hafnu HfN.

Za najlepsze z tych pokryć uważa się tlenek aluminium, gdyż wykazuje on w temperaturze wyższej od 1000oC dużą odporność na utlenianie oraz zużycie ostrza w wyniku dyfuzji węgla do stali, co daje możliwość skrawania z bardzo dużymi prędkościami.

Obecnie dość typowym rozwiązaniem są powłoki trójwarstwowe.

Warstwę wewnętrzną, położoną najbliżej materiału ostrza, o grubości ok. 5 μm, stanowi węglik (TiC) lub węgloazotek tytanu (TiCN), które zapewniają dużą przyczepność warstwy do podłoża oraz dużą odporność płytki na ścieranie.

Warstwę pośrednią, o grubości ok. 1 μm, stanowi warstwa utworzona z tlenków aluminium Al2O3, która nadaje ostrzu płytki dużą odporność na wysoką temperaturę i chroni je przed utlenianiem.

Warstwę zewnętrzną, o grubości ok. 1 μm, stanowi warstwa utworzona z azotków tytanu TiN, który zapobiega tworzeniu się narostu na ostrzu oraz powoduje zmniejszenie tarcia między ostrzem a wiórem, co przyczynia się do znacznego zmniejszenia sił skrawania. azotek tytanu nadaje narzędziu charakterystyczny złoty kolor.



Pokrywanie ostrzy cienkimi powłokami z materiałów trudnościeralnych zwiększa trwałość ostrzy 1,4 do prawie 3 razy, w stosunku do materiałów nie pokrywanych, przy czym najkorzystniejsze są pokrycia wielowarstwowe.

Pobieranie 384.5 Kb.

Share with your friends:




©operacji.org 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna