Uniwersytet mikołaja kopernika



Pobieranie 3.57 Mb.
Strona2/28
Data26.10.2017
Rozmiar3.57 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

PRZYPISY



1 Przeglądu prac z tego zakresu dokonał ostatnio S. Gawlas. Świadomość społeczna w polskich badaniach historycznych, RH, 50:1984, s. 1-38 (tam też stosowna literatura przedmiotu). Autor podkreślił między innymi, iż świadomość społeczna z trudem wyodrębnia się jako osobna dziedzina badań i najczęściej umieszcza się ją w ramach historii kultury.

2 B. Geremek, Metody badań nad świadomością społeczeństwa polskiego w średniowieczu, KH. 85:1978, z. 2, s. 311.

3 Ibid., s. 311 i n.

4 J. Topolski, O pojęciu świadomości historycznej, [w:] Świadomość historyczna Polaków. Problemy i metody badawcze, pod red. tegoż. Łódź 1981. s. 20.

5 Ibid., s. 21. Kategoria podłoża społecznego mieści w sobie także pojęcie podłoża histo­rycznego, do którego według L. Krzywickiego wchodzą: urządzenia polityczne i prawne, po­glądy etyczne i estetyczne, wierzenia, systemy filozoficzne, zwyczaje żyda rodzinnego, usposobie­nia i temperament. Zob. tenże. Idea a życie, [w:] Studia socjologiczne. Warszawa s. d., s. 60-90. Na związek podłoża historycznego z problematyką dotyczącą różnych treści świadomości społecznej zwrócił także uwagę K. Dobrowolski. Studia z pogranicza historii i socjolo­gii, Warszawa-Kraków 1967, s. 9.

6 J. Topolski, O pojęciu, s. 21. Węższy zakres kultury obejmuje jego zdaniem tylko pewne formy ludzkiej świadomości i działalności - np. sztukę. Konkludując uznał on, że świadomość indywidualna i społeczna to to samo co kultura umysłowa lub duchowa społeczeństwa oraz równocześnie umysłowa lub duchowa podstawa kultury.

7 T. Tomaszewski, Świadomość, [w:] Psychologia, pod rod. tegoż. Warszawa 1978, s. 171. Podobne ujęcie świadomości można znaleźć w szeregu innych prac psychologów. Odpowiednią literaturę zebrał S. Gawlas, Świadomość społeczna, s. 33 i o., p. 115.

8 Por. T. Tomaszewski, Świadomość, s. 177.



9 Ibid.. s. 173-175.

10 Ibid., s. 178 i n. Obecnie szczególny akcent w badaniach pada na aktywny charakter procesu spostrzegania, który w swojej dynamice jest przede wszystkim wybiórczy. Zob. A. R. Łuria, Procesy psychicznego odzwierciedlania rzeczywistości w świetle współczesnej neuropsychologii. [w.] tenże, Problemy neuropsychologii t neurolingwistyki. Wybór prac. Warszawa 1976.

11 I. Kurcz, Uczenie się i pamięć, [w:] Psychologia, s. 308 i n. Na rolę pamięci w społeczeństwie średniowiecznym zwrócił uwagę B. Geremek, akcentując między innymi fakt, iż wierność prawdzie i lepsza precyzja chronologiczna nie były uzależnione od faktu korzystania z pisma. Pamięć w społecznościach niepiśmiennych spełniała więcej funkcji, stąd duża rola osób w podeszłym wieku. dysponujących szerokim bagażem doświadczeń. Zob. B. Geremek, Wyobraźnia czasowa polskiego dziejopisarstwa średniowiecznego, SŹ, 22:1977, s. 1-17.

12 Por. I. Kurcz, Uczenie się, s. 309. Aspekty wpływające na zjawisko odwrotne zapamiętywaniu - zapominanie (nazwisk) badał A. Łowicki. Zapominanie nazwisk. Studium nad psychologicznymi podstawami uczenia się i nauczania, Toruń 1950. Zwrócił on między innymi uwagę, iż ślad pamięciowy nazwiska jest złożony nie tylko ze śladu samego nazwiska, ale leż z wiedzy o nazwisku, czyli pewnych elementów intelektualnych. Same zaś zniekształcenia nazwisk wypływają nie tylko przez ślad danego nazwiska, ale także przez ślady innych, znanych badanemu wyrazów (s. 153).

13 l. Kurcz, Uczenie się, s. 310.

14 Ibid., s. 333-339.

15 Ibid., s. 326; J. Reykowski, Emocje i motywacja, [w:] Psychologia, s. 659.

16 J. Reykowski, Emocje, s. 614.

17 S. Gawlas, Świadomość społeczna, s. 37.

18 R. Gródecki, Powstanie polskiej świadomości narodowej. Katowice 1946, s. 13. Oceny stanu badań nad problemem świadomości narodowej w Polsce średniowiecznej dokonał S. Gawlas, Stan badań polskiej świadomości narodowej w średniowieczu, [w:] Państwo, naród, stany w świadomości wieków średnich. Warszawa 1990, s. 149-194.

19 R. Grodecki, Powstanie polskiej świadomości, s. 47.

20 B. Zientara, Struktury narodowe średniowiecza. Próba analizy terminologii przedkapitalistycznych form świadomości narodowej, KH, 84:1977, nr 2, s. 287-309. Por. W. Schlesinger, Die Entstehung der Nationen. Gedanken zu einem Forschungsprogram, [in:] Aspekte der Nationenbildung im Mittelalter, hrsg. v. H. Beumann u. W. Schröder, Sigmaringen 1978, s. 16-19, 50-62, gdzie autor widzi świadomość narodową jako produkt historii. Podobnego zdania w tej kwestii są także inni badacze, w tym m.in. R. Heck, Świadomość narodowa i państwowa w Czechach i w Polsce w X V wieku, [w:] Pamiętnik X Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Lublinie, Warszawa 1968, s. 127 oraz J. Kłoczowski, Europa słowiańska XIV-XV wieku. Warszawa 1984, s. 313. Porównują oni przy tym procesy rozwoju świadomości narodowej w Polsce i Czechach, zwracając uwagę na wspólne dla obu tych państw zagrożenie niemieckie działające niejako od wewnątrz. Jednocześnie w stosunku do Polski decydujące znaczenie miał konflikt z Zakonem, aktywizujący świadomość narodową szerokich kręgów ludności. Por. także interesujące uwagi w tej kwestii F. Grausa, Die Nationenbildung der Westslawen im Mittelalter, Sigmaringen 1980, s. 118.

21 B. Zientara, Świt narodów europejskich. Warszawa 1985. s. 333 i n. Ważną rolę w tak rozumianej wspólnocie odgrywały funkcjonujące na danym terytorium kulty świętych. Zob. tenże, Świadomość narodowa w Europie Zachodniej w średniowieczu. Powstanie i mechanizmy zjawiska, [w:] Państwo, s. 337.

22 B. Zientara. Świt, s. 334.

23 E. Lemberg, Die Geschichte des Nationalismus im Europa, Stuttgart 1950, s. 144; B. Zientara, Świt, s. 337.

24 Por. R. Heck, Świadomość narodowa, s. 127; tenże. Poczucie wspólnoty słowiańskiej w czesko-polskich stosunkach politycznych w średniowieczu, [w:] Z polskich studiów slawistycznych, Seria 3, Historia. Warszawa 1968, s. 67-78; A. F. Grabski, Poczucie jedności słowiańskiej w świadomości narodowościowej w Polsce średniowiecznej, [w:] Z polskich, s. 79-89. Autor spostrzegł, że w piśmiennictwie średniowiecznym poczucie wspólnoty słowiańskiej stało się „funkcją polskiej świadomości narodowościowej, która już w XV w. przyjęła formę megalomanii”. Niedawno, przy okazji badań nad świadomością narodową Jana Długosza, problemem tym zajął się S. Gawlas, Świadomość narodowa Jana Długosza, SŹ, 27:1983, s. 17. Do interesujących nas zagadnień dorzucił on aparaturę pojęciową na oznaczenie grup etnicznych i politycznych, sposób widzenia państwa

i społeczeństwa polskiego oraz partykularyzmy dzielnicowe. Współczesne badania niemieckie nad procesami kształtowania się narodu w średniowieczu ilustruje artykuł H. Beumanna, Europäische Nationenbildung im Mittelalter. Aus der Bilanz eines Forschungsschewerpunktes, Geschichte in Wissenschaft und Unterricht, 39:1988. H. 10, s. 587. 593.

25 S. Gawlas, Społeczny zasięg polskiej świadomości narodowej w potnym średniowieczu. Analiza mechanizmów zjawiska, PH, 72:1981, s. 651.

26 Ibid., s. 652, 658-660. Zob. krytyczne uwagi o użyteczności kryteriów stanowych w bada­niach nad społeczeństwem polskim w średniowieczu IŁ Samsonowicza, Społeczeństwo polskie XV wieku. Kręgi kulturowe t ich wzajemne przenikanie, [w:] Sztuka t ideologia XV w., pod red. P. Skubiszewskiego, Warszawa 1978, s. 59-62. Wątpliwości S. Gawlasa w kwestii istnienia rozwiniętego poczucia narodowego w szerszych kręgach społecznych nie biorących czynnego udziału w życiu publicznym wydają się zbyt daleko idące dla tak zwanej społeczności pogranicza. Odrębność tej grupy autor w zasadzie dostrzegł, ale nic poświęcił jej osobnej uwagi. Albowiem istotne i decydujące czynniki wpływające na wysoki stopień świadomości narodowej tych społeczności nie ograniczały się tylko do poczucia więzi z państwem, ani do zaliczania się do grupy dysponentów lokalnej władzy. Szczególną rolę odgrywało tu stałe zagrożenie zewnętrzne, silne poczucie przywiązania do państwa, Kościoła oraz nasilona świadomość odrębności praw, języka czy obyczajów. Casus społeczności pogranicza także dowodzi słabości kryteriów stanowych.

27 Por. B. Kürbis, Problem kultury historycznej w Polsce średniowiecznej, [w:] Pamiętnik VIII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Krakowie 14-17 IX 1958, s. 222 oraz ibid., głos w dyskusji A. Gieysztora nad referatami J. Kłoczowskiego i B. Kürbis, s. 247, który podkreślił bardzo istotną rolę, jaką odgrywała Biblia i literatura kościelna w kształtowaniu poczucia historycznego człowieka średniowiecznego. Zob. także J. Topolski, Historia i życie, Lublin 1988, s. 93 i K. Bartkiewicz, Obraz dziejów ojczystych w świadomości historycznej w Polsce doby oświecenia, Poznań 1979, s. 7.

28 J. Szacki, Świadomość historyczna a wizja przyszłości. Studia Filozof., 8:1978, s. 41.

29 J. Topolski, O pojęciu, s. 26 i n; tenże, Historia i życie, s. 45. 93. Por. definicję R. Hecka, O świadomości historycznej w Polsce średniowiecznej, Przegl. Human., 4:1977, s. 19.

30 J. Maternicki, Historia - kultura historyczna - świadomość historyczna, Wiad. Hist., nr 5,6/156:1984, s. 399 i n. Autor następnie [s. 401] celnie skonstatował, że większej wiedzy faktograficznej nie zawsze towarzyszy lepsza świadomość historyczna. Por. definicję świadomości historycznej F. Hawranka, Rola świadomości historycznej w procesach integracji, Opole 1974, s. 11.

31 A. Suchoński, Metodologiczne problemy badań nad świadomością historyczną dzieci i młodzie­ży, AUNC, Historia XXIII. Toruń 1989, s. 84.

32 B. Kürbis, O drogach zapisu i recepcji treści historycznej, [w:] Dawna świadomość historyczna w Polsce. Czechach i Słowacji, pod red. R. Hecka, Wrocław 1973. s. 118-121.

33 Ibid., s. 118. Autorka zjawisko to określa jako metaforę rzeczywistości historycz­nej, porównując swoje poglądy z uwagami F. Grausa, Lebendige Vergangenheit, Köln-Wien 1975, który wielokrotnie podkreślał rolę tradycji historycznej w świadomości historycznej społeczeń­stwa średniowiecznego. Zob. ibid., s. 1-28, oraz por. uwagi B. Kürbis, Problem kultury histo­rycznej, s. 292.

34 B. Kürbis, O drogach, s. 119. W powyższej egzemplifikacji brak jasnego rozgraniczenia czynników określających świadomość historyczną i narodową. Pojęcia te są oczywiście bardzo zbliżone, ale też mają określoną wyżej specyfikę. Warte podkreślenia są za to uwagi autorki [s. 120] o roli tak zwanego czasu genealogicznego oraz stymulującej funkcji państwa i chrześcijaństwa.

35 Ibid.. s. 121.

36 A. F. Grabski, O problemach badania struktury i dynamiki świadomości historycznej, [w:] Świadomość historyczna, s. 58 i n.

37 Por. J. Topolski. Historia i życie, s. 49-52.

38 B. Kürbis, Problemy ku/tury historycznej, s. 222; tejże. Dziejopisarstwo wielkopolskie w XIII i XIV w.. Warszawa 1959; tejże. Ze studiów nad kulturą historyczną wieków średnich w Polsce, SŹ, 3:1958. s. 49-59. Por. J. Maternicki, Historia, s. 402 oraz inne prace tego badacza o podobnej problematyce.

39 Zob. uwagi o tradycji ustnej powstałe przy okazji badań nad dziejami ziemi chełmińskiej G. Labudy, Stanowisko ziemi chełmińskiej w państwie krzyżackim w latach 1228-1454, z. 2-3, s. 310 i n.; li. Chłopocka, Tradycja o Pomorzu Gdańskim w zeznaniach świadków na procesach polsko-krzyżackich w XIV-XV wieku, RH, 25:1959, z. l. s. 65-142; tejże. Kilka uwag o tradycji historycznej, Opuscula Casimiro Tymieniecki, Poznań 1959, s. 17-25 (tam też o miejscu pojęcia „tradycja historyczna” w ramach klasyfikacji źródeł historycznych).

40 Por. typologię zaprezentowaną przez S. Russockiego, Średniowieczna świadomość historyczna i spoleczno-polityczna. Uwagi o metodach ich badania, [w:] Dawna świadomość, s. 123. Autor ten widzi problem podobnie jak F. Graus (tamże jego prace). Do sugestii S. Russockiego należałoby wnieść pewne uściślenie instruktywne zwłaszcza dla średniowiecza, wynikające z faktu powstawania także prac analitycznych poświęconych analizie stanu świadomości czy erudycji historycznej nie tylko całej epoki czy środowisk, lecz także poszczególnych osób bądź dziejopisarzy. W stosunku do tych ostatnich bardziej właściwe byłoby używanie pojęcia „kultura historiograficzna”. Zob. cenne myśli na ten temat A. Gieysztora w dyskusji nad referatami J. Kłoczowskiego i B. Kürbis, [w:] Pa­miętnik, s. 247.

41 Świadomość historyczna, s. 7 (wstęp).

42 B. Perlak, Przydatność metod socjologicznych w badaniach nad dziejami świadomości historycznej, [w:] Świadomość historyczna, s. 472-486 (tam też odpowiednie publikacje B. Szackiej),

43 Por. S. Russocki, Średniowieczna świadomość, s. 124.

44 H. Chłopocka, Procesy Polski z zakonem krzyżackim w XIV wieku. Studium źródłoznawcze Poznań 1967, s. 214-236; tejże, Chronikalische Berichte in der Dokumentierung der Prozesse zwischen Polen und dem Deutschen Orden, [in:] Geschichtsschreibung und Geschichtsbewusstsein im späten Mittelalter, hrsg.v. H. Patze, Vortrage und Forschungen XXX], Sigmaringen 1987, s. 471-481. Autorka (s. 472) słusznie stwierdza: „Es werden auch dic dieses Register von Akten und Urkunden begleitenden Zeugenaussagen d.h. die „acta causae“ nochmals unter einem bestimmten Aspekt, und zwar als chronikalische Berichte. Die historische Faktizitat ihres Inhalts ist nicht nur in der Form blosser Fakten erfasst, sonder enthalt auch mchrere weilere Erkenntniswerk und war nicht oft Forschungsgegenstand“.

45 G. Labuda, Stanowisko, s. 318 i n.; H. Chłopocka, Procesy, s. 4-7; tejże. Chronikalische Berichte, s. 477 i n.; M. Łodyński, Regnum Poloniae w opinii publicznej XIV wieku, KH, 28:1914, z. l, s. 39 i n; K. Tymieniecki, Proces pobko-krzyżacki z lat 1320-1321. PH. 21:1917-18, s. 128. Wspomniana dyskusja nie dotyczyła w zasadzie procesów XV-wiecznych i skupiła się na krytyce zeznań złożonych w procesie warszawskim z 1339 r.

46 Por. H. Chłopocka, Procesy, s. 216.

47 K. Tymieniecki, Proces, s. 120, 129.

48 Prawie analogiczne stanowisko zajęła H. Chłopocka, Procesy, s. 217, gdzie autorka ta, odrzucając wpływ modyfikacji zeznań, odwołała się do zasad procedury odbierania zeznań określonych w ordines iudiciarii. Zob. także tejże. Tradycja, s. 67, p. 7.

49 H. Chłopocka, Dotychczasowe edycje „Lites ac res gestae...w świetle krytyki, SŹ, 10:1965, s. 109-115.

50 Lit. III (2), ed. J. Karwasińska, Warszawa 1935; 1.1 (3), cd. H. Chłopocka. Wrocław 1970.

51 Lit. l (2). ed. l. Zakrzewski. Poznań 1890.

52 Lit. II (l), ed. T. Działyński. Poznań 1855.

53 S. Zajączkowski, Studja nad procesami Polski i Litwy z zakonem krzyżackim w latach 1420-1423, Ateneum Wileńskie. 12:1937, s. 284-403; Z. H. Nowak, Międzynarodowe procesy polubowne jako narzędzie polityki Zygmunta Luksemburskiego w północnej i środkowowschodniej Europie (1412-1424), Toruń 1981.

54 Podstawową literaturę w tym względzie podaje H. Chłopocka, Procesy, s. 219-225.

55 H. Chłopocka, Tradycja, s. 68. Nieco inne stanowisko zajmowała I. Ziekursch, Der Prozess zwischen Kónig Kasimir von Polon und dem Deutschen Orden im Jahre 1339, Historische Studien, H. 250:1934, s. 20.154, dopuszczając jednak zpewnymi zastrzeżeniami możliwość wykorzystywania zeznań jako źródeł historycznych. Zob. J. Karwasińska, Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie 1235-1343, Rozprawy Historyczne Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, t. 7. z. l (1925-1927), s. 103.

56 G. Labuda, Stanowisko, s. 318 i n.; M. Łodyński, Regnum Poloniae, s. 40.

57 H. Chłopocka, Procesy, s. 70.

58 Warto w tym miejscu przytoczyć tekst formuły zaprzysiężenia świadków podczas procesu inowrocławsko-brzeskiego („Forma iuramenti testium”), Lit. I (3), s. 24: „Ego N. dc lali loco ad s. Crucem, si esl laycus, vel ad s. Dci Ewangelia, si est clericus, quod dictam totam verilatem vobis dominis iudidbus vel cni boć commiseritis, quod novero de causa possessionis et spoliacionis terre Pomoranie. que est inter dominum Wladislaum regem Polonie et ...magistrum et fratres de domo Theulonica et nulla interferam falsitatem et pro utraque parte dictam veritatem quam scio, sive interrogalus fuero sive non et quod nęć precio nęć amore vel timore vel odio seu pro aliquo commodo teslimonium dictam”. Każdy świadek był zaprzysiężony, następnie przesłuchany, a w końcu: „interrogatus. an odio, favore vel precio ferat testimonium”. Pełna procedura tego typu dotyczyła także procesów XV-wiecznych, przy czym w protokołach procesu budzyńskiego z 1414 r. i materiałach legata Antoniego Zenona brak końcowego pytania o prawdziwość zeznań.

59 Przede wszystkim należy na cytowane już prace K. Tymienieckiego, I. Ziekursch, G. Labudy, a także A. Wojtkowskiego, Tezy i argumenty polskie w sporach terytorialnych z Krzyżakami, cz. I (1310-1354), KMW, l: 1966.

60 Publikacje H. Chłopockicj uwzględniono już wyżej. Ponadto zob. tejże, Die Zeugenaussagen in den Prozessen Połens gegen den Deutschen Ordon im 14. Jahrhundert, [in:] Deutschordenstaat Preussen in der polnischen Geschichtsschreibung der Gegenwart, hrsg. v. U. Arnold und M. Biskup, Quellen und Sludien zur Geschichte des Deutschen Ordens, Bd. 30, Marburg 1982, s. 165-188; tejże, Comments on the hisiorical culture of the polish nobility in the l4th century, Polish Medieval Nobility, Wrocław 1984. s. 235-254.

61 J. Bieniak, „Litterati”świeccy w procesie warszawskim z 1339 r., [w:] Cultus et cognito, Studia

2 dziejów średniowiecznej kultury. Warszawa 1976, s. 97-105; tenże. Środowisko świadków procesu polsko-krzyżackiego z 1339 r.. [w:] Genealogia - kręgi zawodowe i grupy interesu w Polsce średniowiecznej na tle porównawczym, pod red. J. Wroniszewskiego. Toruń 1989, s. 1-35. Pozostałe gruntowne prace tego autora będą cytowane przy krótkich rekonstrukcjach poszczególnych problemów w rozdz. II.

62 G. Labuda. Stanowisko, s. 280-337. Pewnym uzupełnieniem tych badań jest praca J. Bieniaka, Studia nad dziejami ziemi chełmińskiej w okresie piastowskim, Rocz. Grudz., 5-6: 1970, s. 63-66.

63 J. Krzyżaniakowa, Erudycja historyczna Zbigniewa Oleśnickiego w świetle jego zeznań na procesie w 1422 roku, [w:] Ar s historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski, Poznań 1976, s. 475-484. Zob. K. Karczewski, W. Sieradzan, Udział Kościoła włocławskiego w realizacji polskiego programu rewindykacyjnego wobec Zakonu w XIV-XV wieku. Studia Pelplińskie (w druku).

64 Ciekawą próbą wniknięcia w uczucia ludności pogranicza polsko-krzyżackiego w obliczu rejz krzyżackich jest artykuł D. Zydorek, „In periculo mortis”. Niedole ludności podczas najazdów krzyżackich, [w:] Mente et titteris. O kulturze i społeczeństwie wieków średnich, Poznań 1982, s. 231-238.


Pobieranie 3.57 Mb.

Share with your friends:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28




©operacji.org 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna