Socjologia – wykł ad


Badania kwestionariuszowe



Pobieranie 1.24 Mb.
Strona9/13
Data25.10.2017
Rozmiar1.24 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Badania kwestionariuszowe

Pojęcie i klasyfikacja pytań

Badania kwestionariuszowe są sposobem pozyskiwania informacji o rzeczywistości za pomocą zbioru pytań zwanym kwestionariuszem. Według S. Nowaka wśród kwestionariuszy można wyróżnić dwa ich rodzaje: ankietę i wywiad.



Ankieta według jego określenia, “to kwestionariusz, który został opracowany w taki sposób, iż obywa się całkowicie bez pośrednictwa osoby trzeciej, (...) bądź też, w przypadku, kiedy posługujemy się ankieterami, funkcje ich polegają na możliwie wiernym i dosłownym przekazywaniu treści pytania w jedną stronę, a treści odpowiedzi w drugą, przy obniżeniu do niezbędnego minimum ich roli w interpretowaniu zarówno pytań jak i odpowiedzi (...) Z kolei wywiad jest to zbiór pytań tak opracowany, iż zakładając konieczność pośrednictwa osoby prowadzącej wywiad zostawia jej zarazem wiele pola do inicjatywy własnej w toku rozmowy, a nawet wymaga tej inicjatywy. Od prowadzącego wywiad oczekujemy, aby przystosował brzmienie i kolejność pytań do warunków rozmowy, cech rozmówcy i treści uzyskanych poprzednio odpowiedzi. Zakładamy, iż w zależności od przebiegu wywiadu będzie uzupełniał kwestionariusz o nowe pytania rozszerzające czy pogłębiające, sondujące pewne partie zagadnień” [Nowak 1965, s. 66].

Na gruncie metodologii badań społecznych pytanie jest definiowane jako wypowiedź badacza skierowana do respondenta (czyli osoby badanej) w celu wywołania jego reakcji, która jest istotna z punktu widzenia problemu badawczego, ponieważ zmniejsza stan niewiedzy badacza. Reakcją tą może być zarówno wypowiedź, jak też milczenie, gest lub każde inne zachowanie. Wypowiedź istotna może być zarówno prawdziwa jak też fałszywa np. fałszywa odpowiedź na pytanie o wiedzę respondenta jest także istotna z punktu widzenia problemu badawczego.

Według J. Lutyńskiego każde pytanie opiera się na określonych założeniach np. o kompetencji respondenta do udzielania odpowiedzi. Pytanie wraz z przyjmowanymi założeniami nazywamy narzędziem badawczym [Wywiad kwestionariuszowy... 1983, s. 110]. Założenia w jednych pytaniach mogą być proste i oczywiste, nie wymagające dowodu; w innych zaś mogą być bardzo złożone, mogą to być całe teorie naukowe lub wiedza wcześniej zdobyta w badaniach empirycznych.

Ze względu na przyjmowane założenia J. Lutyński wyróżnił następujące rodzaje pytań [Wywiad kwestionariuszowy ... 1983, s. 110 i nast.].



1. Pytanie informacyjne proste.

Przykład: Gdzie Pan/i urodził(a) się?

Jest to pytanie, którego celem jest uzyskanie jednostkowej informacji o rzeczywistości lub o respondencie, z której badacz nie wyprowadza żadnej innej informacji poza tą, którą uzyskał. W tego rodzaju pytaniu zawarte są proste założenia o wiarygodności respondenta, które przyjmuje się w każdym innym rodzaju pytań. Są to założenia, że respondent:


  • usłyszał i właściwie zrozumiał zadane mu pytanie,

  • miał odpowiednią wiedzę, pamięć i nastawienie do badacza, aby udzielić odpowiedzi prawidłowej,

  • chciał i potrafił zwerbalizować swoje przekonanie.

  1. Pytania informacyjne rozszerzone.

Przykład: Ile razy w miesiącu upija się Pan(i) alkoholem?

W tych pytaniach badacz przyjmuje dodatkowe założenia, że jeśli respondent udzielił określonej odpowiedzi, to należy on do odpowiedniej kategorii cechy lub zjawiska, którą przypisuje respondentowi np. bycie alkoholikiem, chociaż respondent tego nie powiedział. Na podstawie jednej cechy badacz przypisuje respondentowi cały syndrom cech o nim i o jego rodzinie, o jego kłopotach w pracy itp.


3. Pytanie wskaźnikowe.

Przykłady: Czy ludzie młodzi są bardziej leniwi od starszych?



Czy czarni są mniej inteligentni od białych?

Te pytania opierają się na założeniu, że ludzie o określonej postawie lub przekonaniu odpowiadają na dane pytanie w określony sposób. Badacza zupełnie nie interesuje w tym przypadku inteligencja rasy czarnej lecz postawa respondenta wobec Murzynów.



  1. Pytanie o opinię.

Na przykład: Co Pan(i) sądzi o X?

Pytania o opinię opierają się na dwóch założeniach, że:



  1. respondent zna zjawiska, o których ma wyrazić swoją opinię,

b) respondent posiada wyrobiony stały pogląd lub postawę wobec tego zjawiska.

To pytanie wymaga też założenia, rozstrzygającego o tym, czy odpowiedzi respondenta traktuje się jako opinię, czy jako informację o rzeczywistości. W drugim przypadku wygłoszone opinie wymagają dodatkowego dowodu prawdziwości opisu rzeczywistości.




  1. Pytanie testowe.

Przykład: Fragment testu B. Redina na teorię X McGregora: “W jakim stopniu zgadzasz się z następującymi stwierdzeniami:

  • Ludzie lubią ze sobą rywalizować,

  • Żeby kogoś zachęcić do efektywnej pracy, najlepiej zaoferować mu nagrodę,

  • Główną funkcją rządu jest kontrolowanie społeczeństwa,

  • Większość ludzi troszczy się przede wszystkim o siebie” [Reddin 1993, s. 98].

W testach badacz żąda określonej reakcji np. zgadzania się lub niezgadzania z zadanym ciągiem zdań, która jest przedmiotem badań. Założeniami w pytaniach testowych są zwykle złożone teorie naukowe. W podanym przykładzie jest nią teoria X McGregora.


  1. Pytania projekcyjne

Istotą pytań projekcyjnych jest to, że starają się dotrzeć do osobowości respondenta poza jego świadomością. Treść odpowiedzi na pytania projekcyjne zdradza sposób postrzegania siebie i innych, skrywane motywy, uczucia, potrzeby według zasady ukrytej w przysłowiu: “głodnemu chleb na myśli”.

Pewną odmianą pytań projekcyjnych są tzw. pytania–historyjki. Stosuje się je wtedy, gdy badacz pragnie możliwie najbardziej dokładnie sprecyzować sytuację, której dotyczy poruszany przez niego problem. Historyjka taka to krótki opis jakiejś hipotetycznej sytuacji czy zdarzenia. Pytania wykorzystujące historyjki mogą przybierać różne postacie, np. może to być historyjka z dołączonymi odpowiedziami do wyboru.

Ze względu na kryterium logiczne (chodzi tu o sposób budowy, składnię i semantykę), wyróżnia się kilka rodzajów pytań (klasyfikacja i przykłady pytań pochodzą z książki (Gruszczyński 1991):



  1. Pytania otwarte.

Przykład: Co sądzi Pan(i) o polityce awansowania młodych pracowników na kierownicze stanowiska?

Są to pytania, które nie przewidują z góry zadanych odpowiedzi, a przez to dają respondentowi swobodę odpowiedzi. Pytania otwarte stawiamy:

a) w celu otrzymania pełniejszej odpowiedzi niż zawarta w gotowych odpowiedziach pytania zamkniętego, bowiem kategoryzacja stanowiłaby zbytnie uproszczenie,

b) gdy badacz nie dysponuje wystarczającą znajomością badanego zjawiska i trudno mu przewidywać możliwe odpowiedzi, np. Co Pan czuł w momencie przeżywania śmierci klinicznej?

c) gdy badacz nie ma pewności, czy respondenci dysponują jakąkolwiek wiedzą na dany temat, a zaproponowana kafeteria sugerowałaby im odpowiedź,

d) w celu otrzymania odpowiedzi innej niż właściwa np. “Kiedy ma Pan zamiar przeczytać książkę Ulissesa Joyce’a?” Badacz przez to pytanie chce się dowiedzieć, czy respondent czytał tę książkę, a nie zależy mu na odpowiedzi właściwej - kiedy. Jest to jeden ze sposobów pytania o sprawy drażliwe.

Do zalet pytań otwartych można zaliczyć to, że:


  1. dopuszczają pełną wypowiedź respondenta, przez to ujawniają całe bogactwo treści badanego zagadnienia,

  2. sprawdzają, czy respondent właściwie zrozumiał pytanie?

  3. ujawniają tzw. układ odniesienia respondenta, czyli specyficzny dla niego sposób postrzegania i wartościowania zagadnienia będącego przedmiotem pytania. Na przykład jeśli jeden respondent mówi, że nie ma czasu wolnego, bo zaangażował się w pracy społecznej, drugi zaś mówi, że czas wolny poświęca głównie na działalność społeczną, to widać, że każdy z nich inaczej rozumie pojęcie czasu wolnego.

Z kolei wadami pytań otwartych są:

  1. trudności w zapisywaniu, kodowaniu i analizie statystycznej odpowiedzi, ponieważ są one nieporównywalne,

  2. trudności w udzielaniu odpowiedzi, bowiem wymagają od respondenta większego wysiłku intelektualnego, przez co zwiększa się ilość odmów odpowiedzi.


2. Pytania półotwarte np.:
Czy zdarza Ci się wątpić w prawdy wiary?

  • tak

  • nie

  • nie pamiętam

Jeśli tak, to w jakie? ..................................
3. Pytania zamknięte

Na przykład: Czy urodził(a) się Pan(i)?



a. na wsi,

b. w mieście do 100 tys. mieszkańców,

c. w mieście powyżej 100 tys. mieszkańców.

Są to pytania, które zawierają alternatywy odpowiedzi zwane kafeterią. Można je stosować, gdy badacz

potrafi ustalić zbiór wszystkich odpowiedzi, bądź gdy zależy mu na zbadaniu stosunku respondenta do zadanych kategorii, a nie do wszystkich możliwych odpowiedzi.

Główną wadą pytań zamkniętych jest możliwość sugerowania odpowiedzi oraz ograniczenia swobody wypowiedzi respondenta, dlatego stosuje się pytania półotwarte tzn. z kafeterią i z dodatkowym pytaniem otwartym w rodzaju “jakie inne?” Wśród pytań zamkniętych rozróżnia się pytania rozstrzygnięcia i z wieloczłonową alternatywą (dopełnienia), dyzjunktywne, koniunktywne, szeregowanie alternatyw, skale .

a. pytania rozstrzygnięcia (alternatywne)

np. Czy jest Pan/i/ właścicielem/lką/ warsztatu rzemieślniczego?



Czy jest Pan/i/ zadowolony/a/ z pracy?

  • tak

  • raczej tak

  • raczej nie

  • nie,

  • nie mam zdania,


b. pytania zamknięte z alternatywą wieloczłonową

np. Co człowiekowi potrzeba do szczęścia



  • mieć interesującą pracę,

  • cieszyć się szacunkiem otoczenia,

  • kochać i być kochanym,

  • mieć samodzielne mieszkanie

  • być zdrowym,

  • mieć dużo pieniędzy

Żądanie wyboru (zwane inaczej roszczeniem zupełności) może być:



  • minimalne (np. wybierz jedną alternatywę),

  • maksymalne (np. wybierz wszystkie prawdziwe alternatywy),

  • ograniczone (np. wybierz 3 alternatywy lub najwyżej 3)

Ze względu na żądanie wyboru rozróniamy pytania:

a. z minimalnym roszczeniem zupełności np.:



Gdyby Pana przedsiębiorstwu groziło bankructwo (a więc jego likwidacja), to:

(wybierz jedną odpowiedź)

1.Starałbym się zawczasu zmienić miejsce pracy

2.Oczekiwałbym na ostateczne decyzje i pomoc władz w znalezieniu innej pracy,

  1. Aby temu zapobiec, zgodziłbym się na zmniejszenie zarobków i świadczeń socjalnych,

4.Gotów byłbym pracować bez dodatkowego wynagrodzenia w dni wolne od pracy w dłuższym czasie,

5. Domagałbym się zmiany i rozliczenia kierownictwa przedsiębiorstwa,

  1. Oczekiwałbym ratunku dla przedsiębiorstwa ze strony władz zwierzchnich (np. ministerstwa),

  2. Mobilizowałbym siebie i innych do podjęcia różnych kompetentnych działań zewnątrz przedsiębiorstwa w celu jego uzdrowienia,

6. Inne zachowanie, jakie?.................................................................

b. z ograniczonym roszczeniem zupełności np.:



Jakie są – Pana zdaniem – najważniejsze cele rodziny (proszę wybrać najwyżej trzy odpowiedzi):

  1. Rodzenie i wychowanie dzieci,

  2. Zapewnienie bytu członkom rodziny .............

  1. Zapewnienie możliwości relaksu i organizacji wypoczynku?

Wśród pytań zamkniętych z alternatywą wieloczłonową rozróżniamy:



1. Pytania koniunktywne (zbudowane na enumeracji)

Przykład:



Które przedmioty Pan(i) posiada?

  • komputer

  • telewizor,

  • pralka automatyczna,

  • motorower.

Kafeteria odpowiedzi w pytaniach koniunktywnych powinna spełniać warunek rozłączności. A oto przykłady pytań, które nie spełniają warunku rozłączności:
Jaki typ pracy wykonuje Twój ojciec?

  • pracownik fizyczny,

  • pracownik umysłowy,

  • na stanowisku kierowniczym,

  • robotnik wykwalifikowany,

  • robotnik niewykwalifikowany,

  • rolnik indywidualny.

Co najbardziej lubisz robić w domu?

  • odpoczywać,

  • czytać,

  • rozmawiać z przyjaciółmi,

  • pracować.


2. Pytania dyzjunktywne (zbudowane na klasyfikacji) np.

Którym kolejnym miejscem pracy jest dla Pana obecny zakład?

  • Pierwszym

  • Drugim

  • Trzecim

  • Czwartym i dalszym


W jakiego typu miejscowości Pan/i/ mieszka?

  • Wieś

  • Miasteczko do 20 tys. mieszkańców

  • Miasto od 20 tys. do 50 tys. mieszkańców

  • Miasto powyżej 100 tys. mieszkańców.

Klasyfikacja, na której zbudowane jest pytanie może być jedno lub wielokryterialna.

Pytanie zbudowane na klasyfikacji jednokryterialnej:

Do jakiej kategorii wieku należysz:


  • mniej niż 18 lat

  • 18 - 25 lat

  • 26 - 40 lat

Pytanie zbudowane na klasyfikacji wielokryterialnej:

Jakich ludzi lubisz a jakich nie lubisz?

  • młodych mężczyzn,

  • młode kobiety,

  • starych mężczyzn,

  • stare kobiety.




  • Kafeteria odpowiedzi w pytaniach dyzjunkcyjnych powinna spełniać warunek rozłączności i wyczerpywalności.

Brak kategorii: dzieci.

Albo pytanie zbudowane na klasyfikacji nie spełniające warunku wyczerpywalności:



Jak długo czekał Pan(i) na samodzielne mieszkanie?

  1. do 1 roku,

  2. 11 - 5 lat

  3. 6 - 10 lat

  4. powyżej 10 lat

Brak kategorii: “w ogóle nie czekałem(am) na mieszkanie”
3. Pytania z szeregowaniem alternatyw (tzw. pytanie rangowe)

a. uszeregowanie przechodnie (każdej pozycji jeden numer)



Proszę ustawić kolejne wymienione niżej zawody według ich znaczenia w spo-

łeczeństwie: (ponumeruj od 1 do 8 w wybranej przez siebie kolejności)

  • rolnik,

  • stoczniowiec,

  • hutnik,

  • murarz,

  • nauczyciel,

  • lekarz,

  • architekt,

  • górnik

b. uszeregowanie nieprzechodnie (kilku pozycjom jeden numer)



Często zależy nam na uznaniu innych ludzi. Chcielibyśmy Pana(ią) zapytać,

na uznaniu jakich ludzi zależy Panu(i) najbardziej? Prosimy zaznaczyć naj-

wyżej dwie odpowiedzi: dwoma krzyżykami tę, którą uważa Pan(i) za naj-

ważniejszą, a jednym krzyżykiem – następną co do ważności:

  1. sąsiadów,

  2. zwierzchników,

  3. kolegów w pracy

.

.

.

  1. innych ludzi (jakich?).......

  2. w ogóle nie zależy mi na uznaniu innych ludzi

Uwaga! Alternatyw w pytaniu rangowym nie oznaczamy cyframi, bo może to być sugerujące.


Technika rangowania

Przykłady poleceń dla respondenta, dołączonych do pytań rangowych:


Proszę ponumerować podane czynniki od 1 do 5 w taki sposób, że cyfrę 1 dostanie ten najważniejszy, cyfrę 2 – następny w hierarchii ważności itd., aż do 5, którą proszę oznaczyć czynnik Pańskim zdaniem, najmniej ważny”.

Z podanych w pytaniu możliwości działania



najpierw wybierz cztery z nich i wpisz je poniżej,
a)................................

b)................................

c)................................

d)................................

a następnie uszereguj je w kolejności od I do IV według ich ważności:
moją I wartością jest ......................

jako II wartość cenię ......................

na III miejscu stawiam ...................

na IV miejscu stawiam ....................

Pytania rangowe w postaci porównywania parami np.:



Chcielibyśmy dowiedzieć się, które spośród wielu czynników związanych z

pracą są dla Pana(i) najważniejsze. Na podstawie wielu rozmów z pracownika

mi wybraliśmy 5 najczęściej występujących i najważniejszych czynników.

Przedstawiamy je Panu(i) do wyboru w taki sposób, że każdy jest zestawiony z każdym. Prosimy Pana/Panią, aby w każdej z tych par podkreślił Pan(i) ten czynnik, który jest dla Pana(i) ważniejszy. Prosimy nie opuszczać żadnej z par i w każdej z nich wybrać jeden czynnik:

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze: (Proszę podkreślić):

  1. Uzyskanie dobrych zarobków.

  2. Dobre warunki socjalno-bytowe.

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze? (Proszę podkreślić):

  1. Dobre stosunki międzyludzkie,

  2. Wykonywanie ciekawej, interesującej pracy.

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze (Proszę podkreślić):

  1. Wykonywanie pracy społecznie użytecznej, ważnej dla wszystkich,

  2. Dobre warunki socjalno-bytowe,

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze? (Proszę podkreślić):

  1. Uzyskanie dobrych zarobków,

  2. Dobre stosunki międzyludzkie,

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze? (Proszę podkreślić):

  1. Wykonywanie interesującej, ciekawej pracy

  2. Wykonywanie pracy społecznie użytecznej, ważnej dla wszystkich,

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze? (Proszę podkreślić):

  1. Dobre warunki socjalno-bytowe,

  2. Dobre stosunki międzyludzkie,

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze? (Proszę podkreślić):

  1. Wykonywanie interesującej, ciekawej pracy,

  2. Uzyskanie dobrych zarobków

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze? (Proszę podkreślić):

  1. Dobre stosunki międzyludzkie

  2. Wykonywanie pracy społecznie użytecznej, ważnej dla wszystkich.

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze? (Proszę podkreślić):

  1. Dobre warunki socjalno-bytowe,

  2. Wykonywanie interesującej ciekawej pracy,

  1. Co jest dla Pana(i) ważniejsze? (Proszę podkreślić):

  1. Wykonywanie pracy społecznie użytecznej, ważnej dla wszystkich,

  2. Uzyskanie dobrych zarobków.


4. Pytania – skale. A. Skale jednostronne, np.:

Jak dużego wysiłku wymaga wykonywana przez Pana/Panią praca zawodowa:

  1. potrzebny jest duży wysiłek fizyczny,

  2. potrzebny jest przeciętny wysiłek fizyczny,

  3. potrzebny jest mały wysiłek fizyczny,

  4. praca ta nie wymaga wysiłku fizycznego.

Pięciostopniowa skala jednostronna z opisanymi stopniami:

Jak często spotyka się Pan z wyżej wymienionymi osobami:


  1. codziennie,

  2. przynajmniej raz w tygodniu,

  3. przynajmniej raz w miesiącu,

  4. kilka razy w roku,

  5. rzadziej.

Dziesięciostopniowa skala jednostronna z nieopisanymi stopniami:



Używając skali od 0 do 10 oceń swoją wiedzę o założeniach i celach działania partii politycznych istniejących w naszym kraju:

1. SLD...........

2. AWS..........

3 itd.............


Skala ocen do pytania
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10


zupełny brak wiedzy pełna wiedza
b. Skale dwustronne.

Trzystopniowa skala dwustronna (w odniesieniu do trzech projektowanych faktów)



Przykład:

Czy miałby Pan coś przeciwko temu, by przez małżeństwo weszły do Pana rodziny:





Osoby

Tak

Jest mi to obojętne

Nie

1

Przyjezdne z byłych

terenów wschodniej Polski










2

Przyjezdne z innych regionów Polski










3

Zasiedziałe tu od pokoleń









Czterostopniowa skala dwustronna:


Czy ogólnie biorąc, jest Pan(i) zadowolony(a) z wykonywanej obecnie pracy?


  1. Zdecydowanie tak,

  2. Raczej tak,

  3. Raczej nie,

  4. Zdecydowanie nie.

Pięciostopniowa skala dwustronna:



Czy w ciągu ostatnich trzech lat warunki życia w Pana(i) mieście (dzielnicy), ogólnie biorąc, poprawiły się?


  1. Bardzo się poprawiły,

  2. Trochę się poprawiły,

  3. Pozostały bez zmian,

  4. Trochę się pogorszyły,

  5. Bardzo się pogorszyły,

  6. Trudno powiedzieć.

Szczególnym przypadkiem pytania z wieloma skalami jest tzw. dyferencjał semantyczny.

A oto fragment dyferencjału semantycznego:

Przedstawiamy Panu listę dwudziestu jeden par określeń charakteryzujących w pewien sposób Pana dom rodzinny. W każdej parze pomiędzy określeniami jest siedem odcinków odpowiadających skojarzeniom z domem rodzinnym. I tak, przykładowo, w pierwszej parze może kojarzyć się z “gorącym” lub “zimnym”. Jeżeli dom rodzinny kojarzy się Panu z “bardzo gorącym”, proszę postawić krzyżyk nad odcinkiem pierwszym. Odcinek drugi to “gorący”. Odcinek trzeci to “taki sobie”, “trochę gorący”, Odcinek czwarty to “ani gorący, ani zimny”. Odcinek piąty to “Taki sobie, trochę zimny”. Odcinek szósty to “zimny”. I wreszcie odcinek siódmy to “bardzo zimny”. Krzyżyk proszę postawić nad tym odcinkiem, który wyraża Pańskie skojarzenia z domem rodzinnym. Tak samo proszę postąpić we wszystkich następnych parach określeń. Proszę umieścić krzyżyki nad odpowiednimi odcinkami w każdej parze, żadnej nie pomijając.

Mój dom rodzinny

1. Gorący zimny


2. Naturalny sztuczny

5. Gładki szorstki




10. Pusty pełny.


14. Miękki twardy


21. Daleki bliski

Stosunek wymienionych opozycyjnie przymiotników do tytułowego bodźca nie musi być bezpośredni. Mogą one odnosić się do niego pośrednio, metaforycznie, a liczba proponowanych par nie jest określona. Zebrany dzięki zastosowaniu dyferencjału semantycznego materiał empiryczny poddaje się opracowaniu za pomocą różnych metod ilościowych, np. współczynnika korelacji, profilu graficznego, tzw. dystansu semantycznego itp.

(źródło: Gruszczyński L., Kwestionariusz w socjologii. Budowa narzędzi surveyowych, U.Śl., Katowice 1991)



Pobieranie 1.24 Mb.

Share with your friends:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




©operacji.org 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna