Socjologia – wykł ad


XII i XIII. Metody i techniki badań socjologicznych. Część I i II



Pobieranie 1.24 Mb.
Strona8/13
Data25.10.2017
Rozmiar1.24 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

XII i XIII. Metody i techniki badań socjologicznych. Część I i II.

Metodologia badań społecznych jest obszerną dziedziną wiedzy. Jej opanowanie wymaga długich studiów i wieloletniego doświadczenia. Jednak proste badania kwestionariuszowe – ankiety lub wywiady – prowadzą również analitycy nie będący socjologami lub psychologami. Dobrze, że tak jest, pod warunkiem jednak, że narzędzia badawcze są konstruowane i stosowane zgodnie z wymaganiami metodologicznymi. Nieumiejętne używanie tych technik może całkowicie zafałszować obraz badanej rzeczywistości, a prowadzone badania są wówczas tylko stratą czasu i pieniędzy oraz wprowadzają w błąd odbiorców wyników badań.

Specjaliści w zakresie zarządzania nierzadko posługują się badaniami ankietowymi zarówno podczas studiów (np. zbierając materiały do pracy magisterskiej), jak też w pracy zawodowej. Powinni więc umieć posługiwać się podstawowymi metodami badań socjologicznych. Nie chodzi przy tym o umiejętność posługiwania się specjalistycznymi technikami, takimi jak modne w ostatnich latach testy psychologiczne w selekcji kandydatów do pracy, którymi nawet nie wszyscy psycholodzy potrafią się posługiwać, ale o inne, “tradycyjne” metody diagnozy problemów społecznych. Szczególnie przydatne są techniki kwestionariuszowe takie jak ankieta, wywiad, w tym także rozmowa kwalifikacyjna z kandydatami do pracy, testy socjometryczne itp. Są to użyteczne metody diagnostyki problemów zarządzania i spraw pracowniczych, niezbędne do analiz postaw i zachowań pracowników, stosunków międzyludzkich, konfliktów społecznych, funkcjonowania zespołów i wielu innych problemów, których rozpoznanie jest konieczne do skutecznego zarządzania personelem i rozwiązywania problemów organizacyjnych.

W tym wykładzie zamieszczam podstawową wiedzę metodologiczną w wielkim skrócie, niczym “w pigułce”, skierowaną do osób niemających wykształcenia socjologicznego, która może być im przydatna do poprawnego przeprowadzania nieskomplikowanej ankiety lub wywiadu na dowolny temat.



Zagadnienia ogólnometodologiczne

Problem badawczy
Celem każdego procesu badawczego jest sformułowanie i rozwiązanie określonego problemu badawczego. Problem badawczy według S. Nowaka jest to pewne pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie [Nowak 1970, s. 214]. Każde badanie empiryczne zaczyna się od sformułowania problemu badawczego, który nadaje kierunek temu badaniu, pozwala na sformułowanie hipotez badawczych, określa wybór metod badawczych i zakres poszukiwanych informacji szczegółowych, stanowiących materiał dowodowy, prowadzi do sformułowania wyników badań w postaci twierdzeń będących odpowiedzią na problem badawczy. Sformułowanie problemu badawczego ma zatem kluczowe znaczenie przesądzające o dalszych etapach procesu badawczego.

Problem badawczy należy odróżnić od problemów społecznych, które często bywają genezą problemów badawczych. Na przykład problemem społecznym może być wysoka fluktuacja załogi jakiegoś przedsiębiorstwa i jej skutki społeczne, organizacyjne lub ekonomiczne. Natomiast problemem badawczym zainspirowanym dolegliwościami wysokiej fluktuacji może być pytanie: “Jakie czynniki stabilizują systemy społeczne?” Problemem społecznym jest sytuacja, która wymaga zmiany lub określonych działań w świetle uznawanego systemu wartości, problem badawczy zaś to pytanie, domagające się opisu i / lub wyjaśnienia określonej sytuacji społecznej.

Problem badawczy należy odróżnić od przedmiotu badań. Przedmiotem badań może być np. funkcja personalna, system wynagrodzeń, działalność socjalna, absencja chorobowa itp. Określenie przedmiotu nie przesądza jeszcze o tym jakie pytania formułuje się pod adresem tych zjawisk, z jakiego punktu widzenia zamierza się je badać, jakiego typu twierdzenia chciałoby się uzyskać w wyniku badań. Natomiast problemem badawczym mogą być pytania:


  • Jak zależy funkcja personalna organizacji od cyklu rozwoju organizacji?

  • Jak system wynagrodzeń w określonej organizacji wpływa na motywację do pracy?

  • Czy działalność socjalna przyczynia się do zmniejszenia fluktuacji załogi?

  • Jakie są pozazdrowotne czynniki kształtujące poziom absencji chorobowej?

W odniesieniu do każdego przedmiotu badań można postawić wiele pytań, dlatego nie można ograniczyć się jedynie do określenia przedmiotu badań. Jeśli badacz określi tylko przedmiot badań, to znaczy, że wie tylko, co chce badać, a nie wie, o co chce pytać, jakiego rodzaju odpowiedzi szuka, i jakiego rodzaju informacje powinien zbierać, a jakie pomijać, chociaż dotyczą przedmiotu jego badań [Nowak 1985, s. 31].

Problem badawczy należy odróżnić też od narzędzi badawczych. Zarówno problem badawczy, jak i narzędzie badawcze może być sformułowane w postaci pytań . Na przykład ankieta jest narzędziem badawczym i jednocześnie jest zbiorem pytań. Między pytaniem będącym problemem badawczym a pytaniem–narzędziem badawczym zachodzą różnice:


  1. Hierarchii. Narzędzia badawcze - ich treść, ilość i zakres - wynikają z problemu badawczego.

  2. Celu. Pytanie jako narzędzie badawcze służy do uzyskania pojedynczej informacji niezbędnej do rozwiązania problemu badawczego.

  3. Stopnia trudności. Problemy badawcze są to pytania trudne, służące pogłębieniu wiedzy naukowej, zaś pytania w ankiecie nie mogą przekroczyć poziomu wiedzy respondentów nie będących specjalistami w zakresie problemu badawczego.

  4. Stopnia ogólności. Nauka zajmuje się tym co ogólne, a nie tym co szczegółowe. Odtwarzanie faktów nie jest nauką lecz faktografią. Rozwiązywanie problemów badawczych polega nie na reprodukowaniu faktów, lecz na ich interpretacji, uogólnieniu, budowaniu modeli zjawisk i formułowaniu teorii.

Po sformułowaniu problemu badawczego badacz może postawić hipotezy badawcze. Są to wstępne twierdzenia przyjęte bez dowodu, których prawdziwość ma być udowodniona lub obalona w wyniku podjętych badań. Jakkolwiek formułowanie hipotez nie jest konieczne (znanych jest wiele wybitnych badań, w których nie stawiano na wstępie hipotez badawczych), to jednak hipotezy są bardzo pożądanym narzędziem badawczym. Ułatwiają porządkowanie faktów, sugerują kierunki zależności, ułatwiają obserwację, umożliwiają ocenę ważności stwierdzonych zjawisk, konkretyzują problematykę badawczą i określają jej zakres.

Z drugiej strony hipotezy mogą też utrudniać poznanie prawdy zwłaszcza wówczas, gdy badacz nadmiernie wierzy w prawdziwość przyjętych hipotez i przez to nie zauważa faktów przeczących hipotezom. Zafascynowany swoją hipotezą badacz analizuje zebrany materiał selektywnie, wybierając fakty zgodne z jego hipotezą, a odrzucając niezgodne. Przed tym niebezpieczeństwem ostrzegał T. Haxley, doradzając: “Bądź wobec faktu, jak małe dziecko, zawsze gotowy do odrzucenia każdego uznawanego poglądu, idź pokornie tam, gdzie prowadzi cię natura (w domyśle rzeczywistość empiryczna), bo w przeciwnym razie niczego się nie nauczysz” [cyt. za Beveridge 1963, s. 66]. Stanisław Ossowski w podobnym kontekście przypominał, że “obowiązkiem badacza jest nieposłuszeństwo w myśleniu” zwłaszcza wobec powszechnie uznawanych prawd, idei, wartości i ideologii.


Pojęcia, definicje i operacjonalizacja pojęć

Po określeniu problemu badawczego badacz wybiera pojęcia, za pomocą których zamierza opisać rzeczywistość, formułuje ich definicje, a w przypadku tzw. pojęć teoretycznych dokonuje operacjonalizacji pojęć, czyli nadaje im sens podlegający empirycznej kontroli. Pojęcie jest to kategoria poznawcza, za pomocą której pojmujemy rzeczywistość. Przykładami pojęć używanymi w socjologii jest: alienacja, prestiż, stratyfikacja społeczna, grupa społeczna. Pojęcie nie jest tożsame z badaną rzeczywistością, lecz jest to wyobrażenie rzeczywistości istniejące w umyśle badacza. Badacz na podstawie kontaktu z rzeczywistością kształtuje sobie jej wyobrażenie za pomocą pojęć. Pojęcia pośredniczą zatem między rzeczywistym zjawiskiem a badaczem. Dopóki badacz nie znajdzie odpowiedniego pojęcia w swoim umyśle, dotąd nie dostrzega rzeczywistości. Pojęcia są naukową perspektywą (okularem), za pomocą której badacz ujmuje rzeczywistość. Wybór pojęć ma podstawowe znaczenie dla opisu rzeczywistości i końcowych wniosków. Na przykład obraz społeczeństwa zależy od tego, czy jego opisu dokonano za pomocą takich pojęć jak dobro wspólne, zgoda, solidaryzm, współpraca, czy też przy pomocy pojęć typu walka klasowa, rywalizacja, konkurencja, konflikt. To samo społeczeństwo może mieć zasadniczo różny obraz, zależnie od tego, w jakich kategoriach pojęciowych zostało opisane.

Źródłem pojęć jest teoria oraz dotychczasowa wiedza badacza. Teoria dostarcza aparatury pojęciowej i dlatego ważne jest, aby badanie empiryczne opierało się na jakiejś teorii, która definiuje pojęcia i ustala związki między nimi. Pojęcia mają swoje znaczenie, czyli treść wyobrażeń badacza. Aby te treści mogły być przedmiotem komunikacji społecznej, badacz powinien je sformułować, czyli zdefiniować pojęcia. Definicja jest to wyrażenie za pomocą słów lub innych znanych symboli treści pojęcia.

Definiowanie służy doskonaleniu pojęć, ponieważ ma na celu ograniczenie lub wyeliminowanie wad języka potocznego takich, jak [Nowak 1970, ss. 64 i nast.]:



  • Niejasność

Z niejasnością mamy do czynienia wówczas, gdy pojęcie jest oznaczone niezrozumiałą dla nas nazwą np. appendicitis, flogiston. Wówczas celem definicji jest objaśnienie nazwy pojęcia, a nie jego treści. Takie definicje nazywamy definicjami nominalnymi. Wśród definicji nominalnych rozróżniamy definicje sprawozdawcze i projektujące. Definicja sprawozdawcza jest to wypowiedź określająca, co znaczy dana nazwa w zastanym sposobie mówienia, albo w określonym środowisku społecznym, albo na gruncie określonej teorii. Definicji sprawozdawczej używamy wówczas, gdy sami rozumiemy daną nazwę, ale chcemy uczynić ją zrozumiałą dla innych np. tłumaczymy komuś, co znaczy nazwa facylitacja społeczna. Definicja projektująca jest to postulowane znaczenie jakiejś nazwy. Tej definicji używamy wówczas, gdy po raz pierwszy wprowadzamy nazwę nieznanego dotąd pojęcia np. gram, metr, lub gdy chcemy użyć znanej już nazwy, ale w nowym znaczeniu. Autorzy często w pracach naukowych posługują się definicją projektującą.

  • Wieloznaczność

Z wieloznacznością pojęć mamy do czynienia wówczas, gdy ta sama nazwa w różnych zdaniach ma różne znaczenie. Na przykład “Gość w dom, Bóg w dom”, “Wczoraj jakiś gość spotkał mnie w ciemnej ulicy”. W tych zdaniach słowo “gość” zostało użyte w różnych znaczeniach. W celu ograniczenia wieloznaczności pojęć formułujemy definicję, polegającą na określeniu cech przedmiotów (desygnatów) określanych daną nazwą. Taka definicja nazywa się definicją realną. Opisuje ona cechy rzeczywistości nazywanej daną nazwą, a nie samą nazwę. Na przykład badacz określa pojęcie narodu przez wyliczenie jego cech, chociaż nazwa “naród” jest znana każdemu, kto zna język polski. Wśród definicji realnych rozróżniamy definicje równoważnościowe i cząstkowe. Definicja równoważnościowa ustala jednoznacznie i wyczerpująco treść pojęcia nazywaną daną nazwą, a w konsekwencji jednoznacznie określa jego zakres. Ponieważ ilość cech badanych zjawisk jest zwykle duża i niedookreślona, wówczas badacz poprzestaje na wyliczeniu tylko niektórych cech badanego pojęcia, odróżniających je od innego pojęcia. Takie niepełne wyliczenie cech składających się na treść pojęcia nazywamy definicją cząstkową, którą najczęściej spotykamy w pracach naukowych. Na przykład definicje zarządzania personelem formułowane w podręcznikach są definicjami cząstkowymi tej sfery zarządzania, ponieważ każdy autor podaje inną cechę definiującą . W rezultacie w pracach naukowych znajdujemy wiele różnych definicji zarządzania personelem, ale żadna z nich nie wyczerpuje w całości treści tego pojęcia.

  • Nieostrość

O pojęciu nieostrym mówimy wówczas, gdy wiadomo jest jakie obiekty należą do zakresu danej nazwy, wiemy też, jakie nie należą, oraz istnieje wiele obiektów, o których nie wiadomo, czy należą, czy nie należą do zakresu danej nazwy. Na przykład wiemy, że profesor uniwersytetu należy do warstwy społecznej nazywanej w Polsce inteligencją, wiemy też, że rolnik do tej kategorii nie należy, oraz pozostaje wiele zawodów, o których nie wiemy, czy je można, czy nie można zakwalifikować do warstwy inteligencji, ponieważ pojęcie “inteligencja” jest nieostre. Do ograniczenia nieostrości pojęć służą tzw. definicje regulujące, polegające na formułowaniu granic zakresu jakiegoś pojęcia. Tego rodzaju definicje często spotykamy w aktach prawnych.

Obok definiowania nie mniej ważną czynnością logiczną wykonywaną na pojęciach jest operacjonalizacja pojęć teoretycznych [Babbie 2004, Nowak 1970, Nowak 1985,]. W socjologii większość pojęć ma sens teoretyczny, to znaczy nie poznawalny zmysłowo. Przykładem jest alienacja, prestiż, postawa, struktura społeczna. Tego rodzaju pojęcia, których nie da się zaobserwować żadnym zmysłem ludzkim, nazywamy pojęciami teoretycznymi. Aby stwierdzić zachodzenie w badanej rzeczywistości pojęć teoretycznych, trzeba uprzednio wyrazić je za pomocą innych pojęć obserwowalnych, po zauważeniu których wnioskujemy, że zachodzą pojęcia teoretyczne. Wyrażenie pojęcia teoretycznego za pomocą pojęć obserwacyjnych nazywamy operacjonalizacją. Na przykład S. Seashore w swoich badaniach zoperacjonalizował “spójność grupy społecznej” za pomocą takich pojęć (wskaźników) jak:



  • określanie się jednostki jako części grupy,

  • preferowanie przebywania w grupie niż poza nią,

  • ocenianie swojej grupy jako lepszej od innych grup [cyt. za Gruszczyński 1991].

Wyróżnione przez Seashore’a pojęcia dają się empirycznie zaobserwować bezpośrednio lub przez wypowiedzi osób badanych.

Dokonując operacjonalizacji pojęć teoretycznych, badacz naraża się na niebezpieczeństwo wyboru nietrafnych wskaźników pojęcia teoretycznego, w rezultacie czego zebrany przez niego materiał empiryczny może stać się bezużyteczny z punktu widzenia celu, jakim było opisanie zjawisk teoretycznych lub związków zachodzących między nimi. Zauważmy, że kwestionariusz ankiety lub wywiadu nie jest niczym innym jak operacjonalizacją pojęć i problematyki badawczej.


Etapy procesu badań empirycznych


Cykl badań empirycznych zwykle składa się z kilku etapów, następujących w określonej kolejności:

  1. Wstępne sformułowanie problemu badawczego.

Na tym etapie badacz ogólnie formułuje cel badań i szuka jego praktycznego oraz teoretycznego uzasadnienia.

  1. Konceptualizacja problemu badawczego.

Polega ona na takich czynnościach badacza, jak wybór teorii uzasadniającej problem badawczy, budowanie modelu badanego zjawiska, wybór aparatury pojęciowej i zdefiniowanie pojęć, sformułowanie hipotez badawczych, operacjonalizacja pojęć i problemu badawczego.

  1. Przygotowanie narzędzi badawczych i metod analizy materiału empirycznego.

Dopóki cel badań nie jest jasno określony i skonkretyzowany na etapie konceptualizacji, nie można szczegółowo zaprojektować narzędzi badawczych, jakimi są kwestionariusze wywiadu lub ankiety, techniki obserwacji, metody eksperymentu itp. Opracowane w tym etapie narzędzia badawcze powinny być uzupełnione o projekt metody analizy materiału empirycznego. Na tym etapie badacz powinien wiedzieć, jakich użyje technik analizy, aby móc zaprojektować narzędzia badawcze, za pomocą których zgromadzi wszystkie niezbędne informacje do zaplanowanej analizy. Plan analizy sporządza się zatem przed, a nie po realizacji badań empirycznych.

  1. Badania pilotażowe.

Są to badania próbne, które mają na celu sprawdzenie opracowanych narzędzi badawczych W szczególności chodzi o zbadanie, czy problem badawczy istnieje w rzeczywistości, czy jest rozwiązywalny, czy został trafnie zoperacjonalizowany, czy sformułowane pytania są zrozumiałe dla respondentów, czy uzyskiwane odpowiedzi pozwalają na rozwiązanie problemu badawczego, czy nie ma zbyt dużo braków odpowiedzi albo odpowiedzi nieistotnych, jaka będzie wartość materiału empirycznego zebranego przy zastosowaniu skonstruowanych narzędzi. Pilotaż przeprowadza się w tej samej populacji, co badania właściwe, ale w innej próbie. Ze względu na koszty próba pilotażowa nie może być liczna, jednak wystarczająca do udzielenia odpowiedzi na postawione wyżej pytania [Lutyńska 1984].

  1. Wybór obiektu badań.

Obiektem badań jest populacja i pobrana z niej próba respondentów, którzy wezmą udział w badaniach. Wybór obiektu badań wynika z problemu badawczego.

  1. Realizacja badań

  2. Analiza materiału i pisanie raportu z badań.

Cykl badań empirycznych z zastosowaniem ankiety lub wywiadu trwa w zależności od stopnia złożoności problemu badawczego od kilku tygodni do kilku lat.



Pobieranie 1.24 Mb.

Share with your friends:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




©operacji.org 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna