Socjologia – wykł ad



Pobieranie 1.24 Mb.
Strona5/13
Data25.10.2017
Rozmiar1.24 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Wzór osobowy

Wzór zachowania, rola społeczna i norma społeczna są to pojęcia odnoszące się do zachowań ludzi. Natomiast wzór osobowy określa cechy ich osobowości. Według J. Szczepańskiego wzór osobowy jest to „zespół cech idealnych, jakie jednostka wykonująca daną rolę powinna okazywać oraz zespół idealnych sposobów zachowania. Inaczej mówiąc chodzi tu o scenariusz danej roli, który może być różnie określany w różnych grupach; np. różne partie wymagają różnych przymiotów od swoich przywódców, /.../ Wzór osobowy określa takie cechy, jak np. honor, godność, postawa moralna, postawa obywatelska, pracowitość itp. (Szczepański 1970, s. 134). Wzór osobowy jest modelem osobowości ludzi spełniających określone role lub działających w określonych środowiskach społecznych np. zawodowych, narodowych, subkulturowych itp. Model ten może mieć charakter normatywny i zawierać, jak pisze J. Szczepański, idealne cechy osobowości, np. wzór osobowy obywatela, patrioty, matki-Polki, katolika itp. Może mieć też charakter opisowy, odzwierciedlajacy rzeczywiste cechy osobowości zarówno pozytywne, jak i negatywne. Wzór osobowy jest to zespół idealnych lub rzeczywistych cech osobowości (postaw, motywacji, poglądów a nawet cech fizjonomicznych), charakterystycznych dla ludzi znajdujących się w określonej roli społecznej, zawodowej, środowisku społecznym lub kulturze. Wzory osobowe są to uproszczone konstrukcje modelowe, funkcjonujące bądź to jako teoretyczne założenia, bądź to w świadomości ludzi działających i realizowanych w rzeczywistości



Instytucje

W języku potocznym przez instytucje rozumiemy niektóre rodzaje organizacji np. urzędy administracji państwowej, banki, szpitale, instytucje oświatowe. Inne organizacje jak np. przedsiebiorstwa nie są nazywane potocznie instytucjami. W socjologii instytucja ma zupełnie inne znaczenie. Gdy socjolog mówi np. o instytucji małżeństwa lub rodziny, to nie ma na myśli urzędu stanu cywilnego, gdzie legalizowany jest związek dwojga ludzi.

Instytucja oznacza utrwalone, powtarzalne zachowanie zbiorowe ludzi, usankcjonowane zwyczajowo, normą kulturową lub etyczną.
W tym znaczeniu instytucja rodziny jest to względnie trwały związek dwojga ludzi występujących powszechnie we wszystkich kulturach, usankcjonowany normami kulturowymi, powszechnie akceptowany przez społeczeństwa bez względu na to, czy normy te zostały sformułowane w postaci prawa. Jak pisze A.Kamiński: "Pojęcie instytucja również odnosi się do zachowań ludzkich i ich regulacji, lecz kładzie nacisk na zupełnie inny aspekt zagadnienia. Z podejściem instytucjonalnym wiążą się z reguły takie pojęcia, jak wartości, normy, symbole, rytuały itp. Pojęcie instytucji przesuwa więc uwagę na kulturowy wymiar procesu regulacji: na sens i znaczenie, jakie dana społeczność nadaje różnego rodzaju zachowaniom. /.../ zachowanie na jezdni, które poważnie narusza przyjęte zasady, naraża osobę popełniającą wykroczenie nie tylko na karę formalną, lecz także na nieformalną dezaprobatę innych kierowców lub pieszych” [Socjologia … 1991, s. 134-135]. Tak rozumiana instytucja jest środkiem kontroli społecznej. Do instytucji zalicza się; zwyczaje, prawo, religię, moralność.

. VII. Makrosocjologia. Teorie Struktury społecznej
Podział socjologii na makro i mikrosocjologię.

Życie społeczne, relacje międzyludzkie, procesy społeczne, więzi i konflikty społeczne i inne zjawiska będące przedmiotem badań socjologii realizują się w zbiorowościach wielkich (jak np. naród, państwo, organizacje międzynarodowe, klasy społeczne) bądź w małych, jak: rodzina, społeczność lokalna, grupa koleżeńska, klasa szkolna, zespół roboczy. Wychodząc z założenia, że procesy społeczne zachodzące w wielkich zbiorowościach nie są takimi samymi procesami, które zachodzą w małych grupach ludzi, lecz tworzą rzeczywistość odrębną, „nieredukowalną” do zjawisk społecznych zachodzących na poziomie jednostki lub nielicznych grup jednostek, socjologowie wyodrębniają dwie ogólne subdyscypliny – makrosocjologię, często nazywaną „wielkimi strukturami społecznymi” oraz mikrosocjologię, czyli „małe struktury społeczne”. Każda z tych subdyscyplin zajmuje się inną problematyką badawczą, formułuje odrębne teorie i metody badań. Przedmiotem badań makrosocjologii są takie zagadnienia jak: ustrój społeczny, charakter i funkcje państwa, sprawowanie władzy w społeczeństwie, naród i kultura narodowa, grupy etniczne, struktura klasowo-warstwowa i zawodowa społeczeństwa, konflikty, rewolucje i ruchy społeczne, procesy idustrializacji (lub deindustrializacji) i urbanizacji itp. Z kolei mikrosocjologia we współpracy z psychologią społeczną zajmuje się problematyką jednostki w społeczeństwie i w małej grupie społecznej, np.: proces socjalizacji i rozwoju świadomości społecznej jednostek i grup społecznych, kształtowanie postaw, stereotypów, wzorów zachowań, norm grupowych, wpływ grup społecznych za zachowanie jednostki, typologia małych grup społecznych, integracja i dezintegracja grup, komunikacja społeczna, przywództwo w grupie itp.


Pojęcie i elementy struktury społecznej

Przez strukturę społeczną rozumiemy układ grup społecznych i stosunków między nimi typu: zależności wynikających z podziału pracy, rywalizacji, dominacji, hierarchii, więzi, dystansów i antagonizmów.

Podstawowe znaczenie dla struktury społecznej ma podział:


  • władzy,

  • dóbr ekonomicznych,

  • prestiżu społecznego..

Elementy struktury społecznej:



  1. klasy społeczne jako grupy wyodrębnione ze względu na stosunek do własności środków produkcji. Między klasami społecznymi może lecz nie musi występować konflikt klasowy.

  2. warstwy społeczne, które wyróżnia się na podstawie jakichś wartości cenionych w danym społeczeństwie, np. wykształcenie, stan posiadania, prestiż. Układ warstw społecznych nazywamy stratyfikacją społeczną. Między warstwami społecznymi nie zachodzą konflikty warstwowe.

  3. Elity władzy. Kryterium wyodrębnienia jest pełnienie ról społecznych, umożliwiających wpływanie na decyzje ośrodków władzy. Struktura elit władzy ma charakter hierarchiczny (pionowy) i zależy od struktury społecznej, a w szczególności determinowana jest przez strukturę klasową i ustrój polityczny i społeczno-ekonomiczny społeczeństwa.

  4. Grupy interesu (stakeholders). Podstawą wyodrębnienia grupy jest interes ekonomiczny lub polityczny określonej kategorii społecznej, który jest sprzeczny z interesem innej kategorii społecznej. Struktura złożona z grup interesu jest zawsze układem konfliktowym, ale nie ma w niej relacji nadrzędności i podrzędności, jak w strukturze klasowej , a zwłaszcza w strukturze elit władzy. Grupy interesu nie tworzą struktur hierarchicznych (pionowych) lecz horyzontalne. Typową relacją społeczną między grupami interesu jest rywalizacja, bez której nie ma grup interesu. Grupy interesu są w dużym stopniu zorganizowane, a ich członkowie reprezentują wysoki poziom świadomości interesów grupy. Odpowiednikiem grup interesu w społeczeństwie są kliki działające w organizacjach społecznych. Klika w odróżnieniu od grupy przestępczej np. złodziejskiego gangu, jest grupą jawną, częściowo sformalizowaną, zawiązaną w celu realizacji interesów grupowych często sprzecznych z celami organizacji, np. osiąganie korzyści materialnych kosztem innych członków organizacji, wykorzystanie zajmowanych stanowisk do realizacji celów prywatnych.

  5. Grupy zawodowe. Tworzą one strukturę społeczno-zawodową, mogą choć nie muszą być zorganizowane, jak np., cechy rzemieślnicze, organizacje rolników, górnicy, rybacy i wiele innych. Kryterium wyodrębnienia jest funkcja zawodu w społeczeństwie i jego prestiż. Ze względu na prestiż struktura społeczno-zawodowa ma charakter hierarchiczny(pionowy) i nieantagonistyczny.


Teorie struktury społecznej
Teorie struktury społecznej dzielą się na dwuczłonowe i wieloczłonowe. Przykładem teorii dwuczłonowej jest teoria klas społecznych wg K. Marksa oraz teoria elit wg V. Pareto. Pareto zakładał, że ludzie muszą dzielić się na elitę i nieelitę niezależnie od organizacji społeczeństwa, lecz ze względu na wrodzone cechy, predestynujące jednych ludzi do władzy, innych do podporządkowania. Przykładem zaś teorii wieloczłonowych jest teoria M. Webera,, teorie stratyfikacji społecznej, funkcjonalne teorie struktury społecznej itp. Teorie dwuczłonowe zakładają istnienie nieuchronnego konfliktu społecznego. Ludzie dzielą się na „górę” i „dół”, na wyzyskujących i wyzyskiwanych, na klasy panujące i zdominowane, na klasy posiadające i nieposiadające. Społeczeństwo w tych teoriach ma charakter dychotomiczny. Te teorie służą przede wszystkim realizacji rewolucji społecznej. Eksponują dychotomiczny podział społeczeństwa na bogatych i biednych, posiadaczy i nieposiadających, rządzonych i rządzących, wyzyskiwaczy i wyzyskiwanych itp. Dychotomiczny podział na przeciwstawne klasy utrudnia dostrzeganie wieloczłonowego zróżnicowania społecznego. Obok przeciwstawnych klas społecznych zawsze istnieją grupy i kategorie społeczne istniejące poza głównym podziałem społecznym.

Wieloczłonowe teorie struktury społecznej przedstawiają społeczeństwo jako układ warstwowy złożony przynajmniej z trzech warstw ułożonych pionowo – od najniższej do najwyższej. Podstawą wyróżniania warstw są najczęściej wartości cenione w danym społeczeństwie jak zamożność, wykształcenie, prestiż itp. nazywane czynnikami statusu społecznego. Dla poszczególnych warstw lub zawodów czynniki statusu w społeczeństwie mogą być ze sobą zbieżne, np. jakaś kategoria zawodowa ludzi może być zamożna, wysoko wykształcona i mieć wysoki prestiż. Ale często zachodzi zjawisko rozbieżności czynników statusu społecznego, polegające na tym, że ze względu na jedne czynniki jakaś kategoria ludzi zajmuje miejsce wysokie, a ze względu na inne czynniki – niskie, np. niektóre zawody inteligenckie wysoko ulokowane są w hierarchii pod względem wykształcenia i prestiżu społecznego, a zarazem nisko pod względem dochodów. Rozbieżność czynników statusu społecznego ma wiele konsekwencji dla całego społeczeństwa i dla osób należących do danej warstwy społecznej lub zawodu. Powoduje frustracje, poczucie niesprawiedliwości społecznej, brak spójności w zachowaniach społecznych, dezintegrację kategorii zawodowej, zjawiska patologiczne jak np. obniżenie standardów etyki zawodowej, zanik identyfikacji zawodowej, korupcja i wiele innych.


Przegląd teorii struktury społecznej
Teoria klas społecznych wg Karola Marksa
W tej teorii kluczowym pojęciem jest klasa społeczna. Zróżnicowanie społeczne dokonuje się według K. Marksa w sferze produkcji dóbr i usług, zaś narzędziem podziału klasowego jest własność środków produkcji. Ci, którzy posiadają kapitał produkcyjny (ziemię, pieniądze, fabryki), kupują siłę roboczą, wytwarzają dobra o większej wartości niż wynosi ustalona przez właścicieli środków produkcji cena siły roboczej. W ten sposób powstaje tzw. wartość dodatkowa, która daje właścicielom przewagę ekonomiczną i polityczną w społeczeństwie (panowanie ekonomiczne i polityczne) nad wyzyskiwaną klasą nieposiadającą, w szczególności nad bezrolnym chłopstwem na wsi i proletariatem w mieście. Państwo w społeczeństwie klasowym nie jest neutralne, lecz reprezentuje interesy klas posiadających. Wartość dodatkowa może być przeznaczona na inwestycje lub na konsumpcję. Wysoki poziom konsumpcji klas posiadających nie jest jednak źródłem zróżnicowania społecznego, lecz jest następstwem stosunków produkcji.

Pojęcie klasy społecznej nie zostało przez Marksa jednoznacznie określone. Wiadomo jednak, że stosował on dwa kryteria wyróżniania klas społecznych: stosunek do środków produkcji oraz świadomość klasową. Pierwsze kryterium ma charakter obiektywny, drugi subiektywny. Robotnicy, jako klasa nie posiadająca środków produkcji, mogą być świadomi swoich interesów klasowych i zachowywać się zgodnie z nimi (wówczas stanowią według Marksa „klasę dla siebie”), bądź też ich świadomość klasowa może być słabo rozwinięta, nie rozpoznają właściwie swoich interesów klasowych i nie zachowują się zgodnie z nimi, (wówczas oni stanowią tylko „klasę w sobie”, która w miarę wzrostu świadomości klasowej może, choć nie musi stawać się klasą dla siebie). Marksowska teoria klas należy do dwuczłonowych teorii struktury społecznej. Klasy społeczne są ukształtowane historycznie, zaś konflikt między klasami posiadającymi i nieposiadającymi ma charakter obiektywnej konieczności i jest podstawowym źródłem dynamiki społecznej. Wszystko, co działo się społeczeństwach w przeszłości i dzieje się współcześnie jest następstwem konfliktu klasowego. W całej historii ludzkości K. Marks wyróżnił następujące epoki:



  • wspólnota pierwotna (brak podziałów i konfliktów klasowych),

  • niewolnictwo (podział na panów i niewolników i walka o zniesienie niewolnictwa, czyli osobistej zależności niewolników od ich właścicieli,

  • feudalizm czyli podział na posiadaczy ziemi i chłopów, wprawdzie już niezależnych osobiście od szlachty, ale przypisanych do jej ziemi i przez nią wyzyskiwanych,

  • kapitalizm, w którym klasy posiadające środki produkcji dominują i wyzyskują robotników, którzy mają już pełna wolność osobistą, ale politycznie i ekonomicznie są zdominowani przez klasę kapitalistów, którzy przywłaszczają sobie efekty ich pracy w postaci tzw. wartości dodatkowej, co jest źródłem niesprawiedliwości społecznej, postępującego ubóstwa robotników, stale narastającego konfliktu klasowego i nieuchronnej rewolucji społecznej. Konflikt ten ma charakter obiektywny, tzn. niezależny od woli klas posiadających. Na skutek kapitalistycznych reguł podziału dóbr i organizacji pracy opartej na wolnorynkowej konkurencji, kapitalista który nie chciałby wyzyskiwać zatrudnionych u siebie robotników, sam zostanie przez innych przedsiębiorców wyeliminowany z rynku.

  • komunizm, czyli przyszły ustrój społeczny wolny od podziałów klasowych i konfliktu społecznego. Będzie to zdaniem K. Marksa, ostateczna epoka w historii ludzkości, realizująca naukowy ustrój społeczny oparty na wspólnocie własności i sprawiedliwym podziale dóbr według zasady: od każdego według jego możliwości, każdemu według jego potrzeb.

Przewidywania K. Marksa nie sprawdziły się w kilku punktach: nieprawdziwą okazała się teza o stale pogłębiających się różnicach położenia społecznego w kapitalizmie i wynikającej z nich zaostrzającej się walce klasowej, zaś budowany według wskazań tej teorii ustrój społeczny (socjalizm) okazał się mało wydajny ekonomicznie, co stało się jednym z najważniejszych powodów jego obalenia.
Teoria Maxa Webera
Max Weber opisuje strukturę społeczną za pomocą dwóch pojęć – klasa społeczna i stan społeczny, zwany przez późniejszych autorów warstwą społeczną. Max Weber jest więc twórcą teorii stratyfikacji społecznej, w odróżnieniu od K. Marksa, który jest uznawany za twórcę teorii klas społecznych. Według Webera zróżnicowanie społeczne powstaje wskutek działania trzech niezależnych od siebie czynników:

  • ekonomicznych (jest to przede wszystkim wysokość dochodów i stan posiadania środków konsumpcji); nie jest ważne, ile ktoś posiada środków produkcji, lecz jakie są jego dochody;

  • społecznych (jest to prestiż danej kategorii społecznej i okazywany jej przez inne grupy społeczne szacunek); nie jest ważne to, jakie ktoś ma dochody, lecz to, czy reprezentuje jakieś wartości cenione w społeczeństwie np. ma wysokie wykształcenie, albo wykonuje zawód związany z cenionymi wartościami jak zdrowie, religia, wychowanie młodzieży, tradycja, pochodzenie społeczne (np. arystokratyczne) itp.;

  • politycznych, czyli zakres posiadanej władzy nad innymi jednostkami lub grupami społecznymi – ludzie sprawujący władzę zajmują wysoka pozycję w społeczeństwie niezależnie od ilości posiadanych środków produkcji, dochodów lub zalet charakteru.

Czynniki ekonomiczne dzielą ludzi na klasy społeczne, zaś warstwy społeczne są wyznaczane przez czynniki kulturowe takie jak prestiż, styl życia, wykształcenie, władza itp., które są zmiennymi współzależnymi. Stratyfikacja społeczna zachowuje jednak pewny stopień niezależności względem podziału klasowego. Klasy społeczne powstają wskutek działania rynku, warstwy społeczne natomiast w wyniku konsumpcji, określonej normami kulturowymi. Na rynku dokonuje się wymiana dóbr i usług. Grupy społeczne wytwarzające dobra poszukiwane w danym momencie mają większe szanse realizacji swoich interesów niż inne grupy. W ten sposób tworzą się zdaniem Webera zróżnicowania ludzi według dochodów czyli klasy społeczne. Klasy społeczne powstają zatem nie w sferze produkcji, jak twierdził K. Marks, lecz w sferze podziału, czyli wskutek działania rynku. Pozycja materialna jednostek i grup społecznych zależy zatem od rynku.

Zróżnicowanie pod względem dochodów powoduje, że klasy i warstwy społeczne nie mogą uczestniczyć w jednakowym stopniu w konsumpcji, co staje się przyczyną konfliktu społecznego. Miejscem konfliktów społecznych jest więc konsumpcja, a nie produkcja, jak twierdził K. Marks.



Warstwy społeczne natomiast tworzą się w wyniku systemu wartości kulturowych w danym społeczeństwie. Grupy społeczne uczestniczące w wartościach wysoko cenionych w społeczeństwie cieszą się wysokim prestiżem i zajmują wysokie miejsce w stratyfikacji społecznej. Jeśli np. wysoko cenioną wartością jest wykształcenie, to ludzie wykształceni niezależnie od posiadanych dochodów zajmują wysoką pozycję na skali prestiżu i w społeczeństwie. Do tego, by awansować w hierarchii społecznej nie wystarczy wykazać się wysokimi dochodami, trzeba jeszcze realizować określony styl życia wyrażający się we wzorach konsumpcji zdeterminowanych normami kulturowymi. Jeśli jednak w jakimś społeczeństwie, jak np. w USA, najwyższą wartością cenioną jest dochód, wówczas maleje znaczenie podziału społeczeństwa według warstw społecznych, a pozostaje podział klasowy w weberowskim znaczeniu według poziomu dochodów realizowanych na rynku. Jeśli ktoś jest np. twórcą kultury, ale nie ma wysokich dochodów, to zajmuje w stratyfikacji społecznej niską pozycję, jaką mają ludzie o niskich kwalifikacjach i dochodach.
Teoria K. Davisa i W. Moore’a
Funkcjonalna teoria stratyfikacji, jaką jest teoria Davisa i Moora, sformułowana w połowie XX w., opiera się na założeniu, że do tego, aby społeczeństwo przetrwało i mogło się rozwijać muszą być spełniane określone funkcje, takie jak produkcja materialna, wychowanie młodzieży, kultura i zachowanie tradycji, adaptacja i integracja systemu oraz najważniejsza z nich - funkcja regulująca system społeczny czyli władza. Spełnianiem poszczególnych funkcji zajmują określone grupy i kategorie społeczne lub zawodowe. Ponieważ znaczenie funkcji dla całego społeczeństwa jest różne, więc różna jest pozycja społeczna wykonawców funkcji, a w ślad za tym nierówny podział korzyści materialnych i prestiżu społecznego nazywany stratyfikacją społeczną. Spełnianie jednych funkcji jest łatwiejsze, wymagające mniejszych kwalifikacji zawodowych lub talentu albo funkcje te są mniej ważne dla całego systemu niż inne funkcje, które są trudniejsze, ważniejsze lub wymagające wyższych kwalifikacji. Społeczeństwo musi więc zróżnicować zachęty materialne i prestiż dla poszczególnych grup funkcjonalnych, aby obsadzić wszystkie funkcje (znaleźć chętnych do spełniania funkcji), co staje się źródłem stratyfikacji społecznej. Poszczególne warstwy społeczne układają się w hierarchię pod względem dochodów i prestiżu społecznego. Podział dochodów i prestiżu społecznego musi być funkcjonalny, tzn. musi zapewniać możliwość obsadzenia wszystkich niezbędnych funkcji. Jeśli jakaś funkcja jest łatwa do spełnienia, to nie musi być wysoko gratyfikowana, a jeśli jakaś inna funkcja wymaga specyficznych i rzadkich w danym momencie kwalifikacji, to musi być odpowiednio wysoko gratyfikowana. Szczególnie wysoko muszą być gratyfikowani wykonawcy funkcji wymagających długotrwałego przygotowania zawodowego – np. lekarz, prawnik, inżynier, biznesmen lub sprawujący władzę. Jeśli system gratyfikacji jest dobrze dopasowany do ważności i trudności spełnianych funkcji, to zbudowane w ten sposób zróżnicowanie społeczne nie powoduje konfliktu społecznego. Im bardziej zróżnicowanie społeczne jest funkcjonalne, tym mniej konfliktowe. Funkcjonalna teoria stratyfikacji społecznej wyklucza zatem istnienie konfliktu klasowego. Nawet skrajne ubóstwo może być funkcjonalne dla społeczeństwa, jeśli spełnia funkcję motywującą dla pozostałych członków społeczeństwa, którzy, obawiając się zepchnięcia na margines biedy i ubóstwa, starają się dobrze wykonywać swoje obowiązki zawodowe.

Słabością funkcjonalnej teorii stratyfikacji jest m. in. to, że nie wszystkie najważniejsze i najtrudniejsze funkcje są obsadzane przez najzdolniejszych i kompetentnych ludzi (np. w skutek protekcji, układów, dziedziczenia pozycji społecznej po rodzicach). Szczególnie mechanizm dziedziczenia narusza równowagę między zróżnicowaniem funkcji a zróżnicowaniem społecznym.


Teoria Erika Olina Wrighta
Jest to najnowsza teoria współczesnego socjologa amerykańskiego podkreślająca znaczenie kwalifikacji jako kapitału społecznego. Jego zdaniem w warunkach nowoczesnej produkcji kapitalistycznej są trzy sposoby panowania nad środkami produkcji:

  • panowanie nad inwestycjami lub kapitałem finansowym,

  • panowanie nad materialnymi środkami produkcji (własność fabryk lub ziemi),

  • panowanie nad siłą roboczą.

Klasa kapitalistów panuje nad wszystkimi trzema środkami ekonomicznymi, zaś klasa robotników nad żadną z nich. Między tymi dwiema klasami istnieje coraz większa kategoria zawodów i jednostek, które charakteryzują się „sprzecznym położeniem klasowym”, gdyż mają wpływ na niektóre środki produkcji, ale nie na wszystkie. Wyższa kadra kierownicza i specjaliści są pracownikami najemnymi, ale dysponują środkami produkcji, mają wpływ na swoje warunki pracy, zachowują względną niezależność od kapitalistów. Jednostki z tych warstw są powoływani do sprawowania kontroli nad robotnikami i niższymi urzędnikami, których pozycja społeczna nie różni się od robotników. Wysoko wykwalifikowani specjaliści mają w miejscu zatrudnienia szczególny rodzaj panowania, wynikającego z posiadanych kwalifikacji trudnych do zdobycia bądź rzadkich na rynku pracy. Mają wysokie wynagrodzenia, władzę i niezależność od właścicieli. Przykładem są lukratywne stanowiska specjalistów branży informatycznej. Takich specjalistów trudno jest nadzorować i kontrolować, więc pracodawcy muszą zabiegać o ich lojalność i współpracę (Giddens 2004 s.308-309)

VIII. MIKROSOCJOLOGIA. MAŁE GRUPY SPOŁECZNE
Pojęcie grupy społecznej
Można postawić pytanie, czy grupy społeczne istnieją w rzeczywistości, , czy też w niej istnieją tylko ludzie jako jednostki. Można zastanawiać się, czy jeśli np. mówimy, że grupa ucieka w panice, to czy mamy na myśli jakąś „całość ludzką” zachowującą się w określony sposób, czy też uważamy, że w istocie uciekają poszczególni jej członkowie. Jeśli mówimy o wydajności pracy zespołu, to w istocie mówimy o sumie wydajności poszczególnych członków tego zespołu. Jeśli mówimy, że grupa ocenia, grupa wybiera,, grupa decyduje, to w istocie są to sumy zachowań (a więc ocen, wyborów, decyzji) poszczególnych jej członków.. W podanych przykładach termin “grupa” nie oznacza samodzielnego bytu, różniącego się i istniejącego niezależnie od jego części, czyli od członków grupy. Grupa nie jest bowiem odrębnym bytem, który myśli, czuje lub działa. Tak rozumiany termin “grupa” jest tylko metaforą oznaczającą sumę części, a wszystkie podane przykłady cech lub zachowań grupy są w istocie cechami lub zachowaniami jednostek. Cechy na poziomie grupy całkowicie i bez reszty redukują się dom cech i zachowań jednostkowych.

Łatwo jest jednak podać przykłady cech większych całości, które nie są jednocześnie cechami lub sumą cech części, składających się na owe całości. Np. w astronomii znane jest pojęcie gwiazdy oraz galaktyki. Żadna galaktyka nie jest gwiazdą, ma bowiem cechy właściwe tylko dla galaktyki, np. wielkość, mechanikę ruchu, strukturę itp. Inny przykład to średnia wieku w danej grupie, bowiem może być tak,, iż żaden członek grupy nie jest w wieku równym średniej grupowej. Skoro zatem istnieje cecha jakiegoś obiektu, tzn., że obiekt ten istnieje realnie. Inne przykłady cech całości, które nie redukują się do cech jednostek: dywizja istnieje nie mniej realnie niż tworzący ją żołnierze, siła dywizji nie jest tym samym pojęciem, co siła żołnierza. Samochód składa się z wielu części, ale żadna część nie jest samochodem. Suma części, sposób ich połączenia i zasilenia osiągają razem takie własności, których nie ma każda część z osobna.

Również w odniesieniu do ludzi, na pytanie, czy zbiorowości ludzkie posiadają cechy, których nie posiadają ich członkowie, trzeba odpowiedzieć twierdząco. Pojęcia, własności, fakty społeczne można bowiem podzielić na trzy klasy (Nowak, 1985 s. 107–108):

1. Pojęcia właściwe tylko jednostkom np. motyw lub postawa. “Można wprawdzie powiedzieć, że jakaś zbiorowość, grupa czy instytucja kierowała się w działaniu takim , czy innym motywem, czy też ma taką, a nie inną postawę wobec innej grupy” – pisze S. Nowak w Metodologii nauk społecznych. Słowo motyw, czy postawa nie odnosi się jednak do grupy jako całości, lecz oznacza motywy lub postawy, którymi kierowali się wszyscy członkowie pojmowani indywidualnie. Na pewno pojęcia te nie odnoszą się do zbiorowości jako całości, gdyż zbiorowość ludzi nie posiada umysłu odrębnego od umysłu i psychiki swoich członków.

2. Pojęcia właściwe tylko zbiorowościom.

Przykładem takim pojęć jest struktura klasowa społeczeństwa albo dezintegracja kulturowa itp. Tego rodzaju pojęcia mają sens tylko w odniesieniu do zbiorowości. Powiedzenie, że Jan Kowalski ma konfliktową strukturę klasową, nie ma sensu, bowiem taką strukturę może mieć tylko jakaś zbiorowość.

3. Pojęcia właściwe zarówno grupom jak i zbiorowościom. Np. Grupa ludzi może być tak samo właścicielem fabryki jak i jednostka, albo podobnie jednostka jak też i grupa może zajmować pewną pozycję społeczną, pozostawać w zależności, cieszyć się prestiżem lub niesławą itd. Do tej kategorii pojęć zaliczyć należy również wielką ilość zjawisk, które istnieją wprawdzie w umyśle jednostek, ale są wytworem i działają tylko w zbiorowości. Przykładem mogą być normy, cele lub wartości grupowe. Takim pojęciem jest również dobro wspólne, które nie jest sumą dóbr jednostkowych.

Nie każdy zbiór ludzi nazywamy grupa społeczna. Grupą społeczną nie jest np. tłum demonstrantów na ulicy, kolejka klientów w sklepie, pasażerowie jadący w tramwaju. Nie jest grupą społeczną także kategoria ludzi np. posiadających ten sam zawód, takie samo pochodzenie społeczne, dochód, wykształcenie lub inną cechę. Grupą społeczną jest natomiast rodzina, krąg przyjaciół, klasa szkolna, zespół roboczy, załoga przedsiębiorstwa, społeczność wiejska a także naród. Jakie są zatem najważniejsze różnice między podanymi przykładami zbiorowości stanowiącymi i nie stanowiącymi grupę społeczną, albo inaczej, jakie cechy powinien posiadać zbiór ludzi, by można go było nazwać grupą społeczną?




Pobieranie 1.24 Mb.

Share with your friends:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




©operacji.org 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna