Metody słUŻĄce zapewnieniu przestrzegania prawa międzynarodowego



Pobieranie 71.86 Kb.
Data13.11.2017
Rozmiar71.86 Kb.


METODY SŁUŻĄCE ZAPEWNIENIU PRZESTRZEGANIA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO

Problem zapewniania skuteczności prawu międzynarodowemu można badać na dwóch płaszczyznach:

1. płaszczyźnie międzynarodowej – wykonywanie przez państwa międzynarodowych zobowiązań względem siebie nawzajem

2. płaszczyźnie krajowej – wykonywanie przez państwa międzynarodowych zobowiązań względem jednostek (swoich obywateli i cudzoziemców)


Omówione zostaną kolejno.
Skuteczność w płaszczyźnie międzynarodowej:
Dwa rodzaje metod wymuszania przez państwa zachowań zgodnych z prawem międzynarodowym:

  1. środki nie polegające na użyciu siły zbrojnej – środki odwetowe, sankcje niemilitarne ONZ, pokojowe rozstrzyganie sporów,

  2. środki polegające na użyciu siły zbrojnej – samoobrona, sankcje militarne ONZ, interwencja humanitarna (?)



1. Sankcje samopomocowe (countermeasures)

A) Represalia

To środki odwetowe podejmowane przez pokrzywdzone państwo w odpowiedzi na sprzeczny z prawem międzynarodowym akt innego państwa. Działanie państwa stosującego represalia jest samo w sobie sprzeczne z prawem międzynarodowym, ale rozpatrywane jako odpowiedź na uprzednie działanie państwa obcego – stanowi legalny środek odwetowy.



Sprawa zakładników amerykańskich w Teheranie (USA v. Iran, 1979/1980 rok)

4 listopada 1979 roku grupa zwolenników rewolucji islamskiej zajęła pomieszczenia ambasady Stanów Zjednoczonych w Teheranie, biorąc w charakterze zakładników członków personelu dyplomatycznego, konsularnego, oraz dwóch niefortunnych petentów (około 50 osób). Bezpośrednią przyczyną incydentu było to, że władze Stanów Zjednoczonych odmówiły wydania Iranowi obalonego szacha Rezy Pahlavi (uciekł do USA, aby „poddać się leczeniu”).

Władze irańskie naruszyły prawo międzynarodowe przez:


  • nie podjęcie wszelkich niezbędnych działań, mających na zapewnienie nietykalności misji i nietykalności jej członków,

  • zachęcanie zamachowców do dalszej okupacji ambasady.

(- przejęcie chronionych przez prawo międzynarodowe archiwów misji + sklejanie dokumentów zniszczonych w niszczarkach do papieru,

- wystawianie skrępowanych zakładników, którym zasłonięto oczy, przed wiwatujący tłum)

W akcie odwetu, prezydent Stanów Zjednoczonych Jimmy Carter podjął, dnia 14 listopada 1979 roku, decyzję o zamrożeniu wszystkich rządowych irańskich aktywów w bankach amerykańskich. Środek ten – sam w sobie nielegalny – uznać należy za przykład dopuszczalnych przez prawo międzynarodowe represaliów.

Zakładników uwolniono po 444 dniach, po zawarciu przez Strony porozumienia w Algierze.


Zauważyć należy, że instytucja represaliów w istocie rzeczy sankcjonuje postępowanie, które w innym przypadku byłoby bezprawne. Dlatego warunki dopuszczalności represaliów są dosyć rygorystyczne.
Warunki dopuszczalności represaliów są następujące;

  • musi zaistnieć uprzedni (tj. poprzedzający represalia) akt bezprawny (musi być przyczyna);

  • represalia muszą być konieczne do tego, by skłonić drugie państwo do zaprzestania naruszeń lub do naprawienia naruszenia (to nie może być tępy odwet);

  • nie można dokonywać represaliów, gdy dany spór między państwami jest rozpatrywany przez organ mogący wydać wiążące strony rozstrzygnięcie (po co odnosić się do samopomocy, skoro stosowany jest już środek zmierzający do rozstrzygnięcia sporu)

  • akt represaliów winien być proporcjonalny do rodzaju naruszenia i wyrządzonej szkody;


Sprawa aneksji chińskiej prowincji Szantung

W końcu XIX w. dwaj niemieccy misjonarze zostali zamordowani w Chinach. Władze niemieckie twierdziły, że Chiny nie zapewniły misjonarzom należytej ochrony i nie ukarały sprawców czynu, naruszając tym samym prawo międzynarodowe, określające pewien minimalny standard traktowania cudzoziemców (ten minimalny standard wymaga m. in., by cudzoziemcom zapewnić należytą ochronę i karać sprawców przestępstw przeciwko cudzoziemcom). W 1898 roku Niemcy dokonały zaboru chińskiej prowincji Szantung, traktując to jako środek odwetowy za naruszenie prawa międzynarodowego przez Chiny. Nie można wykluczyć, że sam incydent (tj. zabójstwo misjonarzy) był niemiecką prowokacją. Niezależnie od tego uznać należy, że zajęcie Szantungu nie spełniało warunku proporcjonalności.




  • represalia nie mogą polegać na naruszeniu: norm ius cogens, praw człowieka, nietykalności dyplomatów;

  • obecnie przyjmuje się, że w ramach represaliów nie wolno używać siły, ani grozić jej użyciem, jeżeli byłoby to sprzeczne z KNZ (a zatem wówczas, gdy nie wchodzi w grę samoobrona bądź działanie na podstawie rezolucji RB);

- państwo stosujące represalia powinno w dobrej wierze podjąć próby załatwienia sporu w drodze negocjacji. Nie ma zakazu stosowania represaliów w czasie ich trwania; środki odwetowe winny być jednak w takim przypadku stosowane w sposób powściągliwy.


Przykładami legalnych represaliów są:

- zamrożenie środków na rachunkach bankowych innego państwa;

- zawieszenie stosowania umowy międzynarodowej przez jedną z jej stron, w odpowiedzi na niewykonywanie przez druga stronę innej umowy między nimi obowiązującej.
Czy represalia mogą stosować inne państwa, aniżeli te, które bezpośrednio zostały pokrzywdzone?

Wydaje się, że w przypadku:

  • naruszenia przez państwo zobowiązania międzynarodowego o charakterze erga omnes,

  • naruszania na szeroką skalę praw człowieka

pozostałe państwa są uprawnione do stosowania represaliów.

B) Retorsje – to środki odwetowe polegające na działaniu nieprzyjaznym, ale, z natury swej, zgodnym z prawem międzynarodowym. Stanowią one odpowiedź na:

  • naruszenie prawa międzynarodowego przez inne państwo lub

  • postępowanie innego państwa, które nie narusza prawa międzynarodowego, ale jest nieprzyjazne, dyskryminujące bądź szykanujące.



Warunki legalności retorsji są następujące:

  • akt retorsji powinien być proporcjonalny w swoim ciężarze do aktu, który stanowił jego przyczynę;

  • działanie retorsyjne powinno skończyć się natychmiast po tym, jak ustało działanie stanowiące jego przyczynę.

Czy państwo, które nie jest bezpośrednio pokrzywdzone nieprzyjaznym albo naruszającym prawo międzynarodowe działaniem innego państwa może zgodnie z prawem międzynarodowym zastosować retorsje?.


W praktyce, retorsje stosowane są także przez państwa, których interes nie został bezpośrednio naruszony, lecz które wskazują, że naruszony został interes społeczności międzynarodowej jako całości.

Bojkot Igrzysk w Moskwie w 1980 roku oraz w Los Angeles w 1984 roku

  • Igrzyska w Moskwie zostały zbojkotowane przez szereg państw (m.in. Stany Zjednoczone, RFN, Norwegia, Izrael, Egipt, Argentyna) w ramach sankcji za interwencję ZSRR w Afganistanie. Bez znaczenia przy ocenie dopuszczalności retorsji jest ocena legalności interwencji ZSRR – retorsje mogą być odpowiedzią zarówno na akt naruszający prawo międzynarodowe lub na akt zgodny z prawem a kwalifikowany jako nieprzyjazny czy szykanujący. Legalny rząd Afganistanu zwrócił się do ZSRR z prośbą o interwencję – dlatego może ona być oceniana prima facie jako legalna. Dyskusyjna natomiast jest ocena dalszego przebiegu interwencji i sposobu prowadzenia walk.

  • Igrzyska w Los Angeles zostały zbojkotowane przez ZSRR oraz inne kraje bloku wschodniego w ramach retorsji za odmowę udziału w igrzyskach w Moskwie.

Retorsje przeciwko Białorusi

  • We wrześniu i grudniu 2004 roku UE podjęła decyzję o zakazie wjazdu na terytoria państw członkowskich osób: odpowiedzialnych za zaniedbania w śledztwach dotyczących zaginięcia członków opozycji białoruskiej (nie można wykluczyć, że zostali oni zlikwidowani przez osoby działające z polecenia władz białoruskich), a także osób odpowiedzialnych za dopuszczenie do nadużyć w czasie wyborów parlamentarnych.

  • Dnia 20 października 2004 roku prezydent Bush podpisał Belarus Democracy Act. Ustawę, która stanowić ma podstawę do:

- finansowania rozgłośni radiowych w języku białoruskim,

- nieudzielania pożyczek, czy gwarancji kredytowych rządowi białoruskiemu.


3. Środki nie polegające na użyciu siły a nakładane przez RB ONZ na podstawie art. 41 Karty Narodów Zjednoczonych.

Cechą systemu prawa międzynarodowego jest brak organu wykonawczego, który byłby wyposażony w kompetencje egzekwowania przestrzegania prawa wobec wszystkich podmiotów prawa międzynarodowego. Po I i II wojnie światowej zadanie utrzymania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego stało się priorytetem dla społeczności międzynarodowej. Skoncentrowano się więc na utworzeniu organu, który zapewniałby skuteczność jednej wybranej normie prawa międzynarodowego – zakazowi użycia siły i groźby użycia siły.

Na podstawie Karty Narodów Zjednoczonych utworzono Radę Bezpieczeństwa, której powierzono „pierwotną i główną” odpowiedzialność za utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa. RB działa w tym zakresie na podstawie rozdziału VII KNZ.

Art. 39 Karty Narodów Zjednoczonych

Rada Bezpieczeństwa powinna stwierdzić istnienie wszelkiej okoliczności, zagrażającej pokojowi, zakłócenia pokoju albo aktu agresji, i udzielić zaleceń lub postanowić, jakie środki należy przedsięwziąć zgodnie z artykułami 41 i 42, żeby utrzymać albo przywrócić międzynarodowy pokój i bezpieczeństwo.
Decyzje RB na podstawie rozdziału VII podejmowane są większością 9 głosów, w tym za zgodą wszystkich pięciu stałych członków tj. USA, Rosji, Francji, Wlk. Brytanii i Chin. Wstrzymanie się od głosu lub nieobecność stałego członka podczas głosowania nie są uważane za weto – decyzja może zostać podjęta.

Decyzje podejmowane przez RB we wskazanych sytuacjach mają charakter wiążący w stosunku do państw członkowskich ONZ.

Po stwierdzeniu zagrożenia, zakłócenia (naruszenia) pokoju lub aktu agresji RB władna jest zadecydować o zastosowaniu środków przymusu tzn. sankcji.

Na podstawie art. 41 stosowane są sankcje nie pociągające za sobą użycia siły zbrojnej.



Art. 41 Karty Narodów Zjednoczonych

Rada Bezpieczeństwa jest władna uchwalić, jakie zarządzenia, nie pociągające za sobą użycia siły zbrojnej, powinny być zastosowane, żeby zapewnić skuteczność jej decyzjom, oraz może zwrócić się do członków Narodów Zjednoczonych z żądaniem zastosowania takich zarządzeń. Mogą one polegać [przykładowo] na:



  • zupełnym lub częściowym przerwaniu stosunków gospodarczych i środków komunikacyjnych, kolejowych, morskich, powietrznych, pocztowych, telegraficznych, radiowych i innych, oraz na

  • zerwaniu stosunków dyplomatycznych”.


W praktyce RB ONZ ustanawia także, za zgodą zainteresowanego państwa, specjalne komisje śledcze do badania okoliczności spraw, mających znaczenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku powszechne stało się stosowanie tzw. sankcji kierunkowych (albo: smart sanctions). Ich istotę stanowi takie dobranie środków, by uderzały one w źródło problemu, nie wpływając jednocześnie niekorzystnie na sytuację osób postronnych, lub wymagających szczególnej ochrony.

Rezolucja RB ONZ nr 1572 z dnia 15 listopada 2004 roku

Wezwano w niej wszystkie państwa do tego, by nie udzielały tranzytu osobom wskazanym przez specjalny komitet RB ONZ, jako przyczyniające się do destabilizacji na Wybrzeżu Kości Słoniowej.


@ ▼ Rezolucja RB ONZ nr 1333 z dnia 19 grudnia 2000 roku

Wezwano w niej wszystkie państwa do „bezzwłocznego zamrożenia środków finansowych należących do Usamy bin Ladena oraz osób i innych podmiotów z nim związanych [...], oraz do zapewnienia, że żadne z tych środków nie będą udostępnione [...] Usamie bin Ladenowi, jego współpracownikom bądź podmiotom z nim związanym, włączając w to organizację Al-Qaeda”.

Przy wykonywaniu powyższych sankcji, skierowanych często przeciwko wskazanym pośrednio lub bezpośrednio przez rezolucje jednostkom państwa narażają się niejednokrotnie na zarzut naruszenia praw podstawowych jednostek, przede wszystkim prawa do sądu i do uczciwego procesu.
Pokojowe rozstrzyganie sporów będzie tematem odrębnego wykładu
2. Użycie siły zbrojnej
Na gruncie współczesnego prawa międzynarodowego zasadą jest zakaz użycia przez państwo siły zbrojnej przeciwko innemu państwu. Zakaz ten wynika m. in. z art. 2 ust. 4 KNZ.

Art. 2 ust. 4 Karty Narodów Zjednoczonych

Wszyscy członkowie powinni w swych stosunkach międzynarodowych powstrzymywać się od stosowania groźby lub użycia siły przeciwko nietykalności terytorium albo niepodległości politycznej któregokolwiek państwa



Prawo międzynarodowe określa wyraźnie przypadki, stanowiące wyjątki od powyższego zakazu:


  1. użycie siły zbrojnej w samoobronie (art. 51 KNZ)


Art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych

[...] [Każdemu Państwu przysługuje] niepozbywalne prawo do samoobrony indywidualnej lub zbiorowej w przypadku napaści zbrojnej któregokolwiek członka Narodów Zjednoczonych, zanim Rada Bezpieczeństwa nie podejmie niezbędnych zarządzeń w celu utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Środki podjęte przez członków w wykonaniu tego prawa do samoobrony będą natychmiast podane do wiadomości Radzie Bezpieczeństwa i w niczym nie mogą uszczuplać władzy i odpowiedzialności Rady Bezpieczeństwa, wynikających z niniejszej Karty, do podejmowania w każdym czasie takiej akcji, jaką ona uzna za niezbędną do utrzymania lub przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”.

Zgodnie z prawem zwyczajowym powoływanym w orzecznictwie organów międzynarodowych legalność samoobrony uzależniona jest także od spełnienia dwóch jeszcze warunków:

- konieczności środka dla powstrzymania lub położenia kresu zbrojnemu atakowi,

- proporcjonalności środka – nie może być nierozsądny lub nadmierny



Samoobrona może mieć charakter:

  • indywidualny

Sprawa ataku Stanów Zjednoczonych na Afganistan w 2001 roku

26 dni po jedenastym września 2001 roku – USA rozpoczęły akcję przeciwko grupom organizacji Al-Qaeda i ugrupowaniom Talibów w Afganistanie. Jako podstawę prawną wskazano tu prawo do samoobrony w przypadku zbrojnej napaści. Społeczność międzynarodowa nie zakwestionowała legalności działania USA.



Wojna o Falklandy

W kwietniu 1982 roku należące do Wielkiej Brytanii wyspy zostały zaatakowane przez Argentynę. Odpowiedź zbrojna Wielkiej Brytanii uzasadniona została przysługującym jej prawem do samoobrony. W ciągu niecałych trzech miesięcy Falklandy zostały całkowicie odzyskane a argentyńska marynarka wojenna i lotnictwo rozbite.



  • zbiorowy. Samoobrona zbiorowa polega na tym, że państwo będące ofiarą zbrojnej napaści prosi o udzielenie mu pomocy militarnej inne państwo, a to ostatnie pomocy udziela. Samoobrona taka najczęściej oparta jest o układ wojskowy, ale może także być podjęta bez takowego.

@ Art. 5 Traktatu Północnoatlantyckiego

Strony zgadzają się, że zbrojna napaść na jedną lub więcej z nich [...] będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzają się, że jeżeli taka zbrojna napaść nastąpi, to każda z nich [...] udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadniętym [...]”.

Podkreślić należy, że zbrojna interwencja w ramach samoobrony zbiorowej dozwolona jest wyłącznie wtedy, gdy:


  • państwo napadnięte poprosiło o pomoc, oraz

  • o pomoc poprosił legalny rząd danego państwa.

Wskazać należy, że wykonywanie prawa do samoobrony zbiorowej (w rozumieniu art. 51 KNZ) nie wchodzi grę wówczas, gdy przyczyna prośby o pomoc związana była z sytuacją czysto wewnętrzną danego państwa (np. rewolucją), a nie ma dowodów na istnienie zbrojnej napaści państwa obcego.
W sposób oczywisty niedozwolona jest natomiast ingerencja, której celem jest udzielenie pomocy zbrojnej grupom opozycyjnym, zmierzającym do przejęcia władzy w państwie.

Sprawa działalności militarnej przeciwko Nikaragui (Nikaragua v. USA; MTS, 1986 rok).

Na przełomie lat 70-80 USA wspierały działające w Nikaragui, przeciwne tamtejszemu rządowi, ugrupowania partyzanckie (contras). Pomoc polegała m. in. na finansowaniu i szkoleniu (m. in. wydawane przez CIA podręczniki „prowadzenia wojny psychologicznej”). Niezależnie od tego członkowie amerykańskich służb specjalnych brali udział w akcjach dywersyjnych (polegających np. na minowaniu portów).

W wyroku MTS wskazał, że użycie siły przez Stany Zjednoczone było sprzeczne z prawem międzynarodowym, co istotne, Sąd rozróżnił między dozwoloną interwencją na wezwanie legalnego rządu, a interwencja niedozwoloną, której celem jest wsparcie opozycji zmierzającej do przejęcia władzy w państwie.


ATAK WYPRZEDZAJĄCY W RAMACH SAMOOBRONY

@▼ Interwencja Koalicji w Iraku w 2003 roku.

W niektórych wypowiedziach przedstawicieli administracji amerykańskiej wskazywano – jako podstawę ataku – prawo do samoobrony. Prezydent Bush powiedział m. in.: „Za rok, czy za pięć lat, Irak będzie w stanie wyrządzić szkodę wszystkim wolnym narodom. Wolimy stawić czoła niebezpieczeństwu już teraz, gdy ono się rodzi, zanim pojawi się znienacka na naszym niebie”.

Czy USA mogły skutecznie powoływać się na prawo do samoobrony?

Legalność powoływania się na prawo do ataku wyprzedzającego w ramach samoobrony jest wątpliwa, zważywszy, że nie znaleziono przekonywających dowodów na to, by Irak dysponował bronią masowego rażenia.
Operacja sił koalicyjnych w Afganistanie „Enduring Freedom” w 2001 roku

Po 11 września 2001 roku siły koalicyjne pod dowództwem Stanów Zjednoczonych rozpoczęły w Iraku działania mające na celu likwidację baz terrorystycznych. Stany Zjednoczone wskazywały na to, że ataki na WTC z dnia 11 września stanowiły część większej operacji terrorystycznej, która rozpoczęła się w 1993 roku (1993 – I zamach na WTC, 1998 – zamach na ambasadę amerykańską w Nairobi, 2000 – atak na USS Cole w Jemenie). Sojusznicy twierdzili, że znajdują się w posiadaniu dowodów pozwalających przepuszczać, że nastąpią dalsze akty terroru.

Społeczność międzynarodowa (częściowo milcząco, częściowo wyraźnie) wyraziła aprobatę dla operacji militarnej sprzymierzonych.

Przyjmuje się, że taka samoobrona jest legalna, o ile:


  • państwu zagraża bezpośrednio atak zbrojny na wielką skalę;

  • istnienie tego niebezpieczeństwa jest udowodnione ponad wszelką wątpliwość;

  • niebezpieczeństwu nie można inaczej zapobiec, jak tylko przez użycie siły.




  1. użycie siły zbrojnej w ramach akcji zbrojnej, do podjęcia której wyraźnie upoważniła wcześniej Rada Bezpieczeństwa ONZ w rezolucji, wydanej na podstawie art. 42 KNZ.

Art. 42 Karty Narodów Zjednoczonych

Jeżeli Rada Bezpieczeństwa uzna, że środki przewidziane w artykule 41 mogłyby okazać się niewystarczającymi albo już okazały się niewystarczającymi, jest ona władna podjąć taką akcję przy pomocy sił powietrznych, morskich lub lądowych, jaka mogłaby okazać się konieczną do utrzymania albo przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Akcja taka może polegać na demonstracjach, blokadzie i innych operacjach sił zbrojnych powietrznych, morskich lub lądowych członków Narodów Zjednoczonych”.



Operacja „Pustynna Burza”

Sankcje na podstawie art. 42 KNZ zastosowane zostały w 1991 roku na podstawie rez. RB nr 678 (z 1990 roku), mocą której wezwano wszystkie państwa członkowskie ONZ do „zastosowania wszelkich niezbędnych środków w celu zagwarantowania przestrzegania [wcześniejszej] rezolucji nr 660 [wzywającej Irak do opuszczenia Kuwejtu]”.


Incydent na Wybrzeżu Kości Słoniowej (listopad 2004 roku).

Siły rządowe ostrzeliwujące pozycje rebeliantów, zbombardowały – rzekomo przez pomyłkę – francuską bazę wojskową w Bouake. Zginęło dziewięciu żołnierzy a dwudziestu dwóch zostało rannych. Na rozkaz prezydenta Chiraca jednostki francuskie zniszczyły wszystkie maszyny jakimi dysponowały siły powietrzne Wybrzeża: dwa myśliwce bombardujące i pięć śmigłowców bojowych. ? Jak ocenić działanie Francji?

Wziąć pod uwagę trzeba, że Rada Bezpieczeństwa ONZ w rezolucji z dnia 27 lutego 2004 roku (nr 1528) upoważniła stacjonujące na Wybrzeżu siły francuskie pokojowe do użycia „wszelkich koniecznych środków” m. in. w celu zapewnienia bezpieczeństwa w rejonach zajętych przez siły pokojowe, a także – o ile będzie to uzasadnione wymogami bezpieczeństwa - do podjęcia „wszelkich koniecznych środków” w odpowiedzi na wrogie akty dokonane na terenach znajdujących się poza kontrolą sił międzynarodowych (a zatem jest to użycie siły na podstawie rezolucji RB ONZ).


RB ONZ może upoważnić, na podstawie art. 53 KNZ, organizacje regionalne do przeprowadzenia akcji represyjnej. Autoryzacja powinna być wyraźna, nie zaś milcząco rozumiana.

Art. 53 Karty Narodów Zjednoczonych

Rada Bezpieczeństwa powinna tam, gdzie to okaże się stosownym, posiłkować się takimi porozumieniami lub organizacjami regionalnymi do przeprowadzania, pod swoją władzą, akcji represyjnej. Wszelako żadna akcja represyjna nie może być podjęta w ramach porozumień regionalnych albo przy pomocy organizacyj regionalnych bez upoważnienia Rady Bezpieczeństwa


INTERWENCJE HUMANITARNE

Bardzo kontrowersyjna jest kwestia dopuszczalności tzw. interwencji humanitarnej jednostronnej. Chodzi tu o przypadki, w których bez - upoważnienia RB ONZ - państwo bądź grupa państw używa siły na terytorium innego państwa bez jego zgody, wskazując, że jest to konieczne dla zapobieżenia katastrofie humanitarnej, bądź dla zapobieżenia eskalacji katastrofy humanitarnej.

Sprawa interwencji NATO w Kosowie (1999 rok)

Wiosną 1999 roku trwał konflikt w serbskiej prowincji Kosowo pomiędzy Serbami a Albańczykami. Wobec odmowy podpisania przez Serbów porozumienia z przedstawicielami Albańczyków, a także wobec informacji o rozpoczęciu masowych przesiedleń ludności albańskiej – w marcu siły NATO rozpoczęły operację Allied Force, polegającą na atakowaniu z powietrza pozycji serbskich. Zbombardowano m. in. Belgrad.

NATO jest, co prawda, organizacją regionalną, ale w rozpatrywanym przypadku RB ONZ nie upoważniła jej wyraźnie do użycia siły (wobec sprzeciwu Chin i Rosji). W rozpatrywanym przypadku nie można mówić o upoważnieniu milczącym (w wielu wcześniejszych rezolucjach RB wskazywała, co prawda, że sytuacja w Kosowie stanowi zagrożenie dla pokoju międzynarodowego). Autoryzacja do użycia siły na podstawie art. 42 KNZ musi być wyraźna.
DZIAŁANIA TZW. BŁĘKITNYCH HEŁMÓW

Należy odróżnić akcje zbrojne podejmowane na podstawie art. 42 KNZ (np. akcja Pustynna Burza) od operacji sił pokojowych (tzw. błękitnych hełmów, np. polskich oddziałów stacjonujących od 1974 roku do 11.2009 na Wzgórzach Golan). Są to siły tworzone przez RB lub ZO ONZ:

  • zasadniczo na podstawie zgody stron danego konfliktu (zauważmy, że w przypadku wydania rezolucji na podstawie art. 42 KNZ, siła jest użyta – rzecz jasna – bez zgody państwa, wobec którego akcja zbrojna jest przeprowadzana),

  • z kontyngentów dobrowolnie oddanych do dyspozycji ONZ przez państwa członkowskie.

Z założenia „błękitne hełmy” nie wykonują funkcji przymusowych, represyjnych, lecz pełnią funkcje rozjemcze, stabilizacyjne bądź obserwacyjne.

Sprawa Srebrnicy z 1995 roku. Niekiedy siły stabilizacyjne nie są w stanie efektywnie wypełniać swych zadań, np. zabezpieczać „stref bezpieczeństwa”. („Ziemia niczyja”) – film dokumentalny BBC ‘A Cry From The Grave’

W szczególnych przypadkach RB ONZ może upoważnić oddziały pokojowe do użycia siły w celu osiągnięcia konkretnych celów (np. dla zapewnienia bezpieczeństwa dostaw pomocy humanitarnej). W braku wyraźnego upoważnienia w tej mierze, oddziały „błękitnych hełmów” mogą używać siły wyłącznie w samoobronie.

Pokojowe siły zbrojne najczęściej złożone są z kontyngentów krajowych oddanych do dyspozycji ONZ. Ich członkowie stają się niejako funkcjonariuszami Organizacji, która ponosi odpowiedzialność za naruszenie przez nich prawa międzynarodowego. W porozumieniach zawieranych z państwem przyjmującym zwykle postanawia się, że nie podlegają oni władzy sądów państwa przyjmującego, lecz podlegają władzy sądów państwa, z którego pochodzą.
Postawić można następującą tezę: KNZ nie dopuszcza interwencji humanitarnej, aczkolwiek (być może) obserwujemy kształtowanie się normy prawa zwyczajowego zezwalającej na użycie siły w omawianej sytuacji.

SKUTECZNOŚĆ PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO W PORZĄDKU KRAJOWYM

Prawo międzynarodowe wiąże państwa i jest ono zobowiązane do przestrzegania jego reguł. Obok tego państwa kształtują swój byt przez tworzenie reguł prawa krajowego. Problem pojawia się w sytuacji, gdy trzeba wskazać wzajemne relacje obu tych systemów.


Na gruncie prawa międzynarodowego relacja między prawem międzynarodowym a prawem krajowym jest jasna. Priorytet reguł prawa międzynarodowego, wszystkich jego reguł wobec prawa krajowego jest oczywisty.
Konwencja wiedeńska o Prawie Traktatów sygnalizuje to, gdy mówi o priorytecie zobowiązań traktatowych wobec regulacji krajowych w art. 27.
Sens priorytetu reguł prawa międzynarodowego wyraża najdobitniej wypowiedź amerykańskiego sekretarza stanu, Bayarda a 1887 roku, który stwierdził:

„gdyby każdy rząd mógł przyjąć swoje własne prawo wewnętrzne jako ostateczny sprawdzian swych międzynarodowych uprawnień i zobowiązań, normy prawa międzynarodowego stałyby się czystą fikcją, nie dając ochrony ani państwom, ani jednostkom.”


Wymagając wszakże wykonania swoich nakazów, prawo międzynarodowe zupełnie nie interesuje się tym jak, przy użyciu jakich „technik”, państwo wykona zaciągnięte zobowiązania, w jaki sposób uczyni normy prawa międzynarodowego skutecznymi w swoim porządku prawnym, jak zostanie dokonana INTRODUKCJA normy prawa międzynarodowego do prawa krajowego.
Aby wskazać „techniki”, którymi państwa posługują się przy introdukcji norm międzynarodowych, należy przypomnieć dwie skrajnie odmienne teorie dotyczące stosunków między prawem krajowym i prawem międzynarodowym.
Pierwszą z tych teorii jest TEORIA DUALISTYCZNA. Dualiści uważali, że system prawa międzynarodowego i system prawa krajowego to dwa odrębne i odmienne systemy prawa, różni je wszystko (przedmiot, podmiot, źródła).
Drugą teorią, stojącą w opozycji do teorii dualistycznej jest TEORIA MONISTYCZNA. W ujęciu monistów prawo krajowe i prawo międzynarodowe to dwa zbiory norm, które odnajduje się w ramach jednego systemu prawa.
Oczywiście żadne z tych ujęć nie znajduje „pełnego” zastosowania w praktyce. Z jednej strony nie można twierdzić, że przedmiot regulacji międzynarodowych jest współcześnie zupełnie różny od regulacji krajowych (prawa człowieka). Z drugiej strony istnienie we współczesnych konstytucjach pojawienie się zagadnień regulujących pozycję prawa międzynarodowego sugeruje, że normy te przychodzą z „zewnątrz”, nie należą do tego samego systemu.
W zależności od tego, jaką teorię państwo przyjmie za punkt wyjścia, można wskazać, dwie główne grupy metody introdukcyjnych:


  1. Metody recepcyjne – związane z dualizmem:

  1. POWTÓRZENIE – w celu wykonania zobowiązania międzynarodowego przepisuje się treść traktatu do ustawy. zostaje przez krajowego ustawodawcę uchwalona ustawa, która stanowi „lustrzane odbicie” istniejącego traktatu międzynarodowego.

  2. TRANSFORMACJA – polega na przekształceniu normy międzynarodowej w normę krajową. Traktat staje się częścią prawa krajowego, aktem o randze ustawy przez uchwalenie przez parlament ustawy wyrażającej zgodę na jego ratyfikację. Akt takiego przekształcenia jest warunkiem koniecznym, aby norma prawa międzynarodowego stała się skuteczna w krajowym porządku prawnym.

Metody recepcyjne mają to do siebie, że w prawie wewnętrznym umowa międzynarodowa obowiązuje jako ustawa.


  1. Metody pozarecepcyjne – związane z teorią monistyczną.

  1. ODESŁANIE – polega na odesłaniu w ustawie do umowy międzynarodowej („chyba, że umowa międzynarodowa stanowi inaczej” – wtedy stosuje się przepis umowy)

  2. INKORPORACJA – polega na uznaniu bezpośredniej skuteczności międzynarodowych zobowiązań w krajowym porządku prawnym. Stosujące ją państwa nie widzą potrzeby przekształcania normy międzynarodowej w normę krajową, by była ona skuteczna w porządku krajowym. Norma międzynarodowa nie traci swego „międzynarodowego” charakteru i jest tak samo dobrym prawem, jak norma krajowa.

Jako że w praktyce podział między teorią dualistyczną i monistyczna jest zatarty, spotyka się wykorzystywanie wszystkich wymienionych metod w praktyce jednego państwa.


Rola prawa międzynarodowego jest obecnie tak istotna, że problem wzajemnych relacji prawa międzynarodowego i krajowego jest najczęściej regulowany w konstytucji.
Co robić w sytuacji, gdy przepisy konstytucji są niepełne lub w ogóle ich nie ma? Wywodzenie zasad z praktyki konstytucyjnej, orzecznictwa sądów (tak w Polsce ex proprio vigore)


KONSTYTUCJA RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJ Z 2 KWIETNIA 1997 ROKU

Rozdział III „Źródła prawa”


Postanowienia konstytucji nie odnoszą się do wszystkich źródeł prawa międzynarodowego. Ustawodawca koncentruje swoją uwagę na zobowiązaniach traktatowych, a nawet węziej, na traktatach ratyfikowanych art. 87 ust. 1.
Z brzmienia tej normy wynika, że zgodnie z wolą ustawodawcy konstytucyjnego ratyfikowana umowa międzynarodowa jest samodzielnym, autonomicznym źródłem prawa polskiego, jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego obok „klasycznych” krajowych źródeł prawa jak : konstytucja, ustawy czy rozporządzenia. Ustawodawca stwierdza więc, że aby umowa bezpośrednio obowiązywała w porządku krajowym nie trzeba jej ujmować w klasyczną formę krajowego źródła prawa.
Ratyfikowane umowy międzynarodowe nie są jednak zbiorem jednolitym art. 89.1

Zatem zbiór traktatów ratyfikowanych stanowią:



  • traktaty ratyfikowane przez prezydenta za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie

  • traktaty ratyfikowane przez prezydenta bez konieczności uzyskiwania takiej zgody

Umowa ratyfikowana, w każdym przypadku, niezależnie od tego, czy ratyfikowana tzw. „wielką ratyfikacją” czy nie, zgodnie z art. 91 ust 1 po ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana chyba, że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy.


Powstaje teraz pytanie, jakie miejsce w krajowym porządku prawnym zajmują normy międzynarodowe, jeśli chodzi o hierarchię norm.

Możliwe są cztery odpowiedzi:



  1. normy międzynarodowe są równe konstytucji

  2. normy międzynarodowe są niżej niż konstytucja, ale wyżej niż ustawy

  3. normy międzynarodowe są równe ustawom

  4. normy międzynarodowe są niżej niż ustawy (jak akty podustawowe)

W Polsce mamy kombinację wersji 2 i 3.

W art. 91 ust. 2 zaś czytamy, że umowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową.
Oba przepisy art. 91 sygnalizują dwie istotne kwestie dla oceny przyjętej w polskiej konstytucji metody nadawania skuteczności ratyfikowanym traktatom.
1. Opublikowana w Dzienniku Ustaw ratyfikowana umowa międzynarodowa może być bezpośrednio stosowana.

Bezpośrednio stosowane mogą być tylko takie normy, które:



  • są na tyle jasne i precyzyjne, by mogły być stosowane przez sądy krajowe – tzn. wprost uprawniają lub zobowiązują obywateli, osoby prawne i inne podmioty, mogą być samodzielną podstawą formułowanych roszczeń

  • norma musi być zupełna – prawo krajowe musi zapewniać procedurę dochodzenia roszczeń wynikających z tej normy przed sądami krajowymi

Normy takie nazywane są także NORMAMI SAMOWYKONALNYMI, w odróżnieniu od norm niesamowykonalnych, to jest norm, które dla swego wykonania wymagają interwencji ustawodawcy krajowego polegających na wydaniu ustawy umożliwiającej wykonanie zobowiązania traktatowego


Najbardziej praktycznym skutkiem samowykonalności norm traktatu jest możliwość sięgania do nich przez podmioty prawa krajowego, w tym osoby fizyczne, prawne przed sądem krajowym.

[Współcześnie najczęściej takimi samowykonalnymi traktatami są traktaty o prawach człowieka]


2. Jeżeli postanowienia stosowanej bezpośrednio umowy, na ratyfikację której wyraził zgodę Parlament pozostawać będą w konflikcie z przepisem ustawy,

tj. jeśli będzie miała miejsce sytuacja, w której normy ustawowej nie da się pogodzić z normą umowy ratyfikowanej w trybie art. 89

wtedy stosujący przyzna pierwszeństwo normie umownej.

Jeżeli zatem mieć na uwadze:



  1. dyspozycję art. 87 (źródło prawa)

  2. dyspozycję art. 91 ust 1

  3. sygnalizowany przez ustawodawcę w art. 91 ust 2 sposób rozstrzygnięcia konfliktu między normą ustawową a normą umowną


należy stwierdzić, że przyjęty w Konstytucji RP sposób nadawania skuteczności ratyfikowanym traktatom w polskim porządku prawnym to MECHANIZM INKORPORACJI.
Directory: Materials -> archiwum -> archiwum2010
archiwum2010 -> Akty jednostronne – akty jednostronne państw
archiwum2010 -> Metody słUŻĄce zapewnieniu przestrzegania prawa międzynarodowego
archiwum2010 -> Podmioty prawa międzynarodowego – uczestnicy międzynarodowego obrotu rządzonego prawem międzynarodowym
archiwum2010 -> International law Jeremy Bentham (1780)
archiwum2010 -> Użycie siły w stosunkach międzynarodowych; limitacja jej stosowania
archiwum2010 -> Zakaz użycia siły w prawie międzynarodowym
archiwum2010 -> Czy Bangladeszowi można postawić zarzut naruszenia prawa międzynarodowego?
archiwum2010 -> Organizacje międzynarodowe
archiwum2010 -> MateriałY ŹRÓDŁowe do wykładu z podstaw prawa międzynarodowego
archiwum2010 -> Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego

Pobieranie 71.86 Kb.

Share with your friends:




©operacji.org 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna