Marta Dziemba



Pobieranie 332 Kb.
Strona1/2
Data24.02.2019
Rozmiar332 Kb.
  1   2

BANK I SYSTEM BANKOWY.

SYSTEM BANKOWY W POLSCE.


Marta Dziemba
1. Powstanie i ewolucja bankowości
Bankowość wywodzi się z miast włoskich, chociaż banki były znane już w starożytności. Poprzednikami bankierów byli średniowieczni wekslarze, trudniący się wymianą pieniędzy, wówczas kruszcowych o różnej wadze i stopie. Od włoskiego słowa banca, oznaczającego ławę lub stół, przy którym wykonywali oni swoje czynności, pochodzi nazwa bank. Najstarsze banki nowożytne powstały w XVI wieku; w Genui 1586r., Wenecji 1587r., Mediolanie 1595r., a następnie w miastach holenderskich oraz angielskich. Przyjmowały one od klientów kruszec i kruszcowe monety, zapisując ich wartości na dobro konta dysponenta. Dysponent dysponował swym wkładem za pomocą banknotów-weksli, za które bank zwracał kruszec, względnie uznawał rachunek bankowy innej osoby. Z praktyki pośredniczenia przez banki w płatnościach klientów, które polegało na przenoszeniu ich wkładów z konta na konto, powstał obrót żyrowy, nazwany od włoskiego słowa giro, czyli krąg. Przyjmowane depozyty i własne środki banków stanowiły źródło udzielania przez nie kredytów.

Z przywilejów emitowania (wydawania) banknotów, które obiega ły obok monet, korzystało wiele większych banków. Zwiększało to ich konkurencyjność oraz zdolność udzielania kredytów. Z upływem czasu poszczególne państwa przyznawały uprawnienia emisji banknotów, czyli biletów bankowych, jednemu bankowi, poddając kontroli rozmiary obiegu emitowanych banknotów. Odtąd monopol emitowania znaków pieniężnych stał się cechą wyróżniającą banki emisyjne, czyli centralne. Bank centralny jest ponadto bankierem pozostałych banków, centralizuje ich płynne rezerwy i jest pożyczkodawcą ostatniej instancji. Zapewnia mu to określoną w danym państwie nadrzędność w stosunku do innych banków.

Rozkwit przemysłu i handlu w XVIII i XIX wieku wywołał powstanie wielu bankó, nazywanych wówczas bankami kredytowymi. Istniejące już banki emisyjne nie mogły, z racji swych funkcji, bezpośrednio angażować się w finansowanie transakcji gospodarczych. Działalność tę podjęły banki kredytowe, stając się przedsiębiorstwami gromadzącymi kapitały pieniężne i pośredniczącymi między dłużnikami a wierzycielami. Wielkie przedsiębiorstwa powstały w formie spółek akcyjnych, a banki włączały się w operacje ich akcjami i obligacjami. Banki uczestniczyły w dystrybucji papierów wartościowych emitowanych przez przedsiębiorstwa, a także skupowały akcje przedsiębiorstw. Posiadanie przez bank tzw. kontrolnego pakietu akcji danego przedsiębiorstwa umożliwiało mu kontrolowanie jego działalności. Gromadząc wielkie kapitały, banki mogły także uczestniczyć w zakładaniu nowych przedsiębiorstw, udzielając im kredytów inwestycyjnych.

W pierwszej połowie XX wieku postępuje proces upaństwowienia banków centralnych (emisyjnych). Obecnie banki centralne w większości stanowią własność poszczególnych państw lub państwo ma decydujący wpływ na ich działalność, co umożliwia pośredni wpływ na cały system bankowy danego kraju. Rozwojowi bankowości towarzyszył w tym czasie proces specjalizacji banków. Po drugiej wojnie światowej nastąpiło ożywienie gospodarcze i wzrost międzynarodowych obrotów handlowych. Zmieniła się także struktura geograficzna kierunków wymiany międzynarodowej, wobec pojawienia się nowych państw na kontynencie afrykańskim i azjatyckim. Te przemiany o historycznym znaczeniu dla gospodarki światowej i towarzyszący im wzrost obrotów międzynarodowych wywołały zmiany w organizacji i formach działalności bankowej. Powstają banki międzynarodowe działające na rynkach międzynarodowych. Większe banki komercyjne otwierają za granicą własne oddziały lub organizują nowe banki, wchodząc w spółki z zagranicznymi bankami i organizacjami gospodarczymi. Obok banków międzynarodowych powstają w wyniku międzynarodowych porozumień międzynarodowe instytucje finansowe, nazywane także bankami międzynarodowymi.

Po drugiej wojnie światowej nastąpił proces uniwersalizacji bankowości, a duże baki komercyjne stopniowo przekształcały się w baki uniwersalne. Wyrażało się to w udzielaniu kredytów krótkoterminowych oraz średnio- i długoterminowych, a także w przyjmowaniu, obok wkładów przedsiębiorstw, także wkładów oszczędnościowych ludności. Wymienione operacje przeprowadzały banki w walucie krajowej i w walutach zagranicznych, oferując swe usługi klientom zagranicznym. Udzielanie kredytów zagranicznym podmiotom było znane już w XIX wieku. Na przykład banki amerykańskie posiadające nadwyżki finansowe udzielały kredytów na odbudowę zniszczonego wojnami potencjału gospodarczego krajów europejskich. Ale o wykształceniu się banków międzynarodowych prowadzących znaczą działalność lokacyjno-kredytową możemy mówić od początku lat sześćdziesiątych XX wieku. Ich cechą charakterystyczną jest świadczenie usług bankowych zarówno w kraju, jak i za granicą, tyle że w obcych walutach. Banki te przeprowadzają operacje na rynkach międzynarodowych, w tym na eurorynku.

Międzynarodowe instytucje finansowe (banki) powstają, w rezultacie międzynarodowych porozumień. Ich zadaniem jest finansowanie międzynarodowej wymiany, ułatwianie towarzyszących jej rozliczeń i pomoc krajom przeżywającym trudności gospodarcze oraz krajom rozwijającym się. Pierwszym takim bankiem był Bank Rozrachunków Międzynarodowych w Brazylei, założony przez centralne banki państw europejskich. Po drugiej wojnie światowej na międzynarodowej konferencji w Bretton Woods powołano Bank Światowy, który rozpoczął działalność w 1946r. Równocześnie powołano Międzynarodowy Fundusz Walutowy, który rozpoczął działalność w 1947r. Polska była krajem założycielskim. Zadaniem Funduszu jest koordynowanie polityki walutowej krajów członkowskich, a także udzielanie im pomocy finansowej.

Rozwój stosunków gospodarczych wymagał nowej organizacji operacji bankowych oraz sprawniejszych narzędzi pracy. Przemianom zachodzącym w procesach gospodarczych towarzyszył postęp techniczny, zwłaszcza w dziedzinie stosowania komputerów i teletransmisji, a ostatnio Internetu. Wprowadził on do banków nowe urządzenia i metody przesyłania różnych informacji, w tym rozliczeń pieniężnych. Informatyka eliminuje odległości i geograficzne różnice czasu. Połączenie teletransmisją komputerów różnych banków umożliwia automatyczne i natychmiastowe wykonywanie operacji bankowych w obrocie krajowym i międzynarodowym. Na tym tle pojawiają się działania organizacyjne i techniczne, które nazwano innowacjami bankowymi. Polegają one na zmianach struktur organizacyjnych banków oraz na wprowadzaniu nowych metod pracy i nowoczesnych instrumentów płatniczych. Typowy nowoczesny bank staje się bankiem uniwersalnym, wykonującym operacje krótko- i długoterminowe w obrocie krajowym i zagranicznym, a także świadczącym inne usługi.
1.1. Tradycje polskiej bankowości
Tradycja polskiej bankowości sięga XV wieku, kiedy to w Krakowie pojawiły się pierwsze jej formy. W XVIII wieku wraz z rozwojem handlu i przemysłu, nabierały znaczenia warszawskie domy bankowe. Przyjmowały one depozyty przede wszystkim od większych właścicieli ziemskich i udzielały im pożyczek hipotecznych, udzielały również pożyczek królom polskim i miastom. Na sejmie w 1786r. Stanisław August wystąpił z inicjatywą królewską powołania grupy osób dla rozpatrzenia projektów dotyczących banków i lombardów, ale nie doszło do skutecznych ustaleń. Dopiero w czasie insurekcji kościuszkowskiej powołano Komisję Biletów Skarbowych i emitowano w 1794r. bilety skarbowe, będące pierwszym polskim pieniądzem papierowym.

Mimo utracenia suwerenności kraj rozwijał się gospodarczo, co sprawiło, że w 1825r. założono Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, a w 1828r. powstał Bank Polski, pełniący funkcje banku emisyjnego. Bank Polski wprowadził do obiegu własne bilety bankowe drukowane w warszawskiej Fabryce Biletów Bankowych. Pieniądz papierowy królestw Polskiego cieszył się pełnym zaufaniem ludności, gdyż był wymienialny w kasach Banku na złote i srebrne monety, mimo że nie miał kursu przymusowego. Po klęsce powstania listopadowego władze carskie odebrały przywilej emisji i zlikwidowały Bank w 1886r.

W 1870r. założono Bank Handlowy w Warszawie, najstarszy z obecnie działających bank polski, który odegrał czołową rolę w przekształceniach gospodarczych na ziemiach polskich. W rok później powstaje w Warszawie Bank Dyskontowy oraz Towarzystwo Wzajemnego Kredytu, a później Bank dla Handlu i Przemysłu, Bank Przemysłowy Warszawski, Bank Kupiecki Łódzki i inne.

W zaborze pruskim pierwszym polskim bankiem było założone w 1821r. Ziemstwo Poznańskie, później Bank Handlowy w Poznaniu, Bank Przemysłowy i inne. W zaborze austriackim jako pierwsze powstały w 1841r. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, które obsługiwało głównie wielką własność rolną, a w 1867r. Akcyjny Bank Hipoteczny we Lwowie. W Krakowie założono w 1869r. Bank Galicyjski dla Handlu i Przemysłu, przekształcony później w Bank Małopolski. Trudno wymienić wszystkie banki o przeważającym kapitale rodzimym, które powstały w XIX wieku na polskich ziemiach. Obok nich działały oddziały banków niemieckich, rosyjskich oraz austriackich, tworząc sieć współpracujących banków, stanowiącą część bankowości europejskiej.

W czterdziestoleciu poprzedzającym pierwszą wojnę światową powstał banki ludowe, skupione wokół Banku Związku Spółek Zarobkowych oraz wiejskie spółdzielnie kredytowe, związane z Centralną Kasą Spółek Rolniczych, założoną w 1909r.

Większość banków uległa likwidacji w wyniku szkód i zmian, jakie przyniosła wojna, ale ocalała polska spółdzielczość kredytowa. Jej placówki wiejskie nie likwidowały się, a zawieszoną w wyniku wojny działalność odnawiały, gdy tylko pojawiły się sprzyjające okoliczności. W 1912r. na obszarze trzech zaborów działało ok. 2686 polskich spółdzielni kredytowych i kas oszczędności, a w 1925r. było już ich ok. 3274.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918r. funkcję banku emisyjnego pełniła Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa, emitująca marki polskie. Koszty prowadzenia działań wojennych oraz koszty organizowania państwa zmuszały rząd do finansowania deficytów budżetowych z emisji pieniądza, co wywołało inflację, która przerodziła się w hiperinflację. Wówczas prezydent Rzeczypospolitej powierzył Władysławowi Grabskiemu funkcję premiera i ministra skarbu. Przeprowadzona przez niego reforma na podstawie „Ustawy o naprawie skarbu państwa i reformie walutowej” wprowadziła nowy system pieniężny, oparty na monometalizmie złotym. Równocześnie powołano do życia Bank Polski S.A., który jako bank emisyjny, wymienił marki polskie na złote w relacji 1,8 mln marek = 1 złoty. Bank miał formę spółki akcyjnej z kapitałem 100 mln zł przy 1% udziale państwa. Od 1927r. parytet złotego ustalono na 5 924,44 zł za 1 kg czystego złota, przy nieograniczonej wymienialności biletów bankowych na złoto lub dewizy. Głównym zadaniem Banku Polskiego było regulowanie obiegu pieniężnego i udzielanie kredytów bankom, przede wszystkim przez redyskonto ich weksli.

Utworzono w 1919r. Polski Państwowy Bank Rolny, który od 1921r. działa jako Państwowy Bank Rolny. Jego głównym zadaniem było finansowane wspieranie i obsługa rolnictwa, przemysłu spożywczego, popieranie parcelacji i osadnictwa. Równocześnie utworzono Pocztową Kasę Oszczędności, gromadzącą wkłady oszczędnościowe i obsługującą ludność. Mimo trudności w jednoczeniu trzech różnych zaborów w zakresie administracyjnym, prawnym i gospodarczym, mimo kolosalnych strat i toczących się od 1921r. działań wojennych, powstają nowe banki, wznawiają pracę tradycyjne polskie banki, jak np. Bank Handlowy w Warszawie S.A. i banki spółdzielcze. Bank Handlowy świadczył typowe usługi bankowe, lokował papiery wartościowe przedsiębiorstw na rynku, a także brał udział w ich zakładaniu. W okresie międzywojennym był jednym z największych banków polskich, przy czym współpracował ze znanymi bankami zagranicznymi.

W 1924r. powołano istniejący do dzisiaj Bank Gospodarstwa Krajowego, który udzielał kredytów długoterminowych przedsiębiorstwom przemysłowym i na budownictwo mieszkaniowe. W 1929r. utworzono dla bankowej obsługi polskiej emigracji Bank Polska Kasa Opieki S.A. Z czasem działalność jego rozszerzono na obsługę wymiany towarowej Polski z zagranicą i utworzono oddziały w Paryżu, Nowym Jorku, Buenos Aires i Tel Awiwie. Ważną rolę w ówczesnym polskim systemie bankowym odgrywały trzy banki komunalne i zrzeszone w nich ok. 353 kasy komunalne. Gromadziły one wkłady oszczędnościowe ludzi i udzielały kredytów na cele gospodarcze, udzielały kredytów hipotecznych, a także prowadziły obsługę rozliczeniową i obrót żyrowy między kasami. Banki i kasy komunalne były powiązane finansowo z samorządami terytorialnymi miast i gmin, a także \prowadziły ich obsługę bankową.

Na początku 1939 r. działało w Polsce ok. 26 krajowych banków prywatnych i 4 banki zagraniczne. Obok banków prywatnych i banków państwowych oraz banków o kas komunalnych działały domy bankowe i kantory wymiany, a także ponad 7 tys. spółdzielni kredytowych i kas bezprocentowych pożyczek.

W czasie II wojny światowej pod zarządem niemieckim działały tylko niektóre banki, a okupant dokonał bezprawnego zaboru mienia bankowego i powołał Bank Emisyjny w Polsce, który zastąpił, bez wypłacenia ekwiwalentu, banknoty Banku Polskiego swoimi tzw. złotymi krakowskimi. Po wyzwoleniu w luty, 1945 r. powstał Narodowy Bank Polski, który wprowadził bilety bankowe opiewające na złote polskie. Reforma bankowa w 1948 zlikwidowała znaczną część przedwojennych instytucji bankowych, tworząc system bankowy wzorowany na ZSRR. NBP objął kontrolą i bezpośrednim kredytowaniem działalność eksploatacyjną większości uspołecznionych jednostek gospodarczych, a utworzony w 1949 r. Bank Inwestycyjny – ich działalność inwestycyjną. Bank Rolny podjął obsługę gospodarki rolnej i nadzór nad bankami spółdzielczymi. Do obsługi ludności powołano Powszechną Kasę Oszczędności, będącą kontynuacją przedwojennej PKO. System bankowy kilkakrotnie reformowano, dążąc w ramach fałszywej doktryny monobanku do jago koncentracji, a przejściowo nawet PKO włączono do NBP. Powołano także państwowo-spółdzielczy Bank Gospodarki Żywnościowej, któremu podporządkowano wszystkie banki spółdzielcze.

Przebudowę polskiej bankowości podjęto na podstawie prawa bankowego uchwalonego z początkiem 1982 r. Stworzyło ono formalne podstawy prowadzenia przez banki samodzielnej i aktywnej polityki pieniężno-kredytowej. Sprzyjało temu usamodzielnienie NBP i ułożenie stosunków z Ministrem Finansów na zasadach współpracy, a nie – jak do tego czasu – na zasadzie podporządkowania. W warunkach zapoczątkowanej reformy podstawowym ogniwem gospodarki narodowej staje się przedsiębiorstwo. Stosunki banku z przedsiębiorstwami nabierają charakteru partnerskiego, wynikającego z zawieranych umów przez równouprawnionych partnerów.

Reforma gospodarcza zakładała zastąpienie takiego systemu zarządzania metodami parametrycznymi, przy wykorzystaniu takich instrumentów ekonomicznych, jak ceny, procent, kursy, itp. Nowy system kredytowy wychodził z założenia, że posiadanie przez samodzielne przedsiębiorstwo środków finansowych będzie wystarczającym warunkiem podejmowania działalności gospodarczej. Jako warunek uzyskania kredytu bankowego przyjęto posiadanie przez przedsiębiorstwo zdolności kredytowej, rozumiane jako zdolność przedsiębiorstwa do zwrotu udzielonego kredytu z odsetkami. Odstąpiono od dotychczasowej zasady kredytowania całości potrzeb zgłaszanych przez przedsiębiorstwo, bo brak zdolności kredytowej uzasadniał odmowę kredytowania.

W pierwszym okresie nie zmieniono organizacji bankowości, a NBP udzielał prawie 80 % kredytów bezpośrednio przedsiębiorstwom. Prawo bankowe stworzyło w prawdzie możliwości zakładania banków o różnej formie własności, ale uprawnienia tego praktycznie nie wykorzystano i powstały tylko dwa nowe banki, w tym działający obecnie Bank Rozwoju Eksportu S.A. Dalsze zmiany systemu kredytowego oraz rozbudowę sieci banków połączone z decentralizacją kredytowania przyniosło nowe prawo bankowe uchwalone przez sejm RP w 1989 r. Umożliwiło ono także zbudowanie systemu bankowego właściwego dla gospodarki rynkowej oraz powrót do polskiej tradycji bankowości.


2. Bank w gospodarce rynkowej
Definicje banku są różne, a najczęściej spotykane wiążą się z charakterystyką działalności bankowej. Bank jest pośrednikiem finansowym prowadzącym działalność polegającą na wykonywaniu czynności uważanych w praktyce i formalnie za czynności bankowe.
Istotą działalności banku jest przyjmowanie pieniędzy klientów, które podlegają zwrotowi, oraz udzielanie kredytów na własny rachunek.
Obok wymienionych funkcji depozytowych i kredytowych banki przeprowadzają rozliczenia pieniężne między swoimi klientami, a także pośredniczą w transakcjach zawieranych na rynku finansowym; ponadto banki pełnią czynności usługowe (czynności nieoperacyjne), np. udzielają klientom porad. Banki operują głównie środkami obcymi powierzonymi w postaci depozytów i wkładów oszczędnościowych. Natomiast ich fundusze (kapitały) własne powinny osiągnąć wg norm Unii Europejskiej, co najmniej 8 % wartości aktywów i zobowiązań pozabilansowych (tzw. współczynnik wypłacalności banku). Stanowi to m. in. zabezpieczenie dla ewentualnych strat ponoszonych na działalności operacyjnej. Działalności bankowej towarzyszy bowiem, jak wszystkim podmiotom gospodarczym, ryzyko będące immanentną cechą gospodarki rynkowej. Stąd prowadzenie działalności bankowej wymaga specjalnej zgody państwa gdzie zarejestrowano dany bank.

Polskie prawo bankowe stanowi, że bank jest osobą prawną, działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem powierzone mu środki. Ustawa zalicza do podstawowej działalności banków gromadzenie środków pieniężnych, udzielanie kredytów oraz przeprowadzanie rozliczeń pieniężnych. W uproszczeniu można więc powiedzieć, że banki gospodarują cudzymi pieniędzmi. Wypływają z tego określone konsekwencje:



  • uprawianie działalności bankowej wymaga specjalnego zezwolenia,

  • prawo chroni w szczególny sposób interesy osób powierzających pieniądze bankom.

Polsce zezwolenie na prowadzenie działalności wydaje Komisja Nadzoru Bankowego, a uzyskanie takiej zgody wymaga spełnienia przez założycieli banku określonych warunków. Dotyczą one minimum kapitału własnego banku i posiadania pomieszczeń należycie zabezpieczających przechowywanie powierzonych wartości, a także pełnienia kierowniczych stanowisk przez kompetentne osoby. Z drugiej strony prawo nie dopuszcza, aby inne podmioty, nieposiadające takiego zezwolenia, prowadziły działalność bankową i używały sława „bank” lub „kasa” (np. Kasa Oszczędności).

W trosce o bezpieczeństwo wkładów lokowanych (deponowanych) przez społeczeństwo w bankach, władze państw wprowadzają nadzór nad działalnością banków. Nadzór może sprawować odrębny urząd państwowy lub centralny Bank. Polskie prawo bankowe powierzyło nadzór nad działalnością bankową Komisji Nadzoru Bankowego, której przewodniczy prezes Narodowego Banku Polskiego. Decyzje i zadania określane przez Komisję wykonuje wydzielony organizacyjnie w strukturze NBP – Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego, będący organem wykonawczym tej Komisji. Do zadań Komisji należy określanie zasad działania banków, zapewniających bezpieczeństwo środków pieniężnych gromadzonych przez klientów w bankach. Na przykład bank nie może udzielić jednemu klientowi, lub podmiotom powiązanym kapitałowo i organizacyjnie, kredytu przekraczającego określoną wysokość, a udzielając kredytu w kwocie przekraczającej 10 % funduszy własnych banku, ma obowiązek zawiadomić o tym Komisję Nadzoru Bankowego. Ma to na celu ograniczenie ryzyka bankowego ponoszonego przez banki, które udzielają kredytów ze środków powierzonych im przez klientów. Podobnie w celu ochrony interesów klientów ustala się zasady postępowania banków przy otwieraniu im rachunków bankowych, przeprowadzaniu rozliczeń pieniężnych i świadczeniu innych usług.

Konieczność ograniczania ryzyka działalności bankowej wynika z warunków funkcjonowania i podstawowej roli banków w gospodarce rynkowej. Istotną cechą gospodarki rynkowej jest, bowiem ryzyko ekonomiczne ponoszone przez wszystkie gospodarujące podmioty, w tym także przez banki.


Banki pełnią przy tym ważną funkcję, dokonując transformacji ryzyka i terminów, gdy przyjmują wkłady i udzielają kredytów.
Dzięki temu podmioty gospodarcze nie muszą bieżąco i we własnym zakresie dostosowywać zapotrzebowania na środki pieniężne do stanu posiadanych zasobów pieniężnych. Te funkcje pełnią za nich banki. Gromadzą one czasowo wolne środki pieniężne jednostek gospodarczych i osób fizycznych, aby wykorzystać zgromadzone zasoby do udzielania na własny rachunek kredytów. Zazwyczaj mnogość gromadzonych depozytów znacznie przewyższa liczbę udzielonych kredytów, a także różne są okresy trwania umów i terminy spłat. Banki pełnią, więc funkcję wyspecjalizowanych pośredników pomiędzy deponentami, posiadającymi nadwyżki płynnych środków (pieniędzy), a kredytobiorcami, zgłaszającymi zapotrzebowanie na środki płynne.

Banki ponoszą odpowiedzialność wobec deponentów za przyjmowane depozyty (wkłady), które ponadto chronione są tzw. normami ostrożnościowymi. Natomiast wykorzystanie nagromadzonych depozytów w postaci udzielania kredytów przebiega na ryzyko banków. Obok transformacji terminów następuje, więc równocześnie transformacja ryzyka. Banki ponoszą, bowiem ryzyko lokowania przyjmowanych depozytów w kredytach i innych przedsięwzięciach, zapewniając deponentom terminowy zwrot ich wkładów powiększonych o umowne odsetki.


3. Systemy bankowe w gospodarce rynkowej
Systemy bankowe ukształtowały się w różnych krajach zależnie od tradycji i rozwiązań prawnych. Różnorodność banków i instytucji finansowych, ich struktura oraz zakres i sposób działania nadają specyficzny charakter systemom bankowym poszczególnych państw. Jednak w każdym kraju gospodarki rynkowej występuje dualizm w kreowaniu pieniądza i decentralizacja decyzji gospodarczych, podejmowanych przez samodzielne podmioty. Strukturę i funkcjonowanie systemu bankowego określa w każdym państwie jego prawo bankowe, nawiązujące do respektowanych przez nie ustaleń międzynarodowych.

W każdym systemie bankowym krajów o gospodarce rynkowej banki pełnią trzy podstawowe funkcje ekonomiczne:



  • kreują pieniądz centralny będący ostatecznym środkiem zapłaty,

  • kreują zdecentralizowany pieniądz wkładowy jako instrument kredytowy i środek płatniczy,

  • pośredniczą między posiadaczami środków pieniężnych.

Pierwszą funkcję wykonują banki emisyjne (centralne), drugą zaś – bankowość komercyjna, przede wszystkim banki kredytowe i depozytowe. Trzecią funkcję – obok banków – wykonują także instytucje finansowe (pośrednicy finansowi). Istota różnicy między bankami a instytucjami finansowymi polega na tworzeniu przez banki nowej siły nabywczej, podczas gdy pośredniczenie w przepływach pieniądza jest tylko redystrybucją istniejącej siły nabywczej. Do pośredników finansowych zaliczamy np. towarzystwa ubezpieczeniowe, giełdy, biura rozliczeń, kantory wymiany walut, fundusze powiernicze itp.

Przyjmując kryterium wykonywanych zadań, w systemach bankowych krajów o gospodarce rynkowej możemy wyróżnić banki:



  • emisyjne (centralne),

  • komercyjne (kredytowe, depozytowe),

  • rozwojowe,

  • oszczędnościowe,

  • specjalne,

  • spółdzielcze.

Banki centralne, jako banki emisyjne, będące w każdym kraju podstawą systemu bankowego, są jednostkami państwowymi albo podporządkowanymi państwu, posiadającemu przeważającą część ich kapitałów. Są one bankami banków, refinansując inne banki oraz prowadząc ich rachunki gromadzące pieniądz rezerwowy. Banki centralne, prowadząc rachunki rządowe (budżetowe), wykonują operacje finansowe zlecone przez organy rządowe, a także udzielają państwu kredytów. Ponadto banki reprezentują interesy kraju w stosunkach zagranicznych.

Banki komercyjne (kredytowe, depozytowe) zajmują się przede wszystkim przyjmowaniem depozytów i udzielaniem kredytów oraz dokonywaniem na ich podstawie rozliczeń bezgotówkowych. Tradycyjnie udzielały one przede wszystkim kredytów krótkoterminowych, ale obecnie udzielają one także średnioterminowych i długoterminowych. Ponadto banki komercyjne, na zlecenie klientów, wykonują różne operacje pośredniczące (komisowe) i świadczą inne usługi bankowe.

Banki rozwojowe (np. hipoteczne, inwestycyjne) gromadzą środki o charakterze długoterminowym, emitują długoterminowe papiery wartościowe, a także przyjmują lokaty długoterminowe. Wykorzystując te środki, udzielają kredytów długo- i średnioterminowych, pośrednicząc w przetwarzaniu zasobów pieniężnych na kapitał rzeczowy. Banki rozwojowe współdziałają w tworzeniu nowych przedsiębiorstw lub rozbudowywaniu istniejących.

Banki i kasy oszczędnościowe gromadzą rozproszone oszczędności indywidualne i najczęściej udzielają na ich podstawie kredytów (w tym kredytów konsumpcyjnych) lub korzystnie lokują zgromadzone zasoby. Często banki te działają w powiązaniu z urzędami pocztowymi, które dysponują gęstą siecią placówek. Od banków oszczędnościowych należy odróżnić niebankowe instytucje lokacyjne, trudniące się lokowaniem powierzonych im oszczędności w papierach wartościowych i innych korzystnych lokatach.

Banki specjalne finansują wykonywanie specjalnych zadań, wymagających szczególnego rodzaju fachowej obsługi bankowej. Można do nich zaliczyć np. banki obsługujące handel zagraniczny, a nawet jego obszary wydzielone przedmiotowo lub geograficznie. Specjalistyczny charakter mają też banki budownictwa mieszkaniowego, finansowania określonych gałęzi gospodarczych, obsługujące giełdy itp.

Banki spółdzielcze, ze względu na formę własności i ekonomiczną treść działalności, tworzą wyodrębnioną grupę banków. Są to małe, lokalne banki, działające samodzielnie na zasadach spółdzielczych. Łączą się w związki regionalne i krajowe, będące centralami rozliczeniowymi i finansowymi.

Przyjmując jako kryterium formę własności, można wyróżnić banki publiczne (państwowe, samorządowe), banki z różnym udziałem własności państwowej, banki spółdzielcze oraz prywatne. Przyjmując kryterium zasięgu terytorialnego, można wyróżnić banki o zasięgu ogólnokrajowym lub regionalnym, a także banki lokalne, często jednodziałowe. W ostatnich latach rozwój elektroniki umożliwił tworzenie banków bez oddziałów, tzw. banków wirtualnych.

Ze względu na rodzaj obsługiwanej klienteli oraz operacji wykonywanych przez banki wytworzył się podział na:


  • banki detaliczne,

  • banki hurtowe.

Banki detaliczne obsługują przede wszystkim indywidualnych klientów i drobne przedsiębiorstwa. Natomiast banki hurtowe obsługują większe jednostki gospodarcze. Podstawowym celem banków detalicznych jest gromadzenie drobnych, rozproszonych oszczędności gospodarstw domowych. Wkłady oszczędnościowe stanowią źródło udzielanych przez te banki kredytów konsumpcyjnych i na budownictwo mieszkaniowe oraz różnego rodzaju kredytów dla mniejszych jednostek gospodarczych. Jednak coraz częściej duże banki komercyjne, doceniając znaczenie wkładów oszczędnościowych jako ważnego źródła swojej akcji kredytowej, zabiegają o wkłady drobnych ciułaczy. Stąd pojęcie bank detaliczny jest umowne i może być przypisane bankom, których ten rodzaj działalności jest dominujący, np. bankom i kasom oszczędnościowym.

Inną tendencją występującą ostatnio w organizacji bankowości europejskiej jest wzrost liczby małych oddziałów operacyjnych i punktów bankowych. Dyktowane to jest chęcią zbliżenia obsługi do klienteli i obniżenia kosztów własnych przez informatyzację operacji. Punkty bankowe, nazywane także agencjami bankowymi lub punktami kasowymi, są najmniejszymi jednostkami organizacyjnymi, powiązanymi z właściwymi dla nich oddziałami operacyjnymi. W zależności od liczby i zakresu wykonywanych operacji zatrudniają one od 2 do 8 pracowników. Agencje wykonują operacje kasowe, zwłaszcza w obsłudze wkładów oszczędnościowych, ale mogą także przyjmować wnioski kredytowe, zazwyczaj o kredyty konsumpcyjne, a niektóre mogą udzielać tych kredytów. Natomiast punkty kasowe jedynie przyjmują i wypłacają gotówkę. Przykładem bezpośredniego docierania do klienta są czynne całą dobę bankomaty, zlokalizowane poza siedzibami placówek bankowych. Polskie banki, wzorem banków zachodnich, uruchamiają coraz więcej małych placówek i bankomatów. Postęp techniczny umożliwił zorganizowanie banków internetowych, gdzie klient wydaje dyspozycje płatnicze na odległość.

W wyniku historycznych przeobrażeń warunków gospodarczych w poszczególnych krajach ukształtowały się różne systemy bankowe. W jednych dominują banki o charakterze uniwersalnym, będące zazwyczaj bankami hurtowymi, w innych banki specjalistyczne, w jeszcze innych funkcjonuje system bankowy o charakterze mieszanym. Czołowe banki komercyjne cechuje uniwersalizm i międzynarodowy charakter wykonywanych operacji. Banki uniwersalne oferują wiele różnorodnych usług świadczonych przez współczesną bankowość. Udzielają kredytów krótko-, średnio- i długoterminowych, przyjmują różne lokaty, a także wkłady oszczędnościowe ludności, dokonują operacji papierami wartościowymi itp. Działając na rynku krajowym i międzynarodowym, przeprowadzają one operacje w walucie krajowej i walutach obcych. W niektórych mogą przeważać określone transakcje, co nie zmienia ich uniwersalnego charakteru. W przeciwieństwie do nich banki specjalne ograniczają swą działalność do wąskiego zakresu operacji (np. kredytowanie handlu zagranicznego, budownictwa mieszkaniowego lub gromadzenie oszczędności ludności).


Uniwersalizacja banków umożliwia klientowi korzystanie z różnych usług bankowych w jednym banku. Wraz z upowszechnieniem modelu banku uniwersalnego nastąpiła dywersyfikacja operacji bankowych, zwłaszcza o charakterze detalicznym. Bank uniwersalny udziela zarówno kredytów konsumpcyjnych, jak i kredytów finansujących działalność eksploatacyjną podmiotów gospodarczych. Wobec postępującej deregulacji rynku usług finansowych podmioty gospodarcze bezpośrednio finansują się na rynku kapitałowym, emitując własne papiery wartościowe. Wpłynęło to na rozszerzenie działalności banków uniwersalnych o operacje pośredniczące na rynku pieniężnym i kapitałowym, np. agenta lub gwaranta emisji, zarządzania portfelem papierów wartościowych klienta. Świadcząc szeroki wachlarz usług, bank uniwersalny może niektóre z nich oferować dobrym klientom poniżej kosztów, rekompensując to przychodami z innych operacji.

Natomiast banki specjalne, do których można zaliczyć banki branżowe (przemysłowe, handlu zagranicznego, rolne), banki inwestycyjne i hipoteczne, koncentrują się na obsłudze określonej działalności lub grupy podmiotów gospodarczych. Wobec procesu globalizacji wpływającego na wzrost roli międzynarodowego rynku kapitałowego wzrosła rola banków inwestycyjnych. Specjalizują się one w operacjach na rynku kapitałowym, pośrednicząc w kupnie i sprzedaży papierów wartościowych. Uczestniczą w emitowaniu akcji, obligacji i papierów wartościowych podmiotów gospodarczych oraz w operacjach sekurtyzacji. Banki inwestycyjne konkurują z pośrednikami finansowymi (instytucjami finansowymi), oferując podobne usługi.

Wielkie banki komercyjne cechuje nie tylko zarysowany wyżej uniwersalizm przedmiotowy, ale także uniwersalizm w sensie geograficznym. Zakładają one oddziały zagraniczne i różne przedstawicielstwa. Często wspólnie powołują one banki i instytucje o charakterze międzynarodowym zlokalizowane w krajach szerokiego liberalizmu bankowego.
3.1. Globalizacja w bankowości
Globalizacja jest zjawiskiem polegającym m.in. na umiędzynarodowieniu operacji finansowych i na łączeniu się krajowych rynków finansowych w jeden rynek globalny. Ekspansja geograficzna wielkich banków przekroczyła granice krajowe i praktycznie konkurują one na całym świecie, a przez sieć własnych lub zależnych placówek zagranicznych zdobywają nowych klientów. Towarzysząca globalizacji liberalizacja przepisów dewizowych, przepisów dotyczących międzynarodowego przepływu kapitałów i innych ograniczeń wpłynęła na powiększenie obrotów papierami wartościowymi na rynkach międzynarodowych. Na operacje bankowe w relacjach międzynarodowych wpłynęły skutki globalizacji, rzutujące na krajowe systemy bankowe i płatnicze. Towarzyszą temu nowe operacje, np. międzynarodowe kredyty i depozyty, sekurtyzacja.

Procesom globalizacji towarzyszy deregulacja całego sektora szeroko pojętych usług finansowych, która sprawiła, że w ostatnim ćwierćwieczu pojawili się na rynku usług bankowych pośrednicy finansowi nie będący bankami. Można do nich zaliczyć różnego rodzaju instytucje ubezpieczeniowe, fundusze inwestycyjne i powiernicze, kasy budowlano-oszczędnościowe, instytucje zajmujące się faktoringiem lub leasingiem, pozabankowe domy maklerskie itp. Oferują oni usługi świadczone tradycyjnie przez banki w dziedzinie obrotu płatniczego, udzielają także pożyczek pieniężnych i poręczeń, wykonują czynności związane z emisją i obrotem papierami wartościowymi na rynku pieniężnym i kapitałowym. Wymusiło to wzrost konkurencji między wszystkimi pośrednikami finansowymi łącznie z bankami. Wzmagająca się konkurencja stymulowała zwiększenie liczby rodzajów usług, a w bankach nowych operacji bankowych. Banki i inni pośrednicy przejmują czynności wykonywane dotychczas we własnym zakresie przez klientów, np. w postaci faktoringu czy zarządzania portfelem papierów wartościowych klienta.

Postęp techniczny i technologiczny wywołał rewolucję w technice operacji bankowych, zwłaszcza w dziedzinie informatyki, telekomunikacji, a ostatnio Internetu. Umożliwiło to bankom wprowadzenie nowoczesnych operacji, np. w obrocie płatniczym. Nastąpiło zbliżenie banku do klienta w postaci domowej obsługi bankowej i uniwersalnych bankomatów oraz usług w Internecie. Dzięki teletransmisji zlikwidowano barierę czasu, wynikającą z położenia geograficznego partnerów transakcji, a operacje bankowe mogą przebiegać w skali światowej on line, czyli w czasie rzeczywistym – natychmiast. Postęp techniczny przyczynia się do oferowania przez banki nowych, wymyślnych technicznie i ekonomicznie operacji, zwłaszcza w dziedzinie bankowości elektronicznej. Stawia to banki przed koniecznością wykonywania pracochłonnych rozliczeń pieniężnych i innych operacji za pomocą urządzeń elektronicznych. Wymaga to angażowania znacznych kapitałów w kosztowne urządzenia bazy technicznej. Konkurencja międzynarodowa zmusza jednak banki do niezbędnych w tej dziedzinie nakładów.

Globalizacja pociąga za sobą konsolidację banków w skali międzynarodowej. Większe banki przejmują mniejsze lub łączą się z bankami mniejszymi czy słabszymi finansowo. Następuje realokacja i powiększenie kapitału nowo powstałego banku, co zwiększa jego konkurencyjność w stosunku do innych banków i pozostałych pośredników finansowych. Wynika stąd wniosek i uzasadnienie dla postępującej konsolidacji banków polskich.


4. Polski system bankowy
Zmianom społecznym, ustrojowym i transformacji gospodarki towarzyszyło uchwalenie prawa bankowego, które przystosowało system bankowy do odbudowywanej w Polsce gospodarki rynkowej. Tworząc nowy system bankowy, przyjęto założenie, że zmiany w funkcjonowaniu polskiej bankowości będą wyprzedzać proces transformacji modelu gospodarczego, przyczyniając się do pogłębienia stosunków rynkowych. Polski system bankowy zapewnia właściwy gospodarce rynkowej dualizm kreowania pieniądza w dwupoziomowym modelu bankowości.

Od 1 stycznia 1998 r. obowiązuje nowe prawo bankowe, które przystosowuje polski system bankowy do wymogów Unii Europejskiej.


Do 31 grudnia 1997 r. obowiązywało w Polsce prawo bankowe z 1989 r.

(Dz. U. z 1984 r. nr 4, poz.21).

Od 1 stycznia 1998 r. obowiązuje prawo bankowe z 1997 r.

(Dz. U. z 1997 r. nr 140, poz. 939).


Narodowy Bank Polski jest państwowym "bankiem banków", a funkcje banku centralnego oddzielono statutowo od bezpośredniej działalności kredytowej. NBP emituje znaki pieniężne i udziela kredytu refinansowego bankom oraz kształtuje politykę pieniężną i organizuje rozliczenia pieniężne.

Organami kierowniczymi NBP są:



  • Prezes NBP,

  • Rada Polityki Pieniężnej,

  • Zarząd NBP.

Prezes NBP przewodniczy Radzie Polityki Pieniężnej i Zarządowi. Oświadczenia w imieniu NBP, dotyczące praw majątkowych, może składać jednoosobowo prezes NBP lub dwie osoby spośród członków Zarządu.


Prezes NBP jest powoływany na okres 6 lat przez Sejm, na wniosek prezydenta RP i może sprawować tę funkcję nie dłużej niż przez dwie kolejne kadencje. Przy wydawaniu zarządzeń i decyzji administracyjnych ma prawo używania pieczęci z godłem państwowym, a w międzynarodowych instytucjach finansowych reprezentuje interesy Rzeczypospolitej Polskiej.
Schemat organizacyjny Narodowego Banku Polskiego


Pobieranie 332 Kb.

Share with your friends:
  1   2




©operacji.org 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna