Gwiazdozbiory


Perseusz (Persesus – Per)



Pobieranie 2.21 Mb.
Strona45/45
Data28.10.2017
Rozmiar2.21 Mb.
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   45

45. Perseusz (Persesus – Per)


Perseusz był jednym z synów Zeusa i pięknej ziemianki Danae, córki króla Akrisiosa. Ten, pomny na wyrocznię, według której miał zginąć z ręki własnego wnuka, wrzucił Danae wraz z dzieckiem w zamkniętej skrzyni do morza. Wiatry zagnały skrzynię na wyspę Serifos króla Polidektesa, gdzie Perseusz wyrósł na silnego i pięknego młodzieńca. Polidektes obawiał się go i dlatego polecił mu przynieść głowę Meduzy. Sądził, że w ten sposób pozbędzie się Perseusza. Meduza była kiedyś pięknym dziewczęciem, ale została zamieniona przez Atenę w potwora ze zwierzęcymi szponami i wężami zamiast włosów. Była tak szpetna, że kto na nią spojrzał, zamieniał się w kamień. Toteż Perseusz za radą Ateny nie patrzył na nią bezpośrednio, lecz obserwował jej odbicie w swej błyszczącej tarczy. Gdy Meduza usnęła, odciął jej głowę i schował do sakwy. Przedstawiany był z mieczem, tarczą i głową Meduzy w ręku. Perseusz dokonał jeszcze wielu bohaterskich czynów. Podczas swej wędrówki dotarł aż na krańce świata, gdzie znajdowało się królestwo Atlasa. Tytan bał się Perseusza i pragnął wygnać go ze swej ziemi. Ale Perseusz pokazał mu głowę Meduzy i Atlas skamieniał. Do dziś sterczy jako łańcuch górski w północnej Afryce. Innym czynem bohaterskim Perseusza było uwolnienie Etiopii od morskiego potwora (Wieloryba) za pomocą głowy Meduzy i ocalenie księżniczki Andromedy, która wkrótce została jego żoną. Jak większość greckich bohaterów, tak i Perseusz czczony był przez długie lata. Stawiano mu świątynie, rzeźbiono posągi, o jego bohaterskich czynach układano wiersze i pieśni. A dziś jest gwiazdozbiorem leżącym w pobliżu Andromedy.

Perseusz to jeden z 48 gwiazdozbiorów opisanych przez Ptolemeusza. Obok Wielkiej i Małej Niedźwiedzicy oraz Kasjopeji to najbardziej znany gwiazdozbiór okołobiegunowy. Najjaśniejsza gwiazda to Mirfak (zwana także Algenib), a  Per - Algol wyobraża głowę Meduzy. Nazwa ta jest skrótem nazwy arabskiej Ras al Ghul, co znaczy „Demoniczna Głowa” / „Głowa Demona”. Była to jedyna gwiazda zmienna znana starożytnym astronomom. Zmiany jej jasności powtarzają się ściśle po dwóch dniach, dwudziestu godzinach i dziewięciu minutach. Ciemniejszy towarzysz Algola w regularnych odstępach czasu zakrywa go i zmniejsza jego jasność. Gwiazdy takie nazywamy zmiennymi zakryciowymi.

W obrębie tego gwiazdozbioru leży radiant jednego z najaktywniejszych rojów meteorów – Perseidów – zwanych Łzami Świętego Wawrzyńca, gdyż jego występowanie jest najsilniejsze właśnie w okolicach dnia tego świętego - 10 sierpnia. Faktyczny szczyt roju ma miejsce 12 sierpnia, a częstotliwość obserwowanych zjawisk może dochodzić do ok. 90 w ciągu godziny. O wiele bardziej godna uwagi jest podwójna gromada gwiazd położona tuż przy granicy z Kasjopjeą:  i  Persei. Należy ona do w ogóle najpiękniejszych gromad otwartych, gdyż nawet gołym okiem widzimy w tym miejscu mglistą plamkę, a przez silną lornetkę pokazuje się gęsty, zwarty obszar gwiazd.

46. Piec (Fornax – For)


W roku 1753 Lacaille ten obszar nieba nazwał Chemicznym Piecem, chcąc w ten sposób podkreślić znaczenie chemii w nauce. Później nazwa uległa skróceniu i dziś widniejący na zachód od rzeki Erydan, tuż pod Wielorybem, gwiazdozbiór nazywa się krótko - Piec. Gwiazdozbiór Pieca nie zawiera żadnej jasnej gwiazdy ani też interesującego obiektu dla lornetki lub małej lunety.

47. Pompa (Antila – Ant)


Nazwa temu gwiazdozbiorowi została nadana w 1751 r. przez Nicolasa Louisa de Lacaille'a na cześć pompy wynalezionej przez Roberta Boyle'a. Widoczny z Polski fragmentarycznie w lutym. Znajduje się daleko na południe od Lwa, poniżej Hydry. 

48. Psy Gończe (Canes Venatici – CVn)


Gwiazdozbiór ten zajmuje mało rzucający się w oczy obszar nieba pod dyszlem Wielkiego Wozu (albo pod ogonem Wielkiej Niedźwiedzicy). Bywa wyobrażany w postaci dwóch psów, które gonią oba niedźwiedzie dokoła bieguna. Prowadzi je na smyczy Wolarz.

Psy Gończe jako gwiazdozbiór nie były jeszcze znane w starożytności, określił go na niebie dopiero Jan Heweliusz w 1690 r.

    Po łacinie najjaśniejsza gwiazda nazywa się Cor Caroli, co znaczy Serce Karola (mowa o angielskim królu Karolu II). Swego czasu na angielskim dworze twierdzono, że gwiazda ta nadzwyczaj jasno świeciła podczas przyjazdu króla Karola do Londynu w 1660 roku. Toteż królewski astronom Edmund Halley dał jej nazwę, która utrzymała się do dziś. Serce Karola jest bardzo ładną gwiazdą podwójną. Psy Gończe usytuowane są prostopadle względem układu Drogi Mlecznej. Dlatego w tym kierunku przenikamy daleko poza granicę naszej Galaktyki, do najodleglejszych obszarów Wszechświata.

49. Puchar (Crater – Cra)


Według mitu, Apollo umieścił Kruka obok przechylonego Pucharu, żeby ukarać go za kłamstwo, którego się on dopuścił - otóż, wysłany po wodę, wrócił z pustym pucharem, tłumacząc się tym, że Hydra nie pozwoliła mu jej zaczerpnąć.

    Gwiazdozbiór Pucharu jest podobny do greckiej wazy, zwanej kraterem. Znajduje się między Lwem a Wężem Wodnym, na zachód od Kruka. Jest na niebie nachylony ku Krukowi, by mu przypominał jego niedbałość. Główna jego gwiazda,  Crateris, ma również nazwę arabską Alkres, co oznacza Dzban.



50. Rajski Ptak (Apus – Aps)


Jest to jeden z czterech gwiazdozbiorów nieba południowego noszących imiona ptaków. Najciekawsze jest pochodzenie nazwy samego ptaka, bo po łacinie opus znaczy beznogi. Wytłumaczenie tej tajemniczej nazwy jest dość proste. Żeglarze kupowali od krajowców południowoamerykańskich ptaki, które były bardzo piękne, lecz miały brzydkie nogi, toteż krajowcy je obcinali. Gdy więc uczestnicy wyprawy Magellana dokoła świata przywieźli do Europy ptaka rajskiego o przepięknych piórach i barwach nie spotykanych u żadnych innych ptaków, wśród prostego ludu zrodziły się przeróżne podania. Jedno z nich głosiło, iż ptak pochodzi bezpośrednio z raju, gdzie nie musiał chodzić ani siadać i dlatego nie ma nóg. Z tych też czasów wywodzi się łacińska nazwa ptaka, zwanego u nas ptakiem rajskim. Od niego zaś Portugalczycy i hiszpańscy żeglarze, którzy już w XVI stuleciu pływali po morzach południowych, zapożyczyli nazwy dla nowego gwiazdozbioru. Mogli się oni orientować na morzu tylko na podstawie gwiazd i dlatego utworzyli szereg gwiazdozbiorów południowych, a między innymi i Ptaka Rajskiego.
    Gwiazdozbiór ten znajduje się blisko południowego bieguna. Najjaśniejszą gwiazdą Rajskiego Ptaka jest Apodis (Aps).

51. Rak (Cancer – Can)


Gwiazdozbiór ten przypomina wielkiego kraba, wspomagającego hydrę w boju przeciwko Heraklesowi. Jednym z bohaterskich czynów Heraklesa było pokonanie dziewięciogłowej hydry, która żyła w bagnach leżących blisko miasta Lerny w Argolidzie i pustoszyła okolicę. Pomocnikiem hydry był olbrzymi krab z ostrymi szczypcami. Gdy krab się przyczepił do nogi Heraklesa, wówczas jego wierny woźnica Jolaos ugodził go śmiertelnie. Hydra się wtedy obejrzała i w tym momencie Herakles wypalił jej głowę rozżarzonym drewnem. O ile odcięte głowy w okamgnieniu odrastały, to wypalone ogniem już odrosnąć nie mogły, l tak krab chcąc hydrze przyjść z pomocą przyczynił się do jej zguby. Bogini Hera przeniosła go jednak na niebo, sprzyjała bowiem wszystkim wrogom Heraklesa.
    Chaldejczycy nazywali ten gwiazdozbiór „Bramą Ludzi”. Tędy podobno dusze zstępują na Ziemię, aby przyjąć ludzkie ciało. Indianie z Jukatanu zaś wierzyli, że gdy Słońce znajduje się w tym gwiazdozbiorze, przyjmuje postać ognistego ptaka i zstępuje na Ziemię, by przyjąć ofiary złożone na ołtarzu.
    Rak jest niewyraźnym gwiazdozbiorem w trójkącie utworzonym przez Polluksa, Procjona i Regulusa. Gwiazda główna,  Cancri, ma również nazwę staroarabską Acubens czyli "Szczypce".

Rak to najskromniejszy gwiazdozbiór zwierzyńcowy. Kiedyś Rak był najbardziej na północ wysuniętym gwiazdozbiorem Zodiaku i na jego tle świeciło Słońce w okresie przesilenia letniego. Najbardziej na północ wysunięty równoleżnik Ziemi, gdzie Słońce raz do roku (w dniu przesilenia letniego) znajduje się w zenicie, nazywamy dziś zwrotnikiem Raka, chociaż w tym czasie Słońce faktycznie jest w gwiazdozbiorze Bliźniąt. To przesunięcie jest następstwem ruchu precesyjnego biegunów i równika. Najbardziej interesującym obiektem w Raku jest otwarta gromada gwiazd M44, zwana Żłóbkiem. Gołym okiem widać ją jako świecący obłoczek, przypominający rozrzucone siano w żłobie.



52. Rufa (Puppis – Pup)


Gwiazdozbiór ten nie był znany w starożytności – jego gwiazdy stanowiły część gwiazdozbioru Argo (Okręt Argonautów). Rufę, a także gwiazdozbiory Żagla, Kompasu oraz Kilu wyodrębnił z Argo dopiero francuski opat Nicolas Louis de Lacaille w czasie swojej podróży na Przylądek Dobrej Nadziei w połowie XVIII w. stanowi samodzielny gwiazdozbiór, częściowo widoczny i u nas podczas zimowych miesięcy na wschód od Wielkiego Psa. W gwiazdozbiorze Rufy występuje większa liczba otwartych gromad gwiazd. Gromady takie, podobnie jak i wszystkie młode gwiazdy, położone są blisko równika galaktycznego, gdyż znajduje się tu dostateczna ilość materii międzygwiazdowej.

53. Ryba Latająca (Volans – Vol)


Ten gwiazdozbiór został utworzony już w czasach nowożytnych, Pojawił się na początku XVII stulecia w atlasie nieba niemieckiego prawnika Bayera. Otrzymał nazwę pewnego gatunku ryb, które potrafią wznosić się ponad powierzchnię morza i przelecieć w powietrzu znaczną odległość. Lubią one odprowadzać okręty na morzu, nic więc dziwnego, że i gwiazdozbiór Ryby Latającej znajduje się blisko Okrętu Argo, a ściśle mówiąc - pod Kilem.

54. Ryba Południowa (Piscis Austrinus – PsA)


Nazwa gwiazdozbioru Ryba Południowa pochodzi z tych czasów, kiedy w Egipcie czczona była bogini Izyda. Pewnego razu z kłopotów wybawiła ją mała rybka i w nagrodę dostała się na niebo.
    Obszar pod Pegazem zapełnia zgrupowanie "wodnych" gwiazdozbiorów: Wodnik, Ryby, Wieloryb, Delfin, Ryba Południowa i rzeka Erydan. Ryba Południowa to mały gwiazdozbiór pod Wodnikiem. Jest to jeden z 48 gwiazdozbiorów opisanych przez Ptolemeusza. Podczas jesiennych wieczorów nad horyzontem widzimy jej najjaśniejszą gwiazdę Fomalhaut ( PsA). Nazwa jest arabska (Fum-al-Hut oznacza „Paszcza Ryby”). Znajdziemy ją, gdy trzykrotnie przedłużymy linię łączącą gwiazdę  z  Peg. Dzielą ją od nas dwadzieścia trzy lata świetlne, a temperatura jej powierzchni wynosi 10 000 stopni. Jest jedną z czterech gwiazd królewskich. Fomalhaut bowiem łącznie z Regulusem w Lwie, Aldebaranem w Byku i Antaresem w Niedźwiadku stanowią "słupy graniczne" dzielące rok na cztery pory.
    Nazwy znacznej ilości gwiazd są pochodzenia arabskiego. Dlaczego? Sprawa jest dość prosta - wiadomości z antycznego świata dochowały się do naszych czasów dzięki arabskim astronomom. Oni przetłumaczyli dzieło Ptolemeusza, znane u nas pod tytułem „Almagest” (zbiór starożytnych wiadomości o Wszechświecie), kontynuując jednocześnie studia nad nocnym niebem. W ten sposób wiele obiektów otrzymało nazwy, które - niekiedy nieco zniekształcone - dochowały się do naszych dni.

55. Ryby (Pisces – Pis)


Kiedyś Afrodyta (utożsamiana z rzymską boginią Wenus) przechadzała się wraz z Erosem nad brzegiem Eufratu. Nagle zjawił się przed nimi olbrzymi Tyfon, ale nie był to zwyczajny potwór. Miał sto głów smoka, ciało olbrzyma ludzkiej postaci, a zamiast nóg wiły się sploty wężów. Przerażona Afrodyta skoczyła wraz z Erosem do rzeki i oboje przemienili się w ryby. Później. Zeus pokonał Tyfona i przywalił go wyspą Sycylią. Ilekroć Tyfon stara się wydostać z tego więzienia, ziemia drży, a przez krater Etny - paszczę potwora - bucha ogień i wylewa się gorąca lawa, która wszystko wokół niszczy.
    Na pamiątkę tej chytrej ucieczki Afrodyty przed Tyfonem obie ryby zostały przeniesione na niebo i umieszczone obok Wieloryba, Delfina i Ryby Południowej. Kiedyś gwiazdozbiór nosił nazwę „Wenus i Cupido” („Afrodyta i Eros” ), ale ponieważ już Babilończycy, Syryjczycy i Persowie widzieli w tym ugrupowaniu gwiazd podobieństwo do dwóch ryb, przyjęła się nazwa Ryby.
    Ten niewyraźny gwiazdozbiór zwierzyńcowy ma przedstawiać dwie ryby: jedna leży prostopadle do Andromedy, a druga - poziomo pod kwadratem Pegaza. W licznych starych wyobrażeniach obie ryby łączy sznur ikry lub innego rodzaju powróz. Ta linia tworzy literę V pochyloną w prawo nieomal do poziomu, jej wierzchołek stanowi najjaśniejsza gwiazda konstelacji, Alrisha (staroarab. „Powróz”), jest niezwykle interesującym obiektem. Większą lunetą możemy ją rozłożyć na dwie gwiazdy obiegające wspólny środek ciężkości raz na siedemset lat. Jednak każda z nich jest z kolei podwójną spektroskopową, a zatem Alrisha faktycznie jest gwiazdą poczwórną. Ruch wszystkich czterech gwiazd podporządkowany jest sile grawitacyjnej, która przyczynia się do narodzin gwiazd, wywołuje ruchy księżyców dokoła planet i planet wokół Słońca, przyciąga człowieka do powierzchni Ziemi i gwiazdy do środka galaktyk. Grawitacja jest więc najważniejszą siłą we Wszechświecie.

Około 8° na południe od gwiazdy ω Piscium znajduje się punkt równonocy wiosennej, w którym ekliptyka przecina się z równikiem niebieskim. Słońce przechodzi przez ten punkt w dniu 21 marca, rozpoczynając tym samym astronomiczną wiosnę. Punkt ten nazywany jest również Punktem Barana, ponieważ w czasach starożytnych znajdował się on właśnie w gwiazdozbiorze Barana. Przesuwa się na skutek zjawiska precesji. Za około 500 lat znajdzie się w gwiazdozbiorze Wodnika.



56. Rylec (Caelum – Cae)


Ten mały i zupełnie niepozorny gwiazdozbiór wprowadził w 1752 r. Nicolas Louis Lacaille i otrzymał nazwę przyrządu do rycia w drewnie, metalu lub kamieniu. Znajdziemy go pod Zającem, a obok rzeki Erydan. U nas wznosi się nad horyzontem tylko częściowo, i to jedynie w miesiącach zimowych.
    Niektóre nowsze gwiazdozbiory zostały na niebie wprowadzone niepotrzebnie, a Rylec jest jednym z nich. Na nieszczęście, nazwy te tak się zadomowiły, że Międzynarodowa Unia Astronomiczna w 1925 roku przyjęła je między osiemdziesiąt osiem gwiazdozbiorów pokrywających całe niebo. Astronomowie dokładnie wyznaczyli granice między poszczególnymi gwiazdozbiorami i wprowadzili ich nazwy łacińskie, toteż nie może dojść do pomyłek przy oznaczaniu gwiazd. Ważne jest przy tym to, że międzynarodowa uchwała o podziale całego nieba na 88 części (gwiazdozbiory) definitywnie zakończyła możliwość wprowadzenia nowych, zbytecznych gwiazdozbiorów.

57. Ryś (Lynx – Lyn)


Ten okołobiegunowy gwiazdozbiór, bardzo skąpy w gwiazdy, leży między Wielką Niedźwiedzicą, a Bliźniętami. Przed trzema wiekami wprowadził go na niebo gdański astronom Jan Heweliusz w 1690 r. Dlatego nie jest z nim związana żadna legenda. Heweliusz naliczył w nim dwanaście bardzo słabych gwiazd. Mówił, że kto może zobaczyć wszystkie dwanaście, musi mieć oczy jak ryś (rysiom szczególnie spośród kotowatych folklor przypisywał nadzwyczajne widzenie nocą, w tym możliwość widzenia przez ściany) - i stąd nazwa gwiazdozbioru.

Ryś, tak samo jak i młody gwiazdozbiór Żyrafa, znajduje się w części nieba o najmniejszej ilości gwiazd. Toteż astronomowie mówią, że Rysia i Żyrafę znajdziemy tam, gdzie nic nie ma.



58. Rzeźbiarz (Sculptor – Scl)


Rzeźbiarza jako gwiazdozbiór umieścił na niebie Lacaille dopiero w 1752 r., a pierwotna nazwa brzmiała "Pracownia Rzeźbiarza". Wyobraża on rzeźbiarskie dłuto i młotek. Niepozorny ten gwiazdozbiór leży na wschód od Fomalhauta, najjaśniejszej gwiazdy Ryby Południowej. U nas można go obserwować jedynie wczesną jesienią, nisko nad południowym horyzontem. W nim znajduje się południowy biegun galaktyczny. Wiadomo bowiem, że nasza Galaktyka ma kształt dysku, obracającego się wokół środka jądra galaktycznego. Oś obrotu jest prostopadła do płaszczyzny Drogi Mlecznej. Punkty, w których oś przecina niebo, nazywamy biegunami galaktycznymi. Północny biegun leży w Warkoczu Bereniki, południowy – właśnie w Rzeźbiarzu. W okolicy galaktycznych biegunów obserwujemy małą liczbę gwiazd, ponieważ patrzymy na zewnątrz naszej Galaktyki.

59. Sekstans (Sextans – Sex)


I ten gwiazdozbiór uformował w XVII stuleciu Jan Heweliusz. To niewielkie ugrupowanie gwiazd ma zatem nazwę przyrządu służącego do wyznaczania pozycji ciał niebieskich. Gwiazdozbiór odnajdziemy między Lwem, Wężem Wodnym i Pucharem. Stosunkowo jasna gwiazda  Sex leży na równiku niebieskim, który dzieli niebo na półkulę północną (nad równikiem) i południową (pod równikiem).

60. Sieć (Reticulum – Ret)


Francuski astronom Lacaille wprowadził ten mały i zwarty gwiazdozbiór południowy do atlasów nieba w połowie XVIII stulecia. Dał mu nazwę siatki z nitek pajęczych, używanej w lunecie do wyznaczania pozycji gwiazd (mikrometr pozycyjny). Innym gwiazdozbiorom południowym również nie dał nazw poetycznych, lecz nazwy przyrządów pomiarowych (na przykład Luneta, Mikroskop, Cyrkiel, Węgielnica, Sieć). W ten sposób chciał wyrazić wdzięczność martwym przedmiotom, które w ciągu wielu nocy spędzonych pod niebem południowym były jego jedynymi towarzyszami.

61. Skorpion / Niedźwiadek (Scorpius – Sco)


Zgrupowanie gwiazd między Strzelcem, a Wagą przypomina gotującego się do ukłucia skorpiona. Dlatego też starożytne narody gwiazdozbiór ten nazwały Skorpionem (u nas Niedźwiadek). Wschodzi on, gdy Orion zachodzi. Mit podaje, że bogini Artemida wypuściła kiedyś z podziemi ogromnego skorpiona, aby śmiertelnie ukłuł Oriona. Miała ku temu ważny powód. Orion był bardzo dzielnym myśliwym i wydawało się bogini, że swymi strzałami wygubi wszystkie zwierzęta. Za wierną służbę przeniosła na niebo skorpiona. Ale nie jest tam zbyt bezpieczny. Ucieka przed Strzelcem, który naciąga swój łuk i mierzy mu prosto w serce.
    Słońce w znaku Skorpiona przebywa stosunkowo krótko. Dawne legendy tłumaczą to tym, że kiedyś konnym zaprzęgiem słonecznego rydwanu powoził niedoświadczony Faeton. Konie przestraszyły się skorpiona i rydwan zbytnio zbliżył się do Ziemi. Olbrzymi żar, buchający z ognistego wozu, palił ziemię i zamieniał ją w pustynię. Aby ochronić ją przed całkowitym zniszczeniem, Zeus strącił błyskawicą Faetona do rzeki Erydan. Do dziś niektórzy mieszkańcy Ziemi są ciemnoskórzy. Są to potomkowie tych, którym niegdyś buchający ze słonecznego wozu ogień przypalił nieco skórę.

Ten zwierzyńcowy gwiazdozbiór jest u nas widoczny wieczorem od maja do września. Ale zawsze znajduje się blisko horyzontu i dlatego widać go tylko częściowo.

Najjaśniejszą gwiazdą tej konstelacji jest Antares. Nazwa "Antares" pochodzi z greki i oznacza, ze względu na czerwone zabarwienie, "Przeciwnik Marsa" (Anti-Ares – Mars to rzymski odpowiednik greckiego Aresa). Antares znalazł również miejsce na fladze Brazylii, symbolizując jeden z jej stanów - Piauí.

Skorpion leży w obszarze Drogi Mlecznej bogatym w gwiazdy, a wobec tego zawiera liczne godne uwagi obiekty dostępne dla małej lunety. Gromada kulista gwiazd M4 leży najbliżej ze wszystkich gromad tego typu – jest od nas oddalona „tylko” o osiem tysięcy lat świetlnych.

Polska nazwa "Niedźwiadek" pochodzi stąd, że jest to dawniej używane, polskie określenie skorpionów.


62. Smok (Draco – Dra)


Mitologiczny bohater grecki Herakles (rzymski Herkules) musiał wykonać dwanaście trudnych i niebezpiecznych prac dla króla Myken Eurysteusa, a między innymi przynieść złote jabłka z ogrodu Hesperyd. Były to córki Atlasa, jednego z tytanów, którzy walczyli z bogami. Atlas za karę został skazany na dźwiganie na swych barkach sklepienia niebieskiego. Dojścia do ogrodu Hesperyd pilnował smok, z którym Herakles nie miał ochoty walczyć. Postanowił więc nakłonić Atlasa, by mu owe cenne jabłka zerwał. Ale by mógł to uczynić, przez chwilę musiał Herakles podtrzymywać firmament niebieski. Było z tego powodu nieco kłopotu, gdyż Atlas jabłka przyniósł, lecz nie chciał od Heraklesa przejąć sklepienia na swe ramiona. W końcu jednak jakoś się dogadali i Heraklesowi udało się spełnić zadanie. W gwiazdozbiorze jest przedstawiony w postaci klęczącej; oddaje on złote jabłka (pomarańcze) bogini Herze; był to jej ślubny podarunek od Gai. Za wierną służbę został na niebo przeniesiony także smok.
    Najjaśniejsza gwiazda Thuban („Smok”) ok. 4800 lat temu była gwiazdą polarną. Można ją było obserwować zarówno w dzień, jak i w nocy przez otwór z wnętrza piramidy Chufu. Od tej pory biegun północny przesunął się ku Gwieździe Polarnej. Warto zauważyć, że według pierwotnego oznaczenia literami greckimi Thuban był najjaśniejszą gwiazdą w Smoku ( Draconis). Jego jasność spadła widocznie i dziś zajmuje czwarte miejsce. Najjaśniejszymi gwiazdami Smoka są obecnie Etamin („Głowa Smoka”) i Alwaid („Grajek na Lutni” - gwiazdozbiór Lutni jest bowiem blisko). Razem z sąsiednimi gwiazdami Grumium i Kuma tworzą głowę Smoka.

63. Strzała (Sagitta – Sge)


Maleńki gwiazdozbiór Strzała dostał się na niebo w nagrodę. Za pomocą bowiem tej strzały udało się kiedyś Apollinowi wytępić ród Cyklopów, jednookich olbrzymów, którzy w ciągu wielu stuleci pustoszyli ziemię i szkodzili ludziom. Mieszkali podobno na Sycylii, nie przestrzegali praw gościnności i nie uznawali żadnych bogów, swą postawą więc dawali zły przykład ludziom. Dlatego bogowie musieli w końcu interweniować i usunąć ich z powierzchni globu ziemskiego.

    Inna legenda kojarzy ten gwiazdozbiór z umaczaną w żółci hydry strzałą, za pomocą której Herakles trafił orła, który dręczył Prometeusza.

    Strzała jest małym gwiazdozbiorem w Drodze Mlecznej. Łatwo go odnajdziemy, gdyż leży między Altairem w Orle a Albireem w Łabędziu. Na wieczornym niebie można go oglądać od czerwca do stycznia. Jego gwiazdy są bardzo słabe.  Sagittae nazywa się Sham. Jest to nadolbrzym oddalony od nas o pięćset czterdzieści lat świetlnych, wypromieniowujący w każdej sekundzie dwieście razy więcej energii niż Słońce. Moc wypromieniowanej przez gwiazdę energii w ciągu jednej sekundy określamy jasnością energetyczną. Gdyby jasność energetyczną Słońca porównać ze światłem małej latarki, to jasność energetyczna najsłabszych gwiazd odpowiadałaby światłu świętojańskich robaczków, a najsilniejszych - światłu potężnych reflektorów przeciwlotniczych.

64. Strzelec (Sagittarius – Sgr)


Obok pięknych bogiń i odważnych bohaterów w mitologii greckiej występowały także potwory. Należą do nich centaury - półludzie i półkonie - którzy z małymi wyjątkami żyli jak barbarzyńcy. Tylko kilku z nich było przychylnych ludziom. Jeden z nich (Chejron) wychował młodego lekarza Eskulapa, drugi zaś opiekował się muzami. On też wynalazł łuk i za swe zasługi został umieszczony na niebie jako gwiazdozbiór Strzelca.

Strzelec należy do nielicznych gwiazdozbiorów, w których gwiazda  nie jest najjaśniejsza, albowiem  Sagittarii ma jasność tylko 4m,1 i znajduje się daleko na południu, a w środkowej Europie jest niewidoczna. Jej nazwą arabską jest Rukbat czyli "Kolano Strzelca". Najjaśniejszą gwiazdą Strzelca jest  Sagittarii. Ma on również nazwę Kaus Australis czyli "Łuk Południowy". Jego jasność wynosi 1m,8.

Strzelec jest pięknym gwiazdozbiorem zwierzyńcowym nieba letniego, bardzo bogatym w gwiazdy podwójne i zmienne, a także w gromady i mgławice. Ale ponieważ u nas jest stale nisko nad horyzontem, większość tych obiektów możemy obserwować jedynie przez krótki okres w lecie. Gwiazdozbiór leży w najjaśniejszej części Drogi Mlecznej. W tym właśnie kierunku znajduje się środek naszej Galaktyki. O ile gwiazdy tej konstelacji są od nas oddalone o dziesiątki i setki lat świetlnych, to środek Galaktyki o trzydzieści tysięcy lat świetlnych. Światło stamtąd nigdy się do nas nie przedostaje, ponieważ jest pochłaniane przez ogromne obłoki gazu i pyłu międzygwiazdowego, które pozbawiają nas również wspaniałego widoku. Jądro Galaktyki świeciłoby na naszym niebie tak jasno, że nocą przedmioty rzucałyby tak samo cienie, jak podczas pełni Księżyca. W Strzelcu znajduje się najbliższa nam galaktyka oddalona o 82 tys. lat świetlnych. Dotychczas uważano, ze najbliżej nas jest Wielki Obłok Magellana.

    Wszystkie wiadomości o jądrze Galaktyki uzyskujemy z analizy promieniowania o dłuższej fali, promieniowanie to bowiem dużo łatwiej przenika przez materię międzygwiazdową aniżeli światło. Świecący obłok gwiazdowy w Strzelcu stanowi tylko drobną część jednego ramienia spiralnego naszej Galaktyki. Ramię to, zwane ramieniem Strzelca, jest oddalone od nas o dziesięć tysięcy lat świetlnych.



65. Tarcza / Tarcza Sobieskiego (Scutum – Sct)


Ten mały gwiazdozbiór otrzymał nazwę w 1690 r. Jest więc bardzo młody i nie ma powiązania z żadną legendą antyczną. Został nazwany na cześć króla polskiego Jana Sobieskiego, który obronił Europę przed najazdem Turków w 1683 roku. Po siedmiu latach od tego wydarzenia astronom gdański Heweliusz na chwałę czynu królewskiego nazwał ów gwiazdozbiór Tarczą Sobieskiego. Krzyż, który król miał wyklepany na swej bojowej tarczy, a który symbolizował jego posłannictwo, możemy także odnaleźć w gwiazdozbiorze. Cztery gwiazdy na brzegu tarczy przedstawiają czterech synów króla.

    Tarcza znajduje się w bardzo jasnej części Drogi Mlecznej, między Orłem a Strzelcem.



66. Trójkąt (Triangulum – Tri)


Trójkąt to jeden z czterdziestu ośmiu gwiazdozbiorów opisanych w dziele „Almagest” Ptolemeusza. Jest małym gwiazdozbiorem leżącym na południowy wschód od Andromedy, a na północ od Barana. Jego trzy jaśniejsze gwiazdy tworzą wielką literę delta  i dlatego Grecy nazywali go Deltodon. Żydzi natomiast dopatrywali się w nim podobieństwa do instrumentu muzycznego o kształcie trójkąta, zwanego „saliszem”. Konstalację uważano też za symbol delty Nilu.

Główną jego gwiazdę,  Trianguli, z rzadka nazywa się Elmatualet lub Mothallah; ta arabska nazwa oznacza „Wierzchołek Trójkąta”.

Przy najjaśniejszej gwieździe Trójkąta leży spiralna galaktyka M33, jedna z najbliższych sąsiadek naszej. Możemy ją dostrzec gołym okiem podczas pogodnych, jesiennych, bezksiężycowych nocy.

67. Trójkąt Południowy (Triangulum Australe – TrA)


Gwiazdozbiór ten także znajduje się w południowej części Drogi Mlecznej. Jego trzy jasne gwiazdy tworzą trójkąt równoramienny. Ze względu na regularny kształt i bliskie sąsiedztwo Tolimana (  Cen) można go łatwo odnaleźć na niebie. U nas jednak Trójkąta Południowego nigdy nie widać. Na niebo dostał się dlatego, że leży naprzeciw Trójkąta na północnej półkuli. Gwiazdozbiór został opisany po raz pierwszy w „Uranometrii” Johanna Bayera w roku 1603.

68. Tukan (Tucana – Tuc)


W wieczornych godzinach września i października na południowym niebie panuje grupa ptaków: Paw, Żuraw, Tukan, Feniks i Ptak Rajski. Najsłabszy z nich jest Tukan. Pierwszy raz, konstelacja ta została opisana w dziele „Uranometria” Johanna Bayera w 1603 roku. W jego obrębie znajduje się Mały Obłok Magellana, mała nieregularna galaktyka. Jest to nieuporządkowane skupisko gwiazd, świecących i ciemnych mgławic, które kiedyś zostało wyrzucone z jądra naszej Galaktyki.

69. Waga (Libra – Lib)


Jednym z niewielkich gwiazdozbiorów, które zamiast bohaterskich czynów dokumentują techniczne osiągnięcia dawnych narodów, jest Waga. Stanowi symbol jesiennego porównania dnia z nocą i wskazywała starożytnym rolnikom czas, kiedy należało siać oziminy. Nie tylko Grecy i Rzymianie, ale i Hindusi, Chińczycy i dawni Egipcjanie widzieli w tym skupieniu gwiazd wagę - przyrząd bardzo ważny w życiu.

Według starożytnych Greków ta konstelacja przedstawiała kleszcze skorpiona. Wynikało to z faktu, że gwiazdozbiór Skorpiona sąsiaduje z gwiazdozbiorem Wagi. Nazwę tę przejęli także Arabowie. Stąd, jej dwie główne gwiazdy,  i  Librae, mają nazwy Zuben Elgenubi i Zuben Eszemali, co oznacza odpowiednio Kleszcze Północne i Południowe. Dopiero w starożytnym Rzymie, na skutek przejęcia nazwy z Chin i Indii, zaczęto używać nazwy Waga.

    Ten mały, lecz wyraźny gwiazdozbiór leży na ekliptyce i jest jednym z dwunastu gwiazdozbiorów zwierzyńcowych.

70. Warkocz Bereniki (Coma Berenices – Com)


Piękna Berenika była królową egipską. Gdy jej mąż, król Ptolemeusz III, przebywał na niebezpiecznej wyprawie wojennej przeciw Syryjczykom, obiecała bogowi wojny podarować swe piękne włosy, jeżeli mąż powróci z wojny zdrów i cały. Gdy król szczęśliwie wrócił, dotrzymała danego słowa i złożyła swe wspaniałe warkocze w świątyni Aresa. Drugiego dnia włosy królowej zniknęły ze świątyni. Strażnicy mieli być surowo ukarani za niedbałą służbę. Ocalił ich jednak królewski astronom, Grek Konon z wyspy Samos (w tym czasie w Egipcie przebywało wielu uczonych greckich). Pokazał rozgniewanemu królowi zagubione pukle na niebie. Pochlebiony król i królowa uwierzyli temu i darowali niedbałość strażnikom świątyni. A astronomom przybył nowy gwiazdozbiór - Warkocz Bereniki.

    Gwiazdozbiór ten leży między Lwem a Wolarzem, pomiędzy gwiazdami Denebolą, a Arkturem. U nas widać go od marca do sierpnia.

W Warkoczu Bereniki znajduje się północny biegun galaktyczny (punkt leżący o 90° na północ od równika galaktycznego). Jest to rejon najdalej położony od Drogi Mlecznej.

71. Wąż (Serpens – Ser)


Wąż, symbol przezorności i mądrości, stał się pomocnikiem lekarza, wyszukiwał z nim w lesie rośliny i korzonki lecznicze. Dlatego też Asklepios wyobrażany był z laską, po której wije się wąż. Jest to symbol nieustannego odradzania się życia.

    Cały gwiazdozbiór Węża można u nas oglądać w wieczornych godzinach od czerwca do listopada. Jest to długi gwiazdozbiór leżący po obu stronach Wężownika (dawniej tworzyli on jeden gwiazdozbiór), który go dzieli na dwie części. Na zachód od Wężownika znajduje się Głowa Węża, która wyciągnięta jest w kierunku Korony Północnej, natomiast na wschód, w kierunku Orła, wije się Ogon Węża. Jest to jedna z 48 konstelacji opisanych przez Ptolemeusza.

    Gwiazda  nazywa się Unuk (pierwotnie nazywała się Unuk El Haia, co znaczy „Szyja Węża”). Jest to pomarańczowy olbrzym oddalony od nas o osiem lat świetlnych. W Ogonie Węża znajduje się jedna z najpiękniejszych gwiazd podwójnych – Alya. Można się jej przyjrzeć przez małą lunetę. Oba składniki są żółte.

Wąż obejmuje M5, jedną z najpiękniejszych gromad kulistych nieba północnego. Znajduje się ona na prawym (zachodnim) skraju gwiazdozbioru.


72. Wąż Morski / Mały Wąż Wodny (Hydrus – Hyi)


Południowy gwiazdozbiór leżący między Obłokami Magellana, Achernarem ( Eri), a biegunem południowym. Został wyodrębniony przez Johanna Bayera w 1603 roku. Jego najjaśniejsze gwiazdy (,  i ) tworzą w przybliżeniu trójkąt równoramienny. Wąż Morski znajduje się naprzeciw wielkiego gwiazdozbioru Hydry, widocznego i w naszych szerokościach geograficznych.

73. Węgielnica (Norma – Nor)


Na południe od Skorpiona, w miejscu gdzie Droga Mleczna rozdziela się na dwie odnogi, znajdziemy ten mały gwiazdozbiór. Na mapy nieba wprowadził go astronom francuski Lacaille, który w połowie XVIII stulecia zmierzył na Przylądku Dobrej Nadziei pozycje około dziesięciu tysięcy gwiazd nieba południowego. Konstelacja ma przedstawiać węgielnicę, czyli poziomnicę geodezyjną.

Gwiazdozbiór Węgielnica nie jest u nas widoczny. Jego cztery najjaśniejsze gwiazdy tworzą figurę przypominającą kształtem latawca.



74. Wężownik (Ophiuchus – Oph)


Wężownik jest wyobrażany na niebie w postaci silnego męża, dzierżącego w rękach wielkiego węża. Na imię miał Asklepios (łac. Eskulap). Był synem Apollina i nimfy Koronis i stał się słynnym lekarzem. Wychowywał się pod opieką bardzo mądrego i wykształconego centaura Chejrona, który podobno nauczył go leczyć wszystkie choroby i goić wszelkie rany, a nawet wskrzeszać zmarłych. Naruszałoby to jednak porządek świata i dlatego bogowie pogniewali się na Asklepiosa, zwłaszcza Hades, bóg podziemi. Bał się po prostu, że wkrótce będzie miał świat podziemny pusty, toteż uprosił Zeusa, aby Asklepiosa w jakiś sposób usunął. Wszechmocny Zeus przeniósł sławnego lekarza na niebo. Również wąż, który pomagał mu szukać roślin leczniczych, dostał się tam razem z nim. Wąż jest do dziś symbolem lekarzy i aptekarzy.
    Wężownik jest rozległym gwiazdozbiorem nieba letniego położonym między Herkulesem a Strzelcem. Nie zalicza się go do gwiazdozbiorów zwierzyńcowych, ponieważ tylko niewielka jego część między Strzelcem a Skorpionem znajduje się na ekliptyce, która rozdziela gwiazdozbiór Węża na dwie części: na Głowę (Serpens Caput) i na Ogon (Serpens Cauda). Najjaśniejsza gwiazda Ras Alhague (Głowa Świecącego Węża) jest olbrzymem o temperaturze powierzchni 10000 stopni, oddalonym od nas o sześćdziesiąt lat świetlnych. Odległość ta nieustannie się powiększa z szybkością 8 km/s. W roku 1604 w gwiazdozbiorze Wężownika wybuchła supernowa, która była jaśniejsza od Jowisza. Nosi ona nazwę supernowej Keplera - od nazwiska nadwornego astronoma cesarza Rudolfa II. Dziś świeci już tak słabo, że nie ujrzymy jej nawet przez najpotężniejsze teleskopy.

    W gwiazdozbiorze tym znajduje się również interesująca gwiazda widoczna tylko w lunecie; na cześć odkrywcy nazwano ją Strzałą Barnarda (Gwiazda Barnarda, Velix Barnardi). Jest od nas oddalona o sześć lat świetlnych (druga najbliższa nam gwiazda) i porusza się po niebie najszybciej ze wszystkich gwiazd (stąd jej nazwa). W ciągu dwóch stuleci przesuwa się bowiem aż o średnicę Księżyca. Niestety, nie jest widoczna gołym okiem – ma jasność tylko 9m.



75. Wielka Niedźwiedzica (Ursa Maior – UMa)


Najbardziej znanym gwiazdozbiorem naszego nieba jest niewątpliwie Wielka Niedźwiedzica (trzecia, co do wielkości konstelacja nieba). Jej siedem najjaśniejszych gwiazd tworzy na niebie charakterystyczną figurę, do złudzenia przypominającą wóz konny. Jednak narody znad Tygrysu i Eufratu, północnej Azji, Fenicjanie, Persowie i Grecy widzieli w tym gwiazdozbiorze podobieństwo do niedźwiedzia.

    Piękny mit na temat pochodzenia gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy stworzyli Grecy. Według niego król Arkadii - Lykaon - miał córkę Kallisto. Była ona tak piękna, że jej niezwykła uroda oczarowała Zeusa. Ich potajemne spotkania wzbudziły zazdrość Hery, małżonki Zeusa. Mściwa bogini zamieniła piękną księżniczkę w niedźwiedzia i wypędziła do lasu. Daremne okazały się prośby Kallisto, by okrutna bogini pozostawiła jej chociaż ludzką postać. Kallisto błądziła po lesie i bardzo się bała dzikich zwierząt, zapominając, że sama do nich należy. Ale jeszcze większy jej lęk budzili myśliwi z psami. Pewnego razu rozpoznała wśród nich swego syna Arkasa, zbliżyła się więc do niego i chciała go wziąć w objęcia. Ten w obronie własnej - nie wiedział oczywiście. że stoi przed nim matka - skierował ku niej kopię. Byłby ją niechybnie przebił, gdyby nie interwencja Zeusa, który w ostatniej niemal chwili udaremnił ten czyn zamieniając Arkasa w małego niedźwiedzia i umieścił ich oboje na niebie. Bogini Hera była bardzo niezadowolona, że jej rywalka wraz z synem dostali się na niebo. Wymusiła więc od boga mórz obietnicę, że nie zezwoli im nigdy odpoczywać wraz z innymi gwiazdozbiorami pod horyzontem w morskich odmętach. Dlatego oba gwiazdozbiory nie zachodzą nigdy i stale okrążają biegun jako gwiazdozbiory okołobiegunowe.

Jeszcze inna legenda opowiada o tym, że Wielka i Mała Niedźwiedzica to niedźwiedzie, które opiekowały się małym Zeusem, kiedy ukrywał się na Krecie przed swym ojcem Kronosem. Kronos, panujący na Olimpie, połykał własne dzieci, ponieważ istniała przepowiednia, że syn pozbawi go władzy, jego żona Rea obawiając się, by i nowo narodzonego syna Zeusa nie spotkał podobny los, ukryła go w jaskini na wyspie i opiekę nad nim powierzyła niedźwiedziom. Zeus z wdzięczności uczynił ich nieśmiertelnymi, umieszczając oba na niebie.

U Arabów skrzynia wozu była wozem pogrzebowym, za którym idą trzy płaczki. Siedem głównych gwiazd Wielkiego Wozu ma nazwy arabskie, które są stosowane do tej pory. Dubhe oznacza po prostu niedźwiedzia, Merak - biodro, Phachd lub Phekda - udo, Megrez - nasadę ogona, Alioth - ogon, Mizar (przypuszczalnie początkowo Merak) - biodro, a Benetnash - płaczkę. Indianie północnoamerykańscy widzieli w tej figurze chochlę.

   Dubhe czyli  Ursae Maioris jest czerwonym olbrzymem i ma jasność 150 razy większą niż Słońce. Środkowa gwiazda w dyszlu Wielkiego Wozu nosi arabską nazwę Mizar (Pas). Znajduje się od nas bardzo daleko, bo światło jej biegnie ku nam aż 88 lat. Bardzo blisko tej gwiazdy znajduje się słaba gwiazdka, zwana Alkorem. Za pomocą małej lunety można w pobliżu Mizara zobaczyć jeszcze jedną słabą gwiazdę. A zatem przez lunetę widzimy trzy gwiazdy: Mizara, jego towarzysza i Alkora. Ale każda z tych trzech gwiazd jest układem podwójnym. Ich składniki znajdują się jednak tak blisko siebie, że można to stwierdzić dopiero na podstawie badań spektroskopowych. W rzeczywistości więc Mizar jest układem sześciu gwiazd: krążą one po skomplikowanych orbitach dokoła wspólnego środka ciężkości. Gwiazdy Merak i Dubhe (tylne koła Wielkiego Wozu) wskazują Gwiazdę Polarną. Natrafimy na nią, jeżeli linię łączącą obie gwiazdy przedłużymy pięciokrotnie.

76. Wielki Pies (Canis Maior – CMa)


Ten stary gwiazdozbiór przedstawia leżącego u nóg łowcy Oriona psa Lailapsosa. Już w wykopaliskach Troi archeologowie znaleźli krążek z kości słoniowej, na którym ten zimowy gwiazdozbiór był przedstawiony w postaci psa. Pies Lailapsos był darem bogini łowów Artemidy i słynął z tego, że żadne zwierzę nie mogło przed nim uciec. Król Amfitrion, przybrany ojciec Heraklesa, miał w swym rejonie tak przebiegłego lisa, iż nikt nie mógł go złowić. Na jedno polowanie zabrał ze sobą niezawodnego psa Lailapsosa, aby nieuchwytnego lisa wreszcie pochwycić. Polowanie nie rozstrzygnęło jednak sytuacji i trzeba było poradzić się Zeusa. Najwyższy sędzia ludzi i zwierząt dla świętego spokoju przeniósł sławnego psa oraz nie mniej znanego lisa na niebo. Od tego czasu Wielki Pies patrzy jednym okiem na Oriona, a drugim spoziera na pobliskiego Zająca. Lisa przewidujący Zeus umieścił na wszelki wypadek daleko, po przeciwnej stronie nieba.

Syriusz był czczony w dolinie Nilu. Wiele egipskich świątyń było zorientowanych tak, aby światło gwiazdy było widoczne z ołtarza. Symbolizował Izydę, boginię magii i rodziny, żonę władcy zaświatów, Ozyrysa.


Gwiazdozbiór Wielkiego Psa bez trudu odnajdziemy na zimowym niebie. Pas Oriona skierowany jest ku jego najjaśniejszej gwieździe – ku Syriuszowi ( CMa). Syriusz to najjaśniejsza gwiazda na niebie obserwowaną z Ziemi. Jego wielkość obserwowana wynosi -1,47m. Wysyła dwadzieścia trzy razy więcej światła niż Słońce, a znajduje się od nas w odległości 8,6 lat świetlnych. Jego średnica jest dwukrotnie większa od średnicy Słońca, a temperatura powierzchni dochodzi do około dziesięciu tysięcy stopni. Również masę 2,5 razy większą od masy Słońca. Pochodzenie nazwy jest nie wyjaśnione. Możliwe, że wprowadzili ją astronomowie w starożytnej Babilonii, a miała oznaczać „Gwiazdę Luku”. Słowo może oznaczać również „Jaskrawy” albo „Ślizgający się”. Syriusz jest gwiazdą podwójną. Dużo słabiej świecący partner – Syriusz B (biały karzeł) został odkryty w połowie XIX wieku na podstawie analizy perturbacji w ruchu Syriusza A. Odległość między gwiazdami wynosi około 19,8 j.a., a okres obiegu około 50 lat. Mówi się, że jest także Syriusz C, lecz jego istnienie nie zostało potwierdzone.

Syriusz, wraz z Procjonem (Wielki Pies) i Betelgezą (Orion) tworzą tzw. Trójkąt Zimowy.

Wielki Pies leży wewnątrz Drogi Mlecznej i dlatego zawiera pewną liczbę otwartych gromad gwiazd, z których najpiękniejsza jest M41. Leży ona 4º na południe od Syriusza i dlatego łatwo jest ją odnaleźć za pomocą lornetki lub niewielkiej lunety.

77. Wieloryb (Cetus – Cet)


Wieloryb to jeden z najstarszych gwiazdozbiorów. Pierwotnie był to potwór morski mający pożreć przykutą do skały Andromedę. Gdy jednak potwór spojrzał na głowę Meduzy, którą Perseusz mu pokazał, natychmiast skamieniał. Dostał się na niebo jako dowód waleczności Perseusza.

   Sąsiednie Ryby w kształcie litery V mierzą jak strzała prosto w jego środek. Wieloryb trzyma przednie łapy zanurzone w Erydanie.

   Gwiazda główna,  Ceti, nosi również arabską nazwę Menkar lub Menkab, co oznacza "Nos". Gwiazda  Ceti ma nazwy Deneb Kaitos lub Difda; pierwsza oznacza "Ogon Wieloryba", druga "Żabę".

Najznakomitszym obiektem w Wielorybie jest „Cudowna”, zwana po łacinie Mira ( (omikron) Cet). Jest jedną z najciekawszych gwiazd zmiennych. Odkrył ją współczesny Galileuszowi holenderski astronom David Fabricius jeszcze przed wynalezieniem lunety. Gwiazda regularnie pojawia się na niebie na okres od czterech do pięciu miesięcy, a potem znika (można ją wówczas zobaczyć tylko przez lunety). To pojawianie i znikanie w okresie jedenastu miesięcy było głównym powodem nadania jej nazwy „Cudowna”.



78. Wilk (Lupus – Lup)


Ojciec Kallisto, arkadzki król Lykaon, wątpił w to, czy bogowie są istotami nadprzyrodzonymi. Chciał więc wypróbować Zeusa, który częściej odwiedzał jego pałac, niż wypadało, ponieważ podobała mu się Kallisto. Podczas jednej wieczerzy Lykaon położył przed Zeusem ludzkie mięso i z ciekawością czekał, co się stanie. Zeus oczywiście wiedział o tym i aby wykazać nie tylko swe jasnowidztwo, ale i nadprzyrodzoną moc, zamienił Lykaona w wilka. A potem ku przestrodze i pamięci umieścił go na niebie między Skorpionem, a Centaurem.

Gwiazdozbiór Wilka znajduje się w Drodze Mlecznej. U nas widoczna jest tylko jego północna część, i to jedynie latem nisko nad horyzontem. Znany był już Grekom (jest jednym z 48 gwiazdozbiorów opisanych przez Ptolemeusza) i innym narodom starożytności.   



79. Wodnik (Aquarius – Aqr)


Na starych babilońskich kamieniach Wodnik był wyobrażany w postaci klęczącego męża, który z wiadra trzymanego na ramieniu wylewa wodę.    W Egipcie był symbolem wylewu Nilu i okresu deszczowego. Egipcjanie sądzili, że wylewy Nilu wywołuje Wodnik przelewając wodę ogromnym wiadrem ze źródła do rzeki. W greckiej legendzie natomiast Wodnik symbolizował Zeusa, który wylewał strumienie wody na Ziemię, chcąc ukarać grzesznych ludzi. Ludzie podobno byli najpierw bardzo dobrzy i szczęśliwi (złoty wiek), a na ziemi panowała wieczna wiosna. Potem przyszedł wiek srebrny, kiedy Zeus podzielił rok na cztery pory i ludzie musieli znosić na przemian ciepło i zimno. Później nastał wiek brązu, a w końcu najgorszy ze wszystkich - wiek żelaza. Ludzie stali się bardzo źli i egoistyczni, prawda i cnota niemal całkowicie zanikły. Wtedy to Zeus rozgniewał się na ludzi i wylał na ziemię ogromną ilość wody, w której wszyscy utonęli. Jedynie na szczycie Parnasu, będącym kawałkiem stałego lądu, ocalał Deukalion (syn Prometeusza i Klimeny) wraz ze swą żoną Pyrrą, ludzie sprawiedliwi, skromni i dobrzy, l oni to dali początek nowemu rodowi ludzkiemu (według innej wersji mitu Wodnika utożsamia się z Deukalionem).

    Gwiazdozbiór Wodnika zajmuje rozległy obszar nieba pod Pegazem. Jego gwiazdy nie rzucają się jednak w oczy. Najjaśniejsza z nich, Sadalmelek (w języku arab. – „Szczęśliwa Gwiazda Króla”).  Aquarii ma nazwę Sadalsuud, co oznacza "Szczęśliwą Gwiazdę Wszechświata". Berliński astronom Galie odkrył w roku 1846 przy gwieździe  Aqr dalszą planetę naszego układu planetarnego - Neptuna. Przedtem jej położenie obliczył francuski astronom Leverrier z nieprawidłowości ruchu planety Uran. Neptun bowiem przyciąga Urana i w ten sposób wychyla go nieco z orbity.



80. Wolarz (Boötes – Boo)


  Według starej legendy żył niegdyś biedny pasterz, któremu stado wołów ukradli bracia, tułał się więc jak żebrak po świecie. W czasie tej tułaczki widział, jak wszędzie rolnicy musieli ciężko pracować, by zdobyć pożywienie dla siebie i swej rodziny. Myślał więc, jak by im przyjść z pomocą. Wreszcie udało mu się zrobić pierwszy pług i zaprzęgnąć do niego woły. Na nie przeniósł ciężką pracę, uwalniając ludzi od odwiecznej udręki. W nagrodę za to, że ludziom pomógł, Zeus umieścił prostego pasterza wołów na niebie. Przedstawia go gwiazdozbiór Wolarza.

    Gwiazdozbiór Wolarza odnajdziemy na wiosennym i letnim niebie pomiędzy Herkulesem a Panną. Ma kształt arabskiej dwójki, zaczynającej się przy Koronie Północnej. Pośrodku jej dolnego łuku znajduje się pomarańczowy Arktur (wskazuje na nią ogon Wielkiej Niedźwiedzicy). Jest to trzecia co do jasności gwiazda na niebie. Nazwa Arktur oznacza "myśliwy, który nie spuszcza z oka niedźwiedzicy". Jasność wynosi 0m . Ze względu na swą pomarańczową barwę Arktur rzuca się w oczy – jest najbliższym nam czerwonym olbrzymem. Ma objętość dziesięć tysięcy razy większą od Słońca, jest oddalony od nas o trzydzieści pięć lat świetlnych. Jego ruch własny na niebie jest bardzo duży, w ciągu ośmiuset lat przesunął się bowiem aż o średnicę Księżyca. Był pierwszą gwiazdą, której ruch własny odkrył Halley w 1717 roku. Odkrycie to było bardzo ważne, ponieważ po raz pierwszy stwierdzono, iż gwiazdy się poruszają, a nie są stałymi.

  Gwiazda  Boo (zwana Izar) uważana jest za najpiękniejszą gwiazdę podwójną nieba, dlatego często nazywa się ją też Pulcherrima (łac. Najpiękniejsza). Czasami jest też nazywana Mirak („Przepaska”). Jej jaśniejszy składnik żółty ma w odległości trzech sekund kątowych słabszego towarzysza o barwie niebieskiej. Rozróżniamy je już niewielką lunetą.

81. Woźnica (Auriga – Aur)


Woźnica na zimowym niebie ma przedstawiać herosa greckiego, króla Erichtoniosa, syna chromego boga Hefajstosa. Wychowywała go sama bogini Atena, a gdy dorósł, został ateńskim królem. Zasłynął z tego, że jako pierwszy zaprzągł konie do wozu i stał się mistrzem w kierowaniu nim. Wóz wynalazł jako rzecz niezbędną, ponieważ po swym ojcu odziedziczył kalectwo. Wóz, a następnie wynaleziony pług stały się bardzo pożyteczne dla wszystkich ludzi i dlatego Zeus przeniósł Erichtoniosa po śmierci na niebo, gdzie do dziś oglądamy go jako gwiazdozbiór Woźnicy.

    Z rozkazu samego Zeusa dostała się na niebo także Capella („Koza” / „Koziołek”). Nazwa gwiazdy odwołuje się do mitu o kozie Amaltei. Jej róg należał później do bogini obfitości Fortuny ("Róg Obfitości"). Historia ta wiąże się z mitem o przepowiedni, którą kiedyś usłyszał Kronos. Głosiła ona, że strąci go z tronu i zabije jego własny syn. Dlatego Kronos połykał wszystkie swoje dzieci zaraz po urodzeniu. Jego małżonka Rea zamiast nowonarodzonego Zeusa podsunęła mu do połknięcia zawinięty kamień, zaś Zeusa ukryła na Krecie na górze Ida. Przed jaskinią kapłani wykonywali hałaśliwy taniec, by Kronos nie usłyszał płaczu swego syna. Zeus z wdzięczności umieścił kozę na niebie i do dziś świeci tam jako najjaśniejsza gwiazda Woźnicy.


    O tym, że gwiazdozbiór Woźnicy przejęli Grecy od starszych narodów, świadczy wykopana w mezopotamskim mieście Nim-rodzie figurka. Przedstawia ona woźnicę z kozą na ramieniu i z koźlątkiem w jednej ręce, a lejcami - w drugiej.

    Dla śródziemnomorskich żeglarzy Koza z Koźlątkami nie były ulubionymi gwiazdami. Ich wschód w pierwszych dniach października był zapowiedzią zakończenia sezonu żeglownego.

Najznakomitszym obiektem Woźnicy jest  Aur. Koźlątko jest gwiazdą podwójną zakryciową (zaćmieniową). Jej mniejszy składnik ma średnicę równą trzystu milionom kilometrów, natomiast średnica większego wynosi przeszło cztery miliardy kilometrów. A zatem zmieściłby się w nim cały nasz Układ Słonecznym, aż po orbitę Saturna. Jest to największa znana gwiazda we Wszechświecie. Woźnica znajduje się w obrębie Drogi Mlecznej w miejscu położonym dokładnie naprzeciw środka układu Drogi Mlecznej, leżącego w gwiazdozbiorze Strzelca i dlatego słabo kontrastuje ona w tym miejscu z otoczeniem.

82. Zając (Lepus – Lep)


Mityczny myśliwy Orion podobno z upodobaniem łowił zające. Dlatego i na niebie Zając jest przy jego nodze, a przed Wielkim Psem. Egipcjanie widzieli w tym gwiazdozbiorze czółno swego najważniejszego boga Ozyrysa, którego przedstawiać miał właśnie Orion. Arabowie w czterech najjaśniejszych gwiazdach tego gwiazdozbioru dopatrywali się „Krzesła Olbrzyma” - jak nazywali Oriona. Natomiast koczujące plemiona widziały w nich cztery spragnione wielbłądy przy niebieskiej rzece (Droga Mleczna).

Główna gwiazda w centrum tej konstelacji zwana jest Elarneb lub Arneb, co oznacza po prostu „Zając”.


83. Zegar (Horologium – Hor)


Gwiazdozbiór Zegar znajdziemy przy jasnym Achernarze na południe od rzeki Erydan. Taką nazwę dał Lacaille niewyraźnemu, skąpemu w gwiazdy obszarowi nieba. Trzeba więc było mieć wiele fantazji, aby w niepozornym skupieniu gwiazd widzieć kształt zegara wahadłowego.

84. Złota Ryba (Dorado – Dor)


Dorado to złota rybka, taka sama, o jakiej Puszkin napisał wierszem piękną bajkę. Sam gwiazdozbiór jest mały, niepozorny, położony w pobliżu gwiazdy Kanopus. Gwiazdozbiór został wprowadzony przez Johanna Bayera w jego dziele „Uranometria”.

Znajduje się w nim większa część jednego z najpiękniejszych obiektów nieba południowego - Wielki Obłok Magellana (oznaczany jako LMC). Został opisany w roku 1519 przez uczestników wyprawy Magellana jednocześnie z Małym Obłokiem Magellana w gwiazdozbiorze Tukana. Jednak najstarsza zachowana wzmianka o obserwacjach Wielkiego Obłoku Magellana przez mieszkańców półkuli północnej pochodzi z 964 r. n.e. od perskiego astronoma Al Sufiego. Obiekt, nazwany przez Arabów Al Bakr (Biały Wół), został zaobserwowany podczas wypraw kupieckich wzdłuż wschodnich wybrzeży Afryki. Oba obłoki wyglądają na niebie jak dwie jasne białe plamy. Prawdopodobnie oderwały się one od naszej Galaktyki i stanowią obecnie dwie karłowate, nieregularne galaktyki oddalone od naszego układu gwiazdowego o 160 tysięcy lat świetlnych. Tworzą one z naszą Galaktyką układ potrójny, związany siłą grawitacyjną i wspólnym pochodzeniem. Pozorna średnica Wielkiego Obłoku Magellana równa jest osiemnastu średnicom Księżyca. Zawiera on około miliarda gwiazd, wielką ilość ciemnej materii międzygwiazdowej i rozległe mgławice świecące, wśród których największą jest Tarantula. Rzeczywista średnica Wielkiego Obłoku Magellana wynosi sześćdziesiąt tysięcy lat świetlnych, czyli nieco więcej niż połowę średnicy naszej Galaktyki.


85. Źrebię (Equuleus – Equ)


Przesławny Pegaz, zrodzony ze związku Meduzy z Posejdonem, miał podobno młodszego brata - źrebiątko, zwane Celeris. Bóg kupców – Hermes, podarował je jednemu z bliźniąt - Kastorowi, który bardzo się z tego ucieszył, gdyż z zapałem zajmował się hodowlą koni. Dalsze losy źrebięcia nie są znane, ale możemy je oglądać na niebie.

    Źrebię jest najmniejszym powierzchniowo gwiazdozbiorem nieba północnego i przedostatnim pod względem wielkości w ogóle. Mniejszy od niego jest tylko Krzyż Południa. Tworzy go zgrupowanie dziesięciu słabych gwiazd między Delfinem, Pegazem i Wodnikiem.



86. Żagiel (Vela – Vel)


Pierwotnie Żagiel wraz z Kilem i Rufą stanowił część gwiazdozbioru Okręt Argo (wydzielony w roku 1763 przez Nicolasa Louisa de Lacaille). Dlatego w gwiazdozbiorze Żagla nie ma gwiazd   i , gdyż przy podziale zostały one włączone do gwiazdozbioru Kil. Najjaśniejszą gwiazdą Żagla jest  Vel. U nas widać nad horyzontem tylko nieznaczną część Żagla. Cztery jego gwiazdy:  Vel,  Vel,  Vel i  Vel, tworzą tak zwany "fałszywy krzyż", często mylnie brany za Krzyż Południa. Oba ugrupowania gwiazd można jednak łatwo odróżnić. Krzyż Południa znajduje się blisko Tolimana i Ageny ( i  Cen), ma bardziej zwartą budowę i większą symetrię, a przy tym jest godniejszy podziwu. 

87. Żuraw (Grus – Gru)


Tylko niewielka część tego gwiazdozbioru jest u nas widoczna nad horyzontem. Leży na południe od Ryby Południowej, pod jej główną gwiazdą Fomalhautem. Przy odrobinie wyobraźni można się w rozkładzie gwiazd dopatrzyć żurawia w locie, z wyciągniętymi do tyłu nogami. Żuraw w dawnym Egipcie - ze względu na wysoki lot - był symbolem astronomów. Gwiazdozbiór Żurawia, podobnie jak i trzy sąsiadujące z nim „ptasie" gwiazdozbiory nieba południowego, pochodzi z czasów nowożytnych. Wtedy bowiem dopiero żeglarze europejscy zaczęli zapoznawać się z niebem południowym. Na gwieździstej mapie pojawił się w roku 1603, kiedy to niemiecki prawnik Johann Bayer wydał atlas nieba pod tytułem „Uranometria”. 

88. Żyrafa (Camelopardalis – Cam)


Gwiazdozbiór, nazwany w XVII stuleciu, pozbawiony jest dawnych legend, które rodziły się pod niebem wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego, Egiptu i Mezopotamii. Jej wyobrażenie wprowadził dopiero w XVII w. Jacob Bartsch, zięć Keplera. Żyrafa położona jest między Małą Niedźwiedzicą, a Woźnicą.

Pobieranie 2.21 Mb.

Share with your friends:
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   45




©operacji.org 2020
wyślij wiadomość

    Strona główna