Zofia Sękowska wprowadzenie do pedagogiki specjalnej wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Warszawa 1998



Pobieranie 4,34 Mb.
Strona8/44
Data14.02.2018
Rozmiar4,34 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   44
szą „wydolnością szkolną".

  • Nauczyciel, który nie zdołał poznać dziecka słabiej uczącego się i nie
    poznał przyczyn jego niepowodzeń szkolnych, narażony jest na popełnianie błę­
    dów, które mogą nie tylko pogłębiać trudności dziecka, ale stać się zaczątkiem
    wykolejenia [Lipkowski 1971].

    Przykładem czynnika chorobowego w etiologii są zmiany charak­terologiczne, spowodowane uszkodzeniami lub schorzeniami centralnego układu nerwowego albo zaburzeniami endokrynologicznymi.

    W odróżnieniu od zmian w zachowaniu się — spowodowanych czynnikami środowiskowymi, powstałymi na skutek oddziaływania trwałych wpływów nieko­rzystnych — w przypadkach charakteropatii mogą nastąpić w osobowości dziec­ka nagłe zmiany. Nierzadko spotykane są przypadki tzw. charakteropatii posten-cefalitycznej po przebytym infekcyjnym zapaleniu opon mózgowych. W cięższych przypadkach obserwuje się cechy charakterystyczne — sylwetkę psychiczną dziec­ka z charakteropatią epileptoidalną cechuje np. swoista „lepkość" intelektualna, tzw. pedanteria, nadmierna drobiazgowość, a w sferze emocjonalnej i woli przeja­wia się pamiętliwość, mściwość, egocentryzm.

    I tak jednostki charakteropatyczne po zapaleniu opon mózgowych często przejawiają oschłość uczuciową i cechuje je niepohamowanie w reakcjach. Uczu­cia wyższe, takie jak współczucie, szacunek, przyjaźń, które mają szczególne znaczenie w kontaktach społecznych, są zaburzone, a rozwój ich zahamowany. Obserwuje się natomiast tendencje destrukcyjne: złośliwość, intryganctwo, doku-czliwość, agresywność, skłonność do znęcania się nad zwierzętami i osobami słabszymi.

    W szkole dzieci takie, nawet jeśli pozostają w normie pod względem intelek­tualnym, mają duże trudności w nauce. W wielu przypadkach można stwierdzić ujawnianie się i wzmaganie procesu wykolejenia w szkole. Przyczyny niedostate­cznej sprawności szkoły w realizacji zadań wychowawczych dotyczących dzieci trudnych mogą być następujące:

    1. Swoista struktura szkoły:

    1. duża liczebność zespołów klasowych, utrudniająca indywidualizację;

    2. dążenie do tego, aby wszystkie dzieci w równym stopniu opanowały materiał
      szkolny (zakres programowy), co dla niektórych jest zbyt trudne;

    3. niezbędne w dużej organizacji szkolnej regulaminy i przepisy porządkowe,
      które bywają przyczyną konfliktów.

    2. Błędy wynikające ze stosunku nauczyciela do dziecka wymagającego spe­
    cjalnej opieki wychowawczej:

    1. ujemna ocena dziecka i krzywdzące je reakcje pedagogiczne;

    2. ocenianie tylko wydolności intelektualnej dziecka, a pomijanie jego osłabionej
      lub wypaczonej sfery uczuć i woli, które utrudniają wykorzystanie uzdolnień;

    3. pomijanie w ocenianiu dziecka okoliczności, warunków oraz wysiłków, które
      są nieraz bardzo duże mimo słabszych efektów szkolnych;

    4. niedostateczna znajomość środowiska rodzinnego dziecka i niepedagogizo-
      wanie go;

    5. chęć pozbycia się uczniów niedostosowanych społecznie, bo bywają oni ordy­
      narni, agresywni, zaniżają wyniki nauczania;

    6. brak kwalifikacji nauczycieli do pracy z dziećmi niedostosowanymi społecz­
      nie, brak opieki specjalistycznej lekarskiej i psychologicznej;

    7. niedostateczna liczba i niezbyt dobre warunki pracy świetlic szkolnych.

    Przestępczość nieletnich i formy jej zwalczania 73

    Szkoła preferuje zadania dydaktyczne, w praktyce często rezygnując z pracy wychowawczej lub ograniczając czas na nią przeznaczony. Stale podwyższanie poziomu nauczania stawia uczniów z zaburzeniami i trudnościami w rozwoju i nauce w coraz gorszej, bardziej stresowej i nerwicogennej sytuacji. Nie stwarza się natomiast możliwości rozwoju uczniom bardzo zdolnym i witalnym, wskutek czego nudzą się oni w szkole. Ponadto zbyt mało jest mężczyzn nauczycieli, co zmniejsza wychowawczy wpływ szkoły na chłopców i właśnie min. dlatego 90% młodzieży niedostosowanej społecznie stanowią chłopcy. Pobieranie stosun­kowo wysokich wynagrodzeń i stypendiów przez uczniów szkół zawodowych, którzy są jednocześnie utrzymywani przez rodziców, sprzyja ich rozrzutności, paleniu papierosów, alkoholizmowi, a także pewności siebie, która nie uznaje autorytetu ani domu, ani szkoły. Utrudnieniem pracy wychowawczej szkoły i ro­dziców są także filmy propagujące kult siły, brutalności, cwaniactwa i seksualiz-mu, pokazujące bandytów, włamywaczy i prostytutki, których nieletni niekiedy przyjmują za swoje wzory osobowe.



    6. PRZESTĘPCZOŚĆ NIELETNICH I FORMY JEJ ZWALCZANIA

    Przestępczość nieletnich jest zagadnieniem społecznym, ujmowanym w ramy prawne, socjologiczne, psychologiczne i pedagogiczne ze względu na złożoność problematyki.

    Czyny przestępcze nieletnich dają się wyodrębnić z ogólnego pojęcia prze­stępczości. Duża różnica zaznacza się w pojęciu przestępczości dorosłych i mło­dzieży zarówno ze względu na rodzaj dokonywanych przestępstw, ich wagę, jak i inną osobowość sprawców oraz inne pobudki nimi kierujące [Veillard-Cybulsky 1968].

    Przestępczość nieletnich, stanowiąca w pewnym stopniu odrębny zakres za­gadnienia, nie jest do tej pory jednoznacznie zdefiniowana. Ze względu na róż­norodność definicji uczestnicy II Kongresu ONZ, poświęconego zagadnieniom walki z przestępczością, który odbył się w Londynie w 1960 r., podjęli rezolucję dotyczącą określenia przestępczości nieletnich.



    Kongres zajął stanowisko, że nie należy wyolbrzymiać problemu przestępczo­ści nieletnich. Nie wypracowując ogólnej definicji dla wszystkich krajów, zaleca się jednak, aby:

    1. posługiwać się terminem „przestępczość nieletnich" tylko w przypadku
      naruszenia normy prawnej przewidzianego w kodeksie karnym,

    2. nie podciągać pod przepisy prawa karnego — nawet w celu zastosowania
      środków wychowawczych — pewnych form wykroczeń niedostosowania społecz­
      nego nieletnich, które nie stanowiłyby podstawy do wszczęcia postępowania
      karnego, gdyby były popełnione przez dorosłych.

    iniuuz,icz,_y incuusiusuwćuicj

    Czesław Cekiera w książce Ryzyko uzależnień [1994] opisuje metody diagno­zowania osób uzależnionych, podkultury młodzieżowe i działanie środków uza­leżniających. Szczegółowo też wymienia i analizuje występujące aktualnie sub­kultury młodzieżowe. Z nich to rekrutują się najczęściej osoby społecznie niedo­stosowane i nieletni, a potem młodociani przestępcy.

    Dopóki te podkultury będą nadawać styl życiu młodzieży, dopóty system
    wychowawczy i instytucje społeczno-prawne będą bezradne wobec tych zjawisk,
    ograniczając oddziaływanie wychowawcze i system dyscyplinarno-izolacyjny do

    karania tych, którzy żyją w nieustającym konflikcie z normami społecznymi,
    prawnymi i moralnymi, pałając nienawiścią do ludzi i świata, w którym żyją
    i cierpią, w którym spotykają się tylko z potępieniem i odrzuceniem, wyrzucę-

    niem poza nawias społeczeństwa. Dopóki nie wyzwoli ich nikt z bólu egzysten-

    cjonalnego i poczucia osamotnienia, dopóty niedostosowanie społeczne i przestęp­


    czość będzie zagrażać naszej młodzieży i praworządności.

    Oto subkultury młodzieżowe i „New Age" wymienione i opisane przez Cz. Ce-



    kierę:

    1. chuligani,

    2. gitowcy,

    3. punki,

    4. skinhedzi,

    5. hipisi,

    6. sataniści,

    7. rockmaniacy,

    8. metalowcy,

    9. rastafarianie,




    1. szpanerzy,

    2. szalikowcy,

    3. grupy „New Age" („Nowa Era").

    Wszyscy wyżej wymienieni to młodzi kontestatorzy nie akceptujący stylu ży­cia ludzi dorosłych. Są z nimi w konflikcie, co nie jest niczym nowym w historii ludzkości. Młodzi spod znaku subkultury są radykalni i odcinają się od swoich rówieśników, nie tylko od starszego pokolenia. Odróżniają się od innych więzią między sobą, strojem, stylem bycia, zachowania, głoszonymi hasłami, zasadami postępowania, własną ideologią.

    „W gronie naukowców i obserwatorów życia społecznego, zaczęto się zasta­nawiać, gdzie leży zło — przyczyny i motywy tych dewiacji społecznych? Czy tylko dewiacji? Czy są to również objawy nie zaspokojonych potrzeb? Czy jest to objaw frustracji w formie agresji? Czy wreszcie młodzież potrzebuje czegoś innego, niż oferują im to urzędowe, skostniałe systemy społeczne, polityczne, ekonomiczne, wychowawcze, religijne?" [Cekiera 1994, s. 103].



    7. CELE I ZASADY WYCHOWANIA RESOCJALIZUJĄCEGO

    Celem wychowania resocjalizującego jest przekształcenie osobowości wycho­wanków, usunięcie stanu niedostosowania społecznego, będącego negatywną organizacją postaw wobec siebie samego, innych ludzi oraz zasad współżycia społecznego. W wychowaniu resocjalizującym chodzi o takie przekształcenie osobowości nieletnich oraz ich postaw, że przestaną one być źródłem reakcji negatywnych i agresywnych wobec norm zabezpieczających funkcjonowanie systemów społecznych, istnienia oraz rozwoju społeczeństwa i kultury [Szałański 1978].

    Wychowanie resocjalizujące zmierza więc do przezwyciężenie negatywnego ustosunkowania się jednostki do zbioru norm wyznaczających jej określone obo­wiązki i uprawnienia, do wyeliminowania względnie trwałych, negatywnych ustosunkowań do oczekiwań społecznych [Czapów, Jedlewski 1971].

    Zachowanie się człowieka zależy zawsze od jego osobowości i od konkretnej sytuacji, w której podejmuje on działanie. Rezultatem skutecznej działalności resocjalizacyjnej jest trwałe przekształcenie dyspozycji do zachowań na zgodne z obowiązującymi normami społecznymi, moralnymi i prawnymi.



    Wychowanie resocjalizujące nie może jednakże zmierzać do konformistycz-nego przystosowania społecznego. Powinno także zmierzać do kształtowania osobowości samodzielnych i twórczych na tyle, na ile pozwalają na to posiadane przez niedostosowane społecznie jednostki zdolności, warunkujące samodzielne, zgodne z normami, rozwiązywanie problemów.

    Młodzież resocjalizowana w zakładach wychowawczych bądź poprawczych jest zróżnicowana osobowościowo. Wśród nieletnich, którzy popełniają prze­stępstwa, wyróżnia się na ogół trzy typy: neurotyczny, agresywny, anty soc j alny.

    Typ neurotyczny posiada nadmiernie rozbudowaną warstwę norm, nakazów i zakazów, których nie akceptuje. Prowadzi to do częstych konfliktów wewnętrz­nych, zmęczenia, a w konsekwencji do świadomego przekraczania narzuconych mu norm.

    Przestępca agresywny charakteryzuje się słabym rozwojem sumienia, poczu­ciem frustracji oraz impulsywnością. Mechanizm obronny, jakim jest agresja, prowadzi do konfliktów z ludźmi, a następnie z prawem.

    Przestępca antysocjalny przestrzega norm obowiązujących w swojej grupie przestępczej, uporczywie natomiast narusza zasady społeczne oraz normy prawne w szerszych kontaktach.



    Wyniki badań psychologicznych wskazują na to, że niedostosowane społecz­nie typy osobowości są częstsze wśród przestępców niż w ogólnej populacji [Szałański 1978].

    O. Lipkowski podaje, że odchylenia od prawidłowego rozwoju pojawiają się:



    • gdy od wczesnego dzieciństwa dziecko ulega wykolejeniu,

    • gdy resocjalizacja występuje w późniejszym okresie rozwoju.

    /O 11. Resocjalizacja młodzieży niedostosowanej społecznie

    Gdy dewiacje w zachowaniu społecznym spowodowane są przede wszystkim czynnikami patologicznymi, niezbędna staje się specjalna pomoc wychowawcza, określona mianem resocjalizacji [Lipkowski 1987].

    Z pedagogicznego punktu widzenia resocjalizacja jest włączeniem do życia społecznego jednostek, które utraciły możliwość poprawnego współżycia z inny­mi w następstwie niekorzystnych zmian w ich osobowości.



    Resocjalizacja nie zawsze może być dostosowaniem jednostki do wzorów zachowań obowiązujących w jej środowisku społecznym. Wszak mogą one być nie najlepsze lub wręcz nie do przyjęcia i wówczas proces wychowawczy prowa­dzony byłby wbrew środowisku.

    Zatem działania resocjalizacyjne w stosunku do młodzieży niedostosowanej społecznie (13-17 lat) prowadzone są zarówno w środowisku otwartym, jak i w placówkach powołanych do tego celu. Według obowiązującego w Polsce ustawodawstwa w stosunku do nieletnich sąd orzeka następujące środki wycho-wawczo-poprawcze:



    1) resocjalizacja w środowisku otwartym

    1. upomnienie,

    2. odpowiedzialny dozór rodziców;




    1. dozór kuratora sądowego;

    2. zakład wychowawczy;

    3. zakład poprawczy [Szałański 1978a].

    8. RESOCJALIZACJA W ŚRODOWISKU OTWARTYM

    Wielu teoretyków i praktyków wychowania resocjalizującego uważa, że za­miast kierować młodzież niedostosowaną społecznie nawet do zakładu cieszą­cego się dobrą opinią, należy poddawać ją, jeśli to możliwe, kurateli, czyli wol­ności nadzorowanej i resocjalizować w środowisku otwartym.

    Początek historyczny tego środka wychowawczego wywodzi się z Anglii. Został on przeniesiony tytułem próby do Stanów Zjednoczonych. W roku 1841 pewien wielkoduszny szewc, Jan Augustus z Bostonu w stanie Massachusette, złożywszy w sądzie kaucję za skazanego, podjął wobec sądu zobowiązanie, że jeżeli przekaże się mu nieletniego pod opiekę wychowawczą, to nie wróci on już nigdy na drogę przestępstwa. Pierwszy eksperyment udał się. Inicjator powtórzył go na dwóch tysiącach przypadków i środek ten z czasem został uprawomocnio­ny jako system. Augustus nie kierował się jedynie miłosierdziem, ale szczegóło­wo analizował każdy przypadek i zaręczał wyłącznie za tych, którzy dopuszczali się przestępstw po raz pierwszy, którzy rokowali nadzieję na poprawę [Veillard--Cybulsky 1968].

    W Polsce stosuje się z reguły opiekę wychowawczą wobec małoletniego, który w chwili popełnienia przestępstwa nie ukończył jeszcze 13. roku życia. Ze względu na niski rozwój umysłowy i moralny małoletniego sąd umarza postępo­wanie karne i stosuje środki wychowawcze.

    Resocjalizacja w środowisku otwartym 77

    Jednym z najłagodniejszych środków wychowawczych jest upomnienie. Sąd stosuje ten środek wobec nieletnich, dla których rozprawa przed sądem jest już dostatecznie silnym przeżyciem. Chodzi w danym przypadku o jednostki mało zdemoralizowane, których przestępstwo ma charakter przypadkowy. Cechą charakterystyczną tego środka jest to, że z chwilą udzielenia upomnienia kończy się całe postępowanie.

    Innym środkiem wychowawczym stosowanym przez sąd jest odpowie­dzialny dozór rodziców. Oddanie nieletniego rodzicom lub dotych­czasowym opiekunom pod odpowiedzialny dozór bywa najczęściej połączone z wydaniem przez sąd odpowiednich zarządzeń. Sędzia zobowiązuje rodziców do składania okresowych sprawozdań na piśmie, wydaje stosowne polecenia ro­dzicom i nieletniemu. Kontrolę nad wykonaniem poleceń sąd zleca kuratorowi zawodowemu. Środek ten może być stosowany tylko w tych przypadkach, gdy rodzice nieletniego cieszą się dobrą opinią, są ludźmi odpowiedzialnymi i mają autorytet u dziecka.

    Ze względu na to, że środowisko rodzinne nieletnich wykazuje szereg negaty­wów jawnych albo zamaskowanych niedociągnięć, sąd niezbyt często może sto­sować ten środek wychowawczy.

    Bardziej popularnym środkiem, przynoszącym znaczne efekty resocjalizacyjne jest dozór kuratora sądowego.

    W Polsce ten rodzaj służby zorganizowano równocześnie z powstaniem są­dów dla nieletnich w 1919 roku. Osoby godne zaufania, które współpracowały bliżej z sądem dla nieletnich, otrzymywały oficjalny tytuł opiekunów sądowych, a potem opiekunów nieletnich i na koniec kuratorów sądowych dla nieletnich. Od 1927 roku oprócz kuratorów zawodowych powołano kuratorów społecznych.

    Przed II wojną światową nie było warunków do rozwoju sądów dla nieletnich i ich służb pomocniczych, a w czasie okupacji nastąpił całkowity zanik tej dzia­łalności. Po roku 1945 resocjalizacja odrodziła się.

    W 1982 roku 252 kuratorów zawodowych kierowało procesem resocjalizacji 67 517 nieletnich i małoletnich. Przeciętnie na jednego kuratora zawodowego przypada więc 268 osób. Jak z powyższych danych wynika, wzrost liczby kura­torów nie jest proporcjonalny do potrzeb, gdyż przyjmuje się że kurator zawodo­wy nie powinien mieć więcej pod opieka niż 100 nieletnich.

    Sąd najczęściej stosuje dozór kuratora w trojakim przypadku:



    1. jeżeli stwierdza niecelowość umieszczenia nieletniego w zakładzie ze wzglę­
      du na okoliczność czynu przestępczego bądź ze względu na charakter nieletniego,
      bądź też na warunki jego życia i środowiska rodzinnego;

    2. na okres zawieszenia umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym
      tytułem próby poprawy;

    3. nad wychowankiem warunkowo zwolnionym z zakładu poprawczego,
      również na okres próbny.

    78 11. Resocjalizacja młodzieży meaostosowanej społecznie

    Zasadniczym zadaniem kuratora zawodowego czy społecznego jest praca nad resocjalizacją nieletniego. Kurator zawodowy ma ponadto obowiązek re­krutacji kuratorów społecznych, ukierunkowanie ich pracy i kontrolowanie ich działalności.

    Zadania kuratora sądowego i społecznego obejmują:



    1. indywidualne oddziaływanie na nieletniego, środowisko rodzinne i rówieś­
      nicze;

    2. staranie o wykształcenie, naukę zawodu i zatrudnienie oraz organizowanie
      czasu wolnego nieletniemu;

    3. troskę o poprawę stosunku rodziców do dzieci, to jest o takie wykonywa­
      nie obowiązków rodzicielskich względem własnych nieletnich dzieci, aby miały
      one zapewnione warunki do prawidłowego rozwoju.

    Sprawując nadzór nad nieletnim, kurator kontaktuje się bezpośrednio z sę­dzią, który wydał postanowienie w stosunku do nieletniego. Sędzia dysponuje różnymi środkami, które mogą pomóc kuratorowi szybko usunąć trudności napo­tykane w trakcie dozoru. Dlatego istotnym zadaniem kuratora jest składanie sprawozdań — początkowo raz na miesiąc, a potem co kwartał.

    Sprawozdanie powinno zawierać informacje, czy nieletni uczęszcza do szkoły, czy pracuje i w jakim zakładzie pracy, jakie jest aktualne środowisko nieletnie­go, jaki jest stosunek rodziców do nieletniego i odwrotnie, jak nieletni sprawuje się w szkole, w pracy, w domu i poza domem, jakich ma kolegów, jak spędza wolny czas od pracy i nauki oraz plan pracy kuratora wytyczony na przyszłość w stosunku do nieletniego. Plan działania resocjalizacyjnego powinien być kon­sultowany z rodzicami nieletniego, którzy powinni być przekonani o jego słusz­ności i współpracować z kuratorem nad jego realizacją.



    Sprawując dozór, kurator współpracuje ze szkołą, odwiedza podopiecznego w szkole, rozmawia z wychowawcą, poznaje lepiej charakter nieletniego, jego zdolności, stosunek do pracy i otoczenia. W kontaktach ze szkołą kurator stara się tak pokierować dozorem, aby fakt, że chłopak czy dziewczyna jest pod jego kuratelą, nie podrywał nieletniemu opinii w oczach kolegów i wychowawców.

    W celu doskonalenia metod i form wykonywania dozorów kuratorskich, zwłaszcza w odniesieniu do nieletnich pozbawionych odpowiednich warunków wychowawczych i bytowych, Minister Sprawiedliwości zarządzeniem z dnia 27 VII 1971 r. zalecił sądom dla nieletnich organizowanie kuratorskich ośrodków pracy z młodzieżą, określając cele i zadania tych środków, ich strukturę organi­zacyjną oraz zasady finansowania.

    Prowadzone w ośrodkach zajęcia wychowawcze nie zostały oparte na jednoli­tym dla wszystkich ośrodków schemacie organizacji zajęć. Różnorodność form i metod oddziaływania wychowawczego na nieletnich uzależniona jest od warun­ków lokalowych, kadrowych, wyposażenia. Działalność ośrodków ma charakter profilaktyczny i resocjalizacyjny.

    Resocjalizacja w zakładach poprawczych 79

    B. Szaflik tak przedstawia zadania tych placówek:



    • zapewnienie nieletnim ciągłej opieki wychowawczej w okresie gdy pozo­
      stają oni poza oddziaływaniem szkoły, a ze względu na warunki rodzinne pozba­
      wieni są właściwej opieki i nadzoru;


    • stworzenie możliwości należytego przygotowania zadań domowych przez
      indywidualną pomoc w odrabianiu lekcji;

    • wyrabianie wartościowych cech charakteru;

    • budzenie, kształtowanie i rozwijanie u nieletnich zainteresowań technicz­
      nych, artystycznych i sportowych;

    • przygotowanie do pożytecznego spędzania czasu wolnego przez wyrabia­
      nie umiejętności i nawyków kulturalnej rozrywki, sportu i zabawy;

    • udzielanie pomocy materialnej tym podopiecznym, których sytuacja tego
      wymaga [Szaflik 1975, s. 39-40].

    Do ośrodków wychowawczych kierowana jest młodzież na wniosek sędziego dla nieletnich lub z inicjatywy kuratora sądowego. Zarządzenie przewiduje, iż liczba nieletnich pozostających w ośrodku nie powinna przekraczać 30 osób. W pracy ośrodka przyjęła się praktyka odstępowania od zasady, aby kierować do nich wyłącznie tych nieletnich, którzy mają orzeczony nadzór kuratora. Zdarza się, że do ośrodka uczęszcza nieliczna grupa małoletnich ze spraw opiekuńczych, najczęściej zagrożona środowiskowo, wymagająca wzmożonej opieki wychowa­wczej. Wydaje się, że taka praktyka powinna znaleźć akceptację szczególnie w tych przypadkach, kiedy ośrodek prowadzi działalność przy niepełnej liczbie uczestników, a znajdujący się pod opieką sądu małoletni stanowią potencjalną bazę do szerzenia się przestępczości.


  • 1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   44


    ©operacji.org 2017
    wyślij wiadomość

        Strona główna