Zofia Sękowska wprowadzenie do pedagogiki specjalnej wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Warszawa 1998



Pobieranie 4,34 Mb.
Strona5/44
Data14.02.2018
Rozmiar4,34 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   44

* W roku 1986. Liczba ta mogła się nasilać bądź słabnąć w latach następnych. ** Dolna granica przedziału szacunkowego. W przypadku wzięcia górnego przedziału liczba ta wynosiłaby 1 200 000 dzieci.

Tabela 2


Liczba dzieci niepełnosprawnych w wieku 7-19 lat korzystających z różnych form kształcenia specjalnego w roku szkolnym 1993/94* [Pańczyk 1996]

Forma kształcenia

Liczba

% w stosunku do no­minalnej liczby dzieci niepełnosprawnych w wieku 7-19 lat

placówek

uczniów

Szkoły podstawowe specjalne

Oddziały specjalne przy szkołach podstawowych ogólnodostępnych

Szkoły przysposabiające do pracy zawodowej (specjalne)

Zasadnicze szkoły zawodowe Technika i licea zawodowe specjalne Licea ogólnokształcące specjalne Nauczanie indywidualne (domowe)** Nauczanie zindywidualizowane***


776 1 297

17 280 17 13

83 591 14 774

546 25 826 971 526 7 319 2 799

21,89 3,87

0,14 6,76 0,25 0,13 1,92 0,73

Uczniowie ogółem

-

136 352

35,69

Bez danych dotyczących niedostosowanych społecznie i z trudnościami w uczeniu się. ** [Hulek 1989, s. 52]. *** [Jelska, Szczepaniak-Maleszka 1987, s. 104].

Kształcenie specjalne w polskim systemie edukacyjnym

Z pełnej integracji w kształceniu — na poziomie obowiązku szkolnego — ko­rzysta zatem 245 362 dzieci niepełnosprawnych w wieku szkolnym, co stanowi 71,45% wszystkich niepełnosprawnych, którzy z racji swojego upośledzenia mo­gliby być umieszczeni w szkołach podstawowych specjalnych.



Wskaźniki integracji — segregacji w poszczególnych rodzajach niepełno­sprawności pokazują w przybliżeniu dane zestawione w tabeli 3.

Tabela 3


Rodzaje niepełnosprawności a trzy formy kształcenia podstawowego i ponadpodstawowego

(w odsetkach) [Pańczyk 1996]



Lp.

Rodzaje niepełnosprawności

Pełna

integracja



Częściowa integracja

Segregacja

1

Chorzy

87,97

3,66

8,37

2

Niewidomi i słabowidzący

76,81

-

23,19

3

Niesłyszący i słabosłyszący

39,07

" |

60,93

4

Upośledzeni umysłowo w stopniu lekkim

4,54

18,85

76,61

5

Upośledzeni umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym

-




100,00

KSZTAŁCENIE PEDAGOGÓW SPECJALNYCH DLA SYSTEMU INTEGRACYJNEGO ;

Przez blisko 50 lat PIPS był w Polsce niemal monopolistą w zakresie kształce­nia nauczycieli dla szkolnictwa specjalnego. W latach międzywojennych wykształ­cił 610 absolwentów w trybie studiów stacjonarnych i 78 w trybie studiów zaocz­nych, W ciągu pierwszego powojennego dziesięciolecia, kiedy cykl kształcenia trwał nadal tylko dwa semestry, PIPS ukończyło 960 absolwentów. W następnym piętnastoleciu, kiedy studia wydłużono do czterech semestrów, wyraźnie wzrosła liczba studentów, a obok studiów dziennych i eksternistycznych uruchomiono studia zaoczne, które niebawem zdominowały poprzednie formy kształcenia. Do 1970 roku ukończyło PIPS kolejnych 4 651 nauczycieli (1 153 w trybie studiów dziennych, 878 w trybie eksternistycznych oraz 2 620 w trybie zaocznym).

Od 1958 roku wprowadzono specjalizację w zakresie pedagogiki specjalnej na Uniwersytecie Warszawskim przy Wydziale Pedagogiki. Na wniosek dziekana, prof. dr. Ryszarda Wroczyńskiego, Rada Wydziału Pedagogicznego UW podjęła uchwałę o utworzeniu Katedry Pedagogiki Specjalnej i powierzeniu jej kierow­nictwa prof. dr Marii Grzegorzewskiej. Od tego momentu wszyscy studenci pedagogiki słuchali wykładów z pedagogiki specjalnej, a ponadto kilkunastooso­bowa ich grupa, po trzecim roku studiów, mogła wybrać pedagogikę specjalną jako specjalizację kierunkową. Obejmowała ona na IV roku studiów następujące przedmioty: psychopatologię ogólną dziecka z elementami neurologii, psycholo­gię kliniczną. Na V roku studenci wybierali jedną specjalność, np. upośledzenie umysłowe, wada słuchu, niedostosowanie społeczne lub przewlekłe schorzenia

52 I. Ewolucja teorii i praktyki pedagogiki specjalnej

i uszkodzenia motoryczne. Z tego zakresu prowadzili studia, uczyli się metod nauczania i wychowania oraz przygotowywali pracę magisterską.



Uchwała Rady Wydziału Pedagogicznego spowodowała, że także na innych uniwersytetach i w wyższych szkołach pedagogicznych wprowadzono do planu studiów na pedagogice elementy pedagogiki specjalnej, realizowane w formie wykładów i ćwiczeń. Natomiast od roku 1969, kiedy Ministerstwo powołało do życia trzyletnie wyższe studia zawodowe, a na pięcioletnich studiach magister­skich z pedagogiki wprowadzono wyraźnie określone profile (np. pedagogika szkolna, pedagogika opiekuńczo-wychowawcza, pedagogika pracy kulturalno--oświatowej), wyodrębniono jako specjalizację także pedagogikę specjalną. Na tej zasadzie PIPS uzyskał 18 maja 1970 roku status wyższej szkoły nauczyciel­skiej z dwoma wydziałami: rewalidacji i resocjalizacji. W latach 1970-1975 studia dzienne i zaoczne z zakresu pedagogiki specjalnej zaczęto tworzyć na uni­wersytetach i w wyższych szkołach pedagogicznych, a mianowicie: na Uniwersy­tecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie z udziałem prof. dr. hab. Z. Sęko-wskiej, na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z udziałem prof. dr. hab. Ireny Obuchowskiej, na Uniwersytecie Wrocławskim z udziałem prof. dr. hab. Lidii Mościckiej, na Uniwersytecie Gdańskim z udziałem doc. dr. hab. Haliny Borzyszkowskiej, na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach z udziałem doc. dr. H. Gąsiora, na Uniwersytecie Jagiellońskim z udziałem prof. dr. Jana Konopnickiego oraz w WSP w Bydgoszczy z udziałem doc. dr. hab. R. Osso-wskiego, w WSP w Częstochowie z udziałem doc. dr. M. Marek-Ruki, w WSP w Krakowie z udziałem doc. dr. hab. Jadwigi Baran i w Rzeszowie z udziałem prof. dr. Mieczysława Radochońskiego.

Od roku 1992 nastąpiły duże zmiany dotyczące statusu pedagogiki specjalnej na wyższych uczelniach oraz kierunkowego kształcenia pedagogów specjalnych. Dynamicznie rozwijające się na licznych uczelniach wyższych katedry i zakłady pedagogiki specjalnej, które dotychczas prowadziły badania naukowe, organizo­wały i doskonaliły działalność w zakresie rehabilitacji różnych grup dzieci nie­pełnosprawnych i młodzieży społecznie niedostosowanej, zostały pozbawione możliwości kształcenia młodzieży akademickiej w zakresie swojej specjalizacji, ponieważ w latach 1992-1994 pedagogika specjalna nie była kierunkiem stu­diów*.

W tym samym czasie natomiast dokonuje się reforma organizacyjna i meryto­ryczna kształcenia specjalnego. Potrzeby społeczne i dydaktyczne rehabilitacji niepełnosprawnych i resocjalizacji niedostosowanych społecznie biją na alarm. Tymczasem chociaż podstawową rękojmią prawidłowego przeprowadzenia i suk­cesu wszelkich reform jest kompetentny i zaangażowany pedagog specjalny, system jego kształcenia jest znacznie osłabiony, a nawet stoi pod znakiem za­pytania.

* Uchwała Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 28 listopada 1991 r. (Dz. Urz. MEN nr 8, poz. 40) i z dnia 19 maja 1994 r. (Dz. Urz. MEN Nr 3, poz. 16).

Podstawy prawne funkcjonowania systemu kształcenia specjalnego w Polsce 33



Wydaje się więc konieczne wypracowanie koncepcji kształcenia pedagogów specjalnych, przygotowanych do rehabilitacji osób niepełnosprawnych — zwłasz­cza w wieku szkolnym — zarówno w szkołach specjalnych, jak i w różnych formach kształcenia zintegrowanego, głównie w szkolnictwie podstawowym. We­ryfikowane teraz, a powołane przez MEN klasy integracyjne zakładają wspólne nauczanie w klasie szkolnej 15-20 uczniów, z których 3-5 może być obarczo­nych niepełnosprawnością różnego rodzaju. Może więc być wśród nich uczeń niewidomy i niesłyszący, a także z porażeniem mózgowym. Problem stanowi tu zaspokojenie potrzeb poznawczych i społecznych każdego z uczniów, ich współ­działanie w procesie uczenia się i życia szkolnego, a także metody i techniki ich nauczania i uczenia się. Uważamy, że klasy integracyjne powinny obejmować uczniów o jednym typie niepełnosprawności, a ogólnodostępne szkoły publiczne mają być w tym aspekcie zróżnicowane.

Czy nauczyciel klasy integracyjnej zdoła objąć swoją uwagą i oddziaływa­niem dydaktycznym wszystkich swoich wychowanków? Czy zdoła prawidłowo zindywidualizować programy nauczania i zadania rehabilitacji? Czy będzie umiał zapobiegać zagrażającej uczniom niepełnosprawnym izolacji ze strony zdrowych kolegów? Czy wreszcie potrafi autentycznie i kompetentnie akceptować swoich niepełnosprawnych uczniów, a siebie w roli ich nauczyciela?

Aby odpowiedzieć na te złożone pytania i sprostać zadaniom nauczyciela klas integracyjnych, konieczne jest specjalistyczne wykształcenie i doświadczenie. Można w tym celu zaproponować:

  • zajęcia fakultatywne z zakresu pedagogiki specjalnej dla studentów wszyst­
    kich kierunków nauczycielskich, dające uprawnienia do nauczania w klasach
    integracyjnych-;

  • organizowanie półinternatów specjalistycznych w szkołach, gdzie funkcjo­
    nują klasy integracyjne, aby uczniowie niepełnosprawni mogli odrabiać w nich
    lekcje i korzystać z pomocy udzielanej przez specjalistów, a także z pomocy
    technicznych (w które nie każda klasa jest wyposażona); podany tu projekt jest
    realizowany na Węgrzech, głównie w Budapeszcie, gdzie młodzież niepełnospraw­
    na uczy się w ogólnodostępnych szkołach publicznych i w klasach integracyjnych,
    ale ma zapewnioną pomoc na zajęciach pozalekcyjnych bądź w internatach;

  • udział pedagoga specjalnego w lekcjach prowadzonych przez nauczyciela
    przedmiotu w klasach zintegrowanych.

8. PODSTAWY PRAWNE FUNKCJONOWANIA SYSTEMU KSZTAŁCENIA

SPECJALNEGO W POLSCE*



Kształcenie specjalne stanowi integralną część systemu oświaty w Polsce, który reguluje ustawa z 7 IX 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 25 X 1991 r.

Autorką podrozdziału jest W. Szczepaniak-Maleszka [1995, s. 7-15].



54 I. Ewolucja teorii i praktyki pedagogiki specjalnej

nr 95, poz. 425; zm. Dz.U. z 1992 r. nr 26, poz. 113 i nr 54, poz. 254; zm. Dz.U. z 1993 r. nr 127, poz. 585; zm. Dz.U. z 1994 r. nr 1, poz. 3 i nr 53, poz. 215) oraz akty wykonawcze do tej ustawy, tj.:

  1. zarządzenie nr 15 Ministra Edukacji Narodowej z 25 V 1993 roku w spra­
    wie zasad udzielania uczniom pomocy psychologicznej i pedagogicznej (Dz.U.
    nr 6, poz. 19);

  2. rozporządzenie MEN z 11 VI 1993 roku w sprawie organizacji i zasad
    działania publicznych poradni psychołogiczno-pedagogicznych oraz innych pu­
    blicznych poradni specjalistycznych (Dz.U. nr 67, poz. 322);

  3. zarządzenie nr 29 Ministra Edukacji Narodowej z 4 X 1993 r. w sprawie
    zasad organizowania opieki nad uczniami niepełnosprawnymi, ich kształcenia
    w ogólnodostępnych i integracyjnych publicznych przedszkolach, szkołach i pla­
    cówkach oraz organizacji kształcenia specjalnego (Dz.U. nr 9, poz. 36);


  4. rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 21 II 1994 roku w spra­
    wie rodzajów, organizacji i zasad działania publicznych placówek opiekuńczo-
    -wychowawczych i resocjalizacyjnych (Dz.U. nr 41, poz. 156).

W preambule do ustawy nawiązuje się do aktów międzynarodowych ratyfiko­wanych przez Polskę, m.in. do Międzynarodowej Konwencji o Prawach Dziecka. Natomiast w rozdziale 1 (przepisy ogólne) mówi się o prawie dzieci i młodzieży do wychowania i opieki, odpowiednich do wieku i osiągniętego rozwoju oraz do „dostosowania treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycz­nych uczniów, a także możliwości korzystania z opieki psychologicznej i specjal­nych form pomocy dydaktycznej", jak również możliwości pobierania nauki we wszystkich „typach szkół przez dzieci i młodzież niepełnosprawnych i niedosto­sowanych społecznie, zgodnie z indywidualnymi potrzebami rozwojowymi i edu­kacyjnymi oraz predyspozycjami" (art. 1, pkt 4 i 5). Ustawa zobowiązuje Mini­stra Edukacji Narodowej do ustalenia „zasad organizowania opieki nad uczniami niepełnosprawnymi oraz ich kształcenia w ogólnodostępnych i integracyjnych szkołach i placówkach oraz organizacji kształcenia specjalnego" (art. 22, ust. 2, pkt 9). Dzieci niepełnosprawne, na równi z ich pełnosprawnymi rówieśnikami, mogą uczęszczać do przedszkoli ogólnodostępnych lub specjalnych, a w wieku 6 lat mają prawo do rocznego wychowania przedszkolnego (rok zerowy), przy­gotowującego je do nauki szkolnej (art. 14, ust.l i 3 ustawy). W przypadku szczególnych rodzajów niepełnosprawności możliwość uczęszczania dzieci do przedszkola wydłuża się do 10, roku życia (§ 13, ust. 1 zarządzenia nr 29). Obo­wiązek szkolny obejmuje wszystkie dzieci, również niepełnosprawne, i „rozpo­czyna się z początkiem roku szkolnego w tym roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 7 lat oraz trwa do ukończenia szkoły podstawowej, nie dłużej jednak niż do końca roku szkolnego w tym roku kalendarzowym, w którym kończy się 17 lat" (art. 15, ust. 3 ustawy). [...]

Wychowanie przedszkolne i spełnianie obowiązku szkolnego może być orga­nizowane w formie nauczania indywidualnego przyznawanego dzieciom i mło­dzieży z dysfunkcją narządu ruchu uniemożliwiającą lub utrudniającą uczęszcza-

Podstawy prawne funkcjonowania systemu ksztatcenia specjalnego w roisce jj

nie do szkoły lub przedszkola, przewlekle chorym i innym stale lub okresowo niezdolnym do nauki w warunkach szkolnych i przedszkolnych, w stosunku do których publiczna poradnia psychologiczno-pedagogiczna lub inna publiczna poradnia specjalistyczna orzekła taką formę kształcenia. Indywidualne nauczanie i wychowanie organizuje się w miejscu pobytu dziecka, a przede wszystkim w domu rodzinnym dziecka, w rodzinie zastępczej, placówce opiekuńczo-wycho-wawczej, a także w zakładzie opieki zdrowotnej i domu pomocy społecznej. W szczególnie uzasadnionych przypadkach indywidualne nauczanie i wychowa­nie może być organizowane na terenie szkoły (§ 18, ust. 1, 3 i 6 zarządzenia).

Spełnianie obowiązku szkolnego zapewnia się również dzieciom i młodzieży przebywającym w zakładach opieki zdrowotnej, tj. w szpitalach, sanatoriach i pre­wentoriach, a także w domach pomocy społecznej. W zakładach opieki zdrowot­nej i domach pomocy społecznej, w zależności od przebywających w nich dzieci, organizuje się specjalne oddziały przedszkolne, oddziały szkolne, zespoły klasowe lub specjalne przedszkola, szkoły podstawowe i szkoły ponadpodstawowe. [...]

Ustawa o systemie oświaty stwarza niepełnosprawnym dzieciom i młodzieży możliwość kształcenia się w ogólnodostępnych i integracyjnych szkołach oraz w szkołach specjalnych, a także wychowania w przedszkolach integracyjnych i przedszkolach specjalnych (art. 22, ust. 2, pkt 9). Ustawa dopuszcza funkcjono­wanie szkół i placówek publicznych i niepublicznych. Jako zasadę przyjęła, że zakładanie, prowadzenie i utrzymanie przedszkoli i szkół specjalnych należy do obowiązków państwa. [...] Zarządzenie nr 15 Ministra Edukacji Narodowej z 25 maja 1993 r. w sprawie udzielania uczniom pomocy psychologicznej i pedagogi­cznej określa cele, rodzaje pomocy i zasady jej organizowania oraz precyzuje, komu ona powinna być udzielona. Pomoc ta powinna wspomagać rozwój psy­chofizyczny i efektywność uczenia się przede wszystkim poprzez korygowanie odchyleń od normy, wyrównywanie i korygowanie braków w opanowaniu pro­gramu nauczania oraz eliminowanie przyczyn i przejawów zaburzeń, w tym zaburzeń zachowania. Pomoc psychologiczną i pedagogiczną w przedszkolu organizuje się w formie specjalistycznych zajęć korekcyjno-kompensacyjnych, logopedycznych oraz innych zajęć o charakterze terapeutycznym. Pomoc ta w szkole oraz w placówce może być organizowana w formie: zajęć dydaktyczno--wyrównawczych i zajęć specjalistycznych (korekcyjno-kompensacyjnych, logo­pedycznych, socjoterapii oraz innych zajęć o charakterze terapeutycznym), klas wyrównawczych, klas terapeutycznych, świetlic terapeutycznych. Wymienione formy zajęć organizuje się odpowiednio dla uczniów ze środowisk niewydolnych wychowawczo lub dla uczniów, którzy mają znaczne opóźnienia w opanowaniu programów obowiązkowych przedmiotów nauczania, dla uczniów, u których nie­prawidłowości rozwojowe utrudniają opanowanie określonych umiejętności i dla uczniów z zaburzeniami mowy.

Cytowane zarządzenie nr 29 stworzyło ramy organizacyjne dla integracyjnych form kształcenia. Zakłada się, że kształcenie w integracji powinno umożliwić uczniom (wychowankom) niepełnosprawnym zdobycie wiedzy i umiejętności na miarę ich możliwości, w warunkach przedszkola i szkoły (ogólnodostępnych).



56 I. Ewolucja teorii i praktyki pedagogiki specjalnej

Zarządzenie określa, że liczba uczniów (wychowanków) w oddziale integracyj­
nym powinna wynosić od 15 do 20, w tym od 3 do 5 uczniów (wychowanków)
niepełnosprawnych (§ 9, ust. 2). Zapis paragrafu 10, ust. 5 upoważnia kuratora
oświaty, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, do zmniejszenia liczby ucz­
niów (wychowanków) zarówno w oddziale integracyjnym zorganizowanym ,
w szkole (przedszkolu) ogólnodostępnej, jak i szkole (przedszkolu) integracyjnej.

Za integracyjne szkoły (przedszkola) uznaje się te jednostki, w których wszyst­kie oddziały i klasy są integracyjne. Jednostki te nie są placówkami specjalnymi s (§ 10, ust. 2). Integracyjne przedszkola i szkoły działają, opierając się na progra­mie autorskim zatwierdzonym przez kuratora oświaty, obejmującym organizację i koncepcję merytoryczną pracy z dziećmi. Zatrudnienie odpowiedniej kadry specjalistów gwarantuje realizację tego programu. W przedszkolu i szkole prowa­dzących oddziały integracyjne mogą być dodatkowo zatrudniani nauczyciele ze specjalnym przygotowaniem pedagogicznym w celu współorganizowania kształce­nia integracyjnego, a przede wszystkim udzielania pomocy nauczycielom w zakre­sie doboru treści programowych i metod pracy z uczniami niepełnosprawnymi oraz prowadzenia bądź organizowania różnego rodzaju form pomocy psycholo­gicznej i pedagogicznej oraz zajęć rehabilitacji indywidualnej.

Zarządzenie nr 29 określa rodzaje niepełnosprawności dzieci i młodzieży i specjalne formy ich kształcenia. Opieką, wychowaniem i kształceniem specjal­nym obejmuje się dzieci i młodzież niepełnosprawną ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, zakwalifikowaną do kształcenia specjalnego przez publiczną po­radnię psychologiczno-pedagogiczną lub inną publiczną poradnię specjalistycz­ną. W zależności od rodzaju i stopnia specjalnych potrzeb edukacyjnych i stop­nia niepełnosprawności dzieci i młodzieży, a przede wszystkim upośledzonych umysłowo, z wadą słuchu, z wadami widzenia, przewlekle chorych i niepełno­sprawnych ruchowo, mogą być zakładane i prowadzone publiczne specjalne ' szkoły podstawowe, szkoły przysposabiające do pracy zawodowej, szkoły zasad- ' nicze, szkoły średnie (licea zawodowe, licea ogólnokształcące, technika), szkoły policealne, ośrodki szkolno-wychowawcze. Publiczne przedszkola specjalne orga­nizowane są przede wszystkim dla dzieci z wadami widzenia, z wadą słuchu, przewlekle chorych, niepełnosprawnych ruchowo, upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym, ze sprzężonymi niepełnosprawnościami oraz z zaburzeniami zachowania. Dla dzieci i młodzieży niedostosowanej spo­łecznie, z zaburzeniami zachowania lub zagrożonych uzależnieniem organizuje się kształcenie, wychowanie i opiekę w wymienionych formach oraz placówki opiekuńczo-wychowawcze i resocjalizacyjne (§ 2, ust. 1 i 2 i § 3, ust. 1 i 3). Organizację i zasady działania przedszkola specjalnego reguluje ramowy statut publicznego przedszkola specjalnego, stanowiący załącznik nr 1 do zarządzenia nr 29, a szkoły specjalnej — ramowy statut publicznej szkoły specjalnej stano­wiący załącznik nr 2. Organizację placówek opiekuńczo-wychowawczych i reso­cjalizacyjnych reguluje wymienione na wstępie rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 21 lutego 1994 r. w sprawie organizacji i zasad działania publicz-

Podstawy prawne funkcjonowania systemu kształcenia specjalnego w foisce j /



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   44


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna