Zofia Sękowska wprowadzenie do pedagogiki specjalnej wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Warszawa 1998



Pobieranie 4,34 Mb.
Strona36/44
Data14.02.2018
Rozmiar4,34 Mb.
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   44

Podstawowe znaczenie ma tutaj środowisko rodzinne, szczególnie matka. Ha­lina Spionek [1985] wymienia szereg potrzeb dzieci, które — według niej — powinno zapewnić dzieciom środowisko rodzinne. Do najważniejszych należą:

  • potrzeba pewności i poczucia bezpieczeństwa,

  • potrzeba łączności z bliskimi osobami,

  • potrzeba miłości i uznania.

Faktem udowodnionym naukowo jest, że dzieci wychowywane w żłobkach, domach dziecka i w środowiskach rodzin z różnych powodów zaniedbujących swoje obowiązki uzyskują niskie wyniki — w stosunku do innych dzieci — w testach badających mowę. Z czynnikiem niewłaściwych kontaktów z dorosły­mi wiąże się silnie brak wzorców językowych i bezpośrednich bodźców prowo­kujących do reakcji słownych, które są źródłem rozwoju czynnej mowy dziecka.

Stanisław Kowalski [1962] zajmuje się sytuacjami domu i przedszkola. Na tym tle wyróżnia trzy fazy rozwoju mowy dziecka:

  1. sytuacyjną — łączy się ona z sytuacją, w której znajduje się dziecko, np.
    ubieranie, kąpanie, jedzenie itp.

  2. konkretno-wyobrażeniową — dłuższe wypowiedzi, powstające pod wpły­
    wem bodźca słownego, odnoszą się do tego, co było lub będzie w przyszłości,

  3. abstrakcyjną — odnosi się do uogólnień i treści odległych czasowo, wiąza­
    nych z teraźniejszością.

Dziecko mające podobne warunki i włączone bezpośrednio w orbitę życia dorosłych (w stopniu dla dziecka dostępnym) rozwija się prawidłowo i syste­matycznie bogaci bierną i czynną stronę swojej mowy. Zagadnieniem wtórnym jest również postępujący i systematyczny rozwój myślenia dziecka, który pozo­staje w ścisłym związku z rozwojem mowy.

342 VIII. Pomoc logopedyczna w procesie renaDintacji

Odrębny aspekt w złożonym problemie mowy stanowi zdolność poprawnej wymowy i czynności artykulacyjnych dziecka. Teresa Bartkowska stwierdza, że większość dzieci 5- i 6-letnich wypowiada się zrozumiale i poprawnie. Jest to możliwe w wyniku opanowania umiejętności reprodukowania wszystkich głosek jako elementów składowych całego słowa. Wyniki badań omawianej autorki sta­nowią potwierdzenie opinii, że zdrowe, normalnie rozwijające się dzieci opano­wują technikę mowy w 5. roku życia. Istnieją jednak przypadki zaburzeń w pra­widłowym rozwoju mowy. Około 37% dzieci 5-letnich, a 20% dzieci 6- i 7-let-nich nie wymawia najtrudniejszych głosek: ż, sz, dż, cz. Podane liczby wskazują na pewne uwarunkowania w odniesieniu do problemu nauki mowy [Bartkowska 1968]. Według autorki istnieją trzy grupy głosek:



  1. łatwe do reprodukcji,

  2. nieco trudniejsze,

  3. trudne,

które zostają prawidłowo wymawiane w podanej wyżej kolejności.

Leon Kaczmarek [1970] stwierdza, że występowanie innych spółgłosek zamiast właściwych następuje w wymowie dzieci w wieku od 1 ;6 do 2;3 z braku wprawy w artykułowaniu. Za słusznością tego poglądu przemawiają próby poprawiania przez dziecko inaczej wypowiadanych wyrazów. Potwierdza to, że dziecko do­strzega różnice słuchowe, lecz nie umie wyrazów prawidłowo wypowiedzieć.

Przyczyną trudności wymowy u dzieci przedszkolnych może być niedostate­czna sprawność funkcjonalna mięśni języka. Stwierdzono również, że dzieci, które w wyniku ćwiczeń logopedycznych opanowały już prawidłową reprodukcję wyizolowanych głosek trudnych w zestawach wyrazowych, napotykają jeszcze w pewnym dłuższym okresie trudności i np. zamiast „cz" w wyrazie wymawiają „c". W grupie 219 badanych uczniów kl. I. Teresa Bartkowska stwierdziła, że tylko 143 uczniów, tj. 65% należycie artykułowało poszczególne głoski i wyrazy. U pozostałych zaobserwowano zjawiska elizji (opuszczanie głosek i sylab), meta-tezy (przestawianie głosek i sylab) oraz asymilacji (upodobnianie brzmienia gło­sek powodujące niezrozumiałość mowy).

Szereg niepowodzeń szkolnych, które przeżywają dzieci — dysleksja, dys-ortografia, dysgrafia spowodowane są w znacznym stopniu przez zaburzenia warstwy segmentalnej i suprasegmentalnej języka.



Kultura umysłowa i społeczna człowieka znajduje swoje odzwierciedlenie w jego mowie, jej treści, poprawności gramatycznej i leksykalnej, w jej wyrazis­tości i artykulacji. Dlatego najczęściej do logopedy zwracają się pacjenci z wa­dami artykulacji. Rzeczywista rehabilitacja mowy powiązana jest jednak przede wszystkim z wymienionymi wcześniej, a wymagającymi terapii i stymulacji za­burzeniami mowy.

Analiza wyników badań przeprowadzonych przez T. Bartkowska wykazała, że wysoki procent stanowiła grupa rzekomych wad wymowy. Badania dotyczyły gru­py dzieci pozaprzedszkolnych pozbawionych zamierzonych oddziaływań w zakre­sie rozwoju mowy. W grupie dzieci bełkocących występowały zaburzenia emocjo­nalne, a wadliwa wymowa k, g, b, d łączyła się z zaburzeniami słuchu lub wada-

Proces rehabilitacji logopedycznej



mi budowy narządów mowy. Proces przezwyciężania zaniedbań rodziny jest długotrwały i wymaga specjalnych, dodatkowych zabiegów wychowawczych — pisze T. Bartkowska [1968]. W związku z tym podaje szereg przykładów, obser­wacji, badań i ćwiczeń indywidualnych oraz zbiorowych, które należy systema­tycznie stosować, by uzyskać pozytywne wyniki. H. Spionek twierdzi, że rozwój mowy polega na tym, że usłyszenie wyrazów powtarzanych wielokrotnie przez matkę czy też inne osoby z otoczenia zostawia ślady w ośrodku słuchowym [Spionek 1985].

W rozumieniu słów pomagają wzory sytuacyjne, a gesty uzupełniają brak słuchu mownego dziecka. Dopiero po utrwaleniu słuchowym dziecko odtwarza dźwięki początkowo błędnie, później udoskonala je. Doskonalenie własnej mowy przez dziecko trwa do czasu utrwalenia się stereotypów, tj. około 6-7 roku życia. To jest prawdopodobnie powodem, że źle opanowane stereotypy są bezwiednie stosowane i używające niepoprawnej wymowy dziecko nie dostrzega różnic w swoich wypowiedziach.

Wewnętrzną przyczyną opóźnionej mowy może być nie ukończony rozwój anatomiczny lub czynnościowy narządów mowy. H. Mystkowska w swej pracy [1970] określa i diagnostycznie analizuje rozwój oraz właściwości strukturalne mowy dziecka. Na podstawie analizy mowy dwóch grup dzieci i rodzajów wypo­wiedzi wykazała, że rodzaj wypowiedzi ma duże znaczenie dla ich konstrukcji składniowej. Wypowiedź dowolna oparta na wyobrażeniach określa więcej zwią­zków między elementami treści (rzeczowniki, przysłówki, zaimki, czasowniki) bez wartościowania treści. Obrazki sugerują wyliczenia dostrzeganych przedmio­tów, lecz nie sugerują treści. Zależność struktur składniowych jest właściwością dzieci 7-letnich.

Na podstawie wyżej podanych wniosków autorka wysuwa propozycję trzech kie­runków oddziaływania dydaktyczno-wychowawczego, obejmujących zagadnienia:

  1. ćwiczenia dźwiękowej formy wypowiedzi,

  2. kształtowania prawidłowych konstrukcji składniowych,

  3. wzbogacania i utrwalania prawidłowego słownictwa.

W praktyce wszystkie wymienione zagadnienia powinny się łączyć i uzupeł­niać w toku ćwiczeń. Należy stwarzać sytuacje jako źródła przeżyć, w czasie których dziecko samo będzie poszukiwało sposobów komunikowania się z oto­czeniem i argumentowania swoich potrzeb. Powtarzanie i utrwalanie musi mieć cel, a forma powtórzeń powinna być zróżnicowana, by mogła zaspokoić potrzebę poszukiwania nowych wrażeń słownych.

5. PROCES REHABILITACJI LOGOPEDYCZNEJ



Rozpoczęcie rehabilitacji mowy powinno być poprzedzone badaniem mowy pacjenta. Obejmuje ono: anamnezę, badanie słuchu, badanie budowy i sprawnoś­ci narządów mowy, badanie mówienia i rozumienia innych oraz dodatkowych badań w zależności od potrzeby.

344 VIII. Pomoc logopedyczna w procesie rehabilitacji

Przebieg badania mowy należy modyfikować zależnie od przyczyn zaburzeń mowy, stwierdzonych na podstawie wywiadu i badań podstawowych. Materiał używany do badania powinien być stały, co umożliwia porównanie wyników ba­dań u różnych osób lub u tej samej osoby w różnym czasie.



Irena Styczek podaje wzór karty wywiadu oraz karty badania mowy. Badanie mowy obejmuje:

  • rozumienie mowy,

  • mowę samodzielną,

  • powtarzanie,

  • pisanie, czytanie, rachowanie [Styczek 1983].

Badania logopedyczne pozwalają wykryć rodzaje zaburzeń mowy. Mogą to być:

  • zaburzenia mowy pochodzenia środowiskowego,

  • zaburzenia mowy spowodowane uszkodzeniem struktur korowych (afazja,
    alalia, dyslalia),

  • zaburzenia mowy spowodowane uszkodzeniem układu pozapiramidowego
    (dyzartria, anartria),

  • jąkanie,

  • zaburzenia mowy spowodowane nieprawidłową budową anatomiczną na­
    rządów mowy (dysglosja),

  • zaburzenia mowy spowodowane uszkodzeniem narządu słuchu,

  • wady wymowy u osób upośledzonych umysłowo, >

  • mowa osób z zaburzeniami psychicznymi,

  • mieszane wady wymowy.

Rehabilitacja logopedyczna musi być dostosowana do rodzaju zaburzenia mo­wy. W każdym przypadku muszą być uwzględniane następujące zasady:

  • każde ćwiczenie musi być najpierw przykładowo wykonane przez logopedę;

  • tempo przerabiania materiału i realizowania poszczególnych etapów reha­
    bilitacji musi być dostosowane do możliwości ucznia, zwłaszcza źle słyszącego
    i upośledzonego umysłowo, a następnie utrwalane;

  • ucząc nowych elementów języka (strona leksykalna, gramatyczna czy fo­
    netyczna mowy), należy zachować właściwą kolejność występowania w mowie
    codziennej;

  • wprowadzać najpierw elementy kontrastowe przy dobieraniu materiału
    ćwiczeń;

  • budzić zainteresowanie ucznia i pobudzać do współpracy, umożliwiać mu
    osiąganie sukcesów;

  • zajęcia prowadzić w małych grupach albo indywidualnie;

  • do zajęć logopedycznych można wprowadzać elementy rytmiki;

  • chwalić ucznia, nie zniechęcać go;

  • w razie potrzeby zastosować przerwę w ćwiczeniach lub zmienić logopedę;

  • pożądana jest współpraca rodziców, a nawet obecność na ćwiczeniach lo­
    gopedycznych, razem z dzieckiem;

froces renamiitacji logopeaycznej

  • logopeda powinien wpisywać do zeszytu ucznia szczegółowe, konkretne
    ćwiczenia do wykonania w domu;

  • kontynuować ćwiczenia mimo postępów dziecka, zapewnić mu pożądaną
    kontrolę logopedyczną;

  • częste powtarzanie przerobionego materiału w różnych konfiguracjach
    utrwala go w pamięci ucznia;

  • ćwiczenia logopedyczne prowadzone przez dobrego specjalistę ze współ­
    pracą rodziców — poprawa mowy występuje w mniejszym lub większym stop­
    niu prawie u każdego ucznia.

Logopeda, prowadzący rehabilitację mowy musi dysponować odpowiednim wyposażeniem i aparaturą. Są to np.:

  • duże lustro, w którym odbijają się równocześnie dwie twarze,

  • szpatułki, sondy do ustawiania narządów mowy,

  • wata, spirytus, sterylizator,

  • dwa komplety instrumentów perkusyjnych,

  • magnetofon do nagrywania mowy ucznia w celu kontrolowania jego postę­
    pów, ćwiczenia jego autokontroli słuchowej i w celu słuchania różnych tekstów
    służących do badania słuchu i do ćwiczenia prawidłowej wymowy,

  • pomoce do ćwiczeń oddechowych, baloniki, wiatraczki, świece itp.,

  • pomoce do nauczania słownictwa, gramatyki i wymowy, komplety rysun­
    ków i ilustracji, historyjki obrazkowe, układanki, gry, loteryjki.

W gabinecie logopedycznym prowadzone są różne ćwiczenia, odnoszące się do różnych aspektów mowy. I tak prowadzona jest rehabilitacja w zakresie stro­ny leksykalnej mowy, to jest zasobu słownictwa, jego rozumienia i prawidłowej wymowy. Dotyczy ona przede wszystkim przypadku niemoty całkowitej, spowo­dowanej utratą mowy (afazja) lub brakiem jej rozwoju (alalia, anartria, głucho­niemota) czy niemotą środowiskową spowodowaną izolacją społeczną.

Nauczanie mowy w przypadku niemoty polega w pierwszej fazie na rozwija­niu rozumienia mowy. Następnie stosuje się ćwiczenia fonetyczne. W początko­wym okresie stosuje się także ćwiczenia oddechowe i fonacyjne połączone z na­uczaniem poprawnej artykulacji samogłosek i spółgłosek. Należy umiejętnie, przez zabawę, ćwiczenia, sytuacje sprowokować ucznia do mówienia i porozu­miewania się [Styczek 1983]. W pierwszym okresie pracy z dzieckiem nie kła­dzie się nacisku na artykulację i stronę gramatyczną wypowiedzi. Rehabilitacja aspektów gramatycznych mowy ćwiczona jest poprzez omawianie obrazków, historyjek obrazkowych, przez rozmowy i opowiadania stanowiące dalszy etap nauczania schematów zdań.

Rehabilitacja mowy obejmuje także stronę fonetyczną, a więc artykulacyjną wypowiedzi. Występują dwa główne rodzaje wadliwej artykulacji, prawdopodob­nie zależne od typu uszkodzenia:

1. Zniekształcenia głosek, tzn. wytwarzanie dźwięków nie występujących w zasobie fonetycznym języka polskiego. Pojawiają się one najczęściej w dys-

viii. romoc logopeayczna w procesie renaDiiuacji



glosji i spowodowane są nieprawidłową budową narządów mowy, złym słuchem lub zakłóceniem napięcia mięśni. Brak jest autokontroli słuchowej, co utrudnia korekturę wymowy.

2. Wadliwa artykulacja, wynikająca z zakłóceń „znajomości" systemu fonety­cznego przy zachowanej możliwości realizowania go. Polega ona na braku i nie-wymawianiu pewnych głosek (elizja), na konsekwentnym zastępowaniu jednych głosek przez inne (substytucja), na myleniu pewnych głosek zwykle mało kon­trastowych, na przestawianiu kolejności głosek z braku stabilności wzorca słu­chowego lub ruchowego danego wyrazu.

Metody najczęściej stosowane przez logopedów w nauczaniu prawidłowej artykulacji to:

  • ćwiczenie sprawności narządów mowy, zwłaszcza języka i warg,

  • wyjaśnianie położenia narządów mowy,

  • kontrola wzrokowa,

  • kontrola dotyku i czucia skórnego dłoni,

  • przekształcanie głosek (metoda fonematyczna),

  • ustawianie języka za pomocą szpatułki lub sondy,

  • stosowanie gestów umownych,

  • ćwiczenie słuchu fonematycznego,

  • ćwiczenie słuchu muzycznego [Styczek 1983].

Umiejętnie prowadzona przez kompetentnego logopedę rehabilitacja pozwala w dużym stopniu wyrównać zaburzenia artykulacji, wzbogacić język, umiejęt­ność wypowiedzi i ekspresji.

6. FUNKCJE POMOCY LOGOPEDYCZNEJ DZIECIOM UPOŚLEDZONYM UMYSŁOWO

Leczenie mowy u dzieci upośledzonych umysłowo jest konieczne, stopień rozwoju mowy decyduje bowiem o ich samowystarczalności. Prawidłowa mowa pomaga upośledzonym w porozumiewaniu się, zaspokajaniu potrzeb fizycznych i duchowych, w przystosowaniu się do życia i pracy zawodowej w społeczeń­stwie.

Rola zajęć logopedycznych uwidacznia się we wszystkich rodzajach rehabili­tacji: fizycznej, psychicznej, społecznej i zawodowej. W zakresie rehabilitacji fizycznej zajęcia logopedyczne i logorytmiczne rozwijają u dzieci sprawność fizyczną, uczą różnicowania dźwięków, wyrabiają wrażliwość słuchową, uczą poczucia rytmu, który pomaga w prawidłowym akcentowaniu w mówieniu, regu­lują oddech.



W ramach rehabilitacji psychicznej logopedzi ucząc mowy, rozwijają myśle­nie i słownictwo dziecka, bogacą pojęcia. Dostarczają wiedzy związanej z naj­bliższym środowiskiem. Usuwają lub osłabiają zaburzenia mowy oraz przeciw­działają ich powstawaniu. Dostarczają uczniom poczucia wartości.

Metody pracy logopedycznej



W zakresie rehabilitacji społecznej kształtują pozytywne cechy charakteru, uczą aktywności, współżycia w zespole. Wdrażają do świadomego posługiwania się mową, poprawnego budowania zdań. Wyrabiają również umiejętność wypo­wiadania się na piśmie. Przygotowują dzieci do życia w społeczeństwie. Ułatwia­ją porozumiewanie się i nawiązywanie kontaktów w przyszłej pracy zawodowej (rehabilitacja zawodowa).

Głównym celem pomocy logopedycznej dzieciom upośledzonym umysłowo jest:

  • usuwanie lub osłabianie typowych wad wymowy,

  • usprawnianie narządów artykulacyjnych,

  • uregulowanie oddechu,

  • usunięcie zniekształceń głosu w odniesieniu do natężenia, barwy i wyso­
    kości,

  • wzbogacenia słownika,

  • rozwijanie myślenia,

  • wprowadzanie nowych zajęć,

  • nauczanie dzieci prawidłowej budowy zdań,

  • wdrażanie do świadomego posługiwania się mową,

  • wyrabianie umiejętności wypowiadania się w mowie i piśmie,

  • przeciwdziałanie zaburzeniom nerwowym i emocjonalnym, powstałym na
    tle wad wymowy lub wywołującym te wady.

Na podstawie wyszczególnionych celów i zadań widać, że praca logopedyczna jest nieodzowną częścią procesu rehabilitacji.

Poradnictwo logopedyczne bardzo szybko rozwija się jako element pedagogiki specjalnej. Kształcenie kompetentnej kadry logopedów prowadzone jest na stu­diach podyplomowych przez UW, UG, UMCS. W WSPS w Warszawie oraz UMCS w Lublinie kształci się młodzież w specjalności „logopedia" na pięciolet­nich studiach dziennych, co stanowi nową jakość w kształceniu logopedów.

7. METODY PRACY LOGOPEDYCZNEJ

ĆWICZENIA STOSOWANE NA ETAPIE PRZYGOTOWAWCZYM

DO OPANOWANIA PRAWIDŁOWEJ MOWY

Na zajęciach logopedycznych uczący prowadzą zazwyczaj różnego typu ćwi­czenia, stanowiące etap przygotowawczy do opanowania prawidłowej mowy. Należą do nich ćwiczenia oddechowe, głosowe, słuchowe, rytmiczne i ćwiczenia narządów mowy.

Celem ćwiczeń oddechowych jest wydłużenie fazy wydechowej, właściwe gospodarowanie powietrzem w czasie mówienia, wzmacnianie mięśni oddecho-

wych. Ćwiczenia głosowe mają na celu wyrobienie odpowiedniej wysokości głosu oraz umiejętności modulowania tej wysokości i natężenia głosu w mowie.

Celem ćwiczeń słuchowych jest doprowadzenie do różnicowania dźwięków instrumentów, dźwięków mowy, wyrobienie wrażliwości słuchowej, uświadomie­nie dziecku różnic między prawidłowym i nieprawidłowym brzmieniem głoski, utrwalanie nowej artykulacji.

Ćwiczenia rytmiczne mają na celu przygotowanie do prawidłowego akcento­wania, przyspieszają osiągnięcie płynności mowy oraz działają rozluźniająco na napięcie mięśniowe. Wyrazistość i dokładność artykulacji zależy w dużym stop­niu od sprawności mięśni narządów mowy; u dzieci upośledzonych umysłowo często występuje niesprawność motoryczna narządów artykulacyjnych. Ćwicze­nie języka, warg, podniebienia usuwa lub osłabia te anomalie. Ćwiczenia narzą­dów mowy odbywają się przed lustrem. Wymienione ćwiczenia są wplatane w tok lekcji.

METODY WYWOŁYWANIA DŹWIĘKÓW



Ważnym momentem w następnym okresie pracy logopedycznej w czasie pro­wadzenia lekcji lub zajęć indywidualnych jest wywoływanie prawidłowych głosek albo przypominanie ich prawidłowego brzmienia. Na podstawie obserwowanych zajęć można wyodrębnić następujące metody powstawania żądanych dźwięków.

Metoda słuchowa polegająca na powtarzaniu uczniowi dźwięków. Sama zazwyczaj nie daje wyników w pracy z dziećmi upośledzonymi umysłowo. Jest łączona z metodą wzrokową, opierającą się na demonstrowaniu właściwej danej głosce artykulacji. Logopedzi w formie prostych wskazówek in­formują uczniów o odpowiednim ułożeniu narządów artykulacyjnych podczas wymawiania głosek. Na przykład podczas wymawiania głoski „s" język dotyka dolnych zębów, wargi są cofnięte jak do uśmiechu. Przy wymawianiu „sz" język dotyka górnych dziąseł, wargi są zaokrąglone. Uczniowie na drodze słuchowej i na podstawie wskazówek oraz demonstracji prawidłowego układu narządów mowy przez logopedów po kilkurazowych ćwiczeniach wymawiają głoskę prawi­dłowo.

Inną stosowaną metodą jest metoda czuciowa, wykorzystująca wra­żenia dotykowe. Powierzchnią palców, przyłożonych do krtani, uczeń wyczuwa drgania wiązadeł głosowych przy głoskach dźwięcznych. Odczucia te uświada­miają uczniom pewne właściwości głosek i są dodatkową kontrolą przy przyswa­janiu sobie nowych dźwięków.

Wśród stosowanych metod występuje metoda mechaniczna, uwzględ­niająca używanie szpatułek laryngologicznych. Ostatnią spotkaną metodą powsta­wania prawidłowych głosek jest metoda łączenia dźwięków.

Opisane wyżej metody są najczęściej stosowane w szkołach specjalnych, cho­ciaż na pewno nie dają przeglądu wszystkich metod wywoływania dźwięków.

W pracy logopedycznej z dziećmi upośledzonymi celowe jest stosowanie różnych metod z jednoczesnym wykorzystywaniem zmysłów: dotyku, wzroku, słuchu. Ułatwia to bowiem oraz przyspiesza prawidłową percepcję dźwięków.

UTRWALANIE DŹWIĘKÓW



Po opanowaniu prawidłowej wymowy dźwięku w izolacji logopedzi przystę­pują do ostatniego etapu rehabilitacji mowy, tj. automatyzacji dźwięku, czyli utrwalenia. Najpierw łączą dany dźwięk z samogłoskami w nagłosie, śródgłosie i wygłosie. Na przykład — przy ćwiczeniu głoski „s":

sa, so, su, se, sy




1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   44


©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna