Zofia Sękowska wprowadzenie do pedagogiki specjalnej wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Warszawa 1998



Pobieranie 4,34 Mb.
Strona30/44
Data14.02.2018
Rozmiar4,34 Mb.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   44

Następnym skutkiem unieruchomienia jest zależność. Dzieci, które leżą odkąd pamięć ich sięga, łatwiej godzą się z tą zależnością, gdyż wzrastają w niej i nie wyobrażają sobie bez niej życia. Znacznie boleśniej sytuację tę odczuwają dzieci czy młodzież, która zaznała już samodzielności. Przymusowe leżenie i unierucho­mienie uniemożliwia zabawy ruchowe, przygody tak pożądane przez młodych.

Monotonia życia dzieci chorych i ich osamotnienie sprawiają, że czują się one zawsze na marginesie społeczeństwa. Przeżywają znacznie intensywniej i głę­biej niż dzieci zdrowe radość, smutek, nadzieję. Ta zdolność do intensywnego ich przeżywania jest zwykle trwałą cechą osobowości dzieci przewlekle chorych i unieruchomionych. Wydawałoby się, że cechy te świadczą o pewnym przewra­żliwieniu, jednak najprawdopodobniej są spowodowane faktem, że dzieci te mają dużo czasu na przemyślenie wrażeń, przywykły więc do głębokiego ujmowania każdej sprawy; spłycenie uczuć jest bowiem najczęściej spowodowane nadmia­rem bodźców, przy równoczesnym ograniczeniu czasu i szybkim tempie życia. Skłonność do długotrwałego przeżywania każdego zdarzenia i nadmierna wrażli­wość chorych występują zwykle w parze z pewną skrytością, powściągliwością w uzewnętrznianiu uczuć. Dziecko, które jest unieruchomione, prawie nigdy nie ma sposobności porozumienia się z osobą sobie bliską „w cztery oczy". Trudno

Wpływ choroby i niepełnosprawności ruchowej na stan psychiczny dziecka ZS1

wymagać nawet od niego, aby odkrywało swoje osobiste przeżycia wobec kilku­nastu współtowarzyszy z sali szpitalnej. Ta konieczność powściągliwości przy jednoczesnej nadmiernej wrażliwości pogłębia nadpobudliwość, która cechuje większość dzieci chorych.

Nerwowość potęguje się przez cały tryb życia narzucony przez chorobę — począwszy od unieruchomienia, tak sprzecznego z naturą dziecka, poprzez nieu­stanne przebywanie w gromadzie, bez możliwości zmiany lub wyboru środowis­ka, aż do monotonii, braku wrażeń i zależności od otoczenia. Dołączają się jesz­cze do tego cierpienia fizyczne, tęsknota i smutek oraz brak perspektywy na przyszłość.



Objawy nerwowości dzieci kalekich bywają różne. Najczęściej jest to poczu­cie mniejszej wartości, skłonność do smutku, zniechęcenia, a równocześnie nad­mierna pobudliwość (objawiająca się nieraz w krzyku, płaczu, zmienności nastro­ju), duża męczliwość, skłonności do czujnego, lekkiego snu, nagłe zwyżki cie­płoty ciała, nadmierne przejmowanie się drobnymi sprawami. Rzadko natomiast ich nerwowość uzewnętrznia się wybuchami przykrymi dla otoczenia. Instynkt samozachowawczy broni bowiem dziecko przed czynami, których skutki mogły­by się zwrócić bezpośrednio przeciwko niemu. Jest ono zależne i bezbronne.

Obracanie się w kręgu tych samych doznań, niemożność zmiany otoczenia, konieczność nieustannego korzystania z czyichś usług sprawiają, że dzieciom grozi uformowanie się postawy egocentrycznej. Mała wyrozumiałość i cierpli­wość dzieci jako pacjentów staje się zrozumiała, gdy uświadomimy sobie, że nie znają one fizycznego zmęczenia spowodowanego ruchem, chodzeniem, schyla­niem się i nie potrafią ocenić wysiłku otaczających je osób. Poza tym szacują one przeżycia według własnej hierarchii wartości, w której na najwyższym szcze­blu szczęścia jest właśnie możność chodzenia, biegania i ruchu. Dziecko chore stale „bierze" od ludzi, od niego zaś nikt niczego nie żąda. Jego jedynym obo­wiązkiem jest dbać o swoje zdrowie, informować pielęgniarkę, gdy coś je boli albo gdy czegoś potrzebuje. Dlatego staje się nieraz rozkapryszone, nieskłonne do uznawania autorytetu, przyzwyczaja się do tego, że jest punktem centralnym i ośrodkiem zainteresowania. Kształtuje się w nim nie tylko wybujały indywidua­lizm, ale także małe uspołecznienie. Wtedy chorobę traktuje jako przywilej, który stwarza sytuację, w jakiej ma się prawo żądać, nie mając jednocześnie żadnych obowiązków odwzajemnienia się ani bezpośrednio tym, od których przyjmuje się usługi, ani w ogóle komukolwiek.

Niezmiernie doniosłe są konsekwencje wpływu długotrwałej choroby albo unieruchomienia na rozwój umysłowy dziecka. Dziecko przebywające długie miesiące w szpitalu czy sanatorium ma dużo czasu na odrabianie lekcji czy lek­turę. Można więc przypuszczać, że rozwinie w sobie głęboką refleksyjność, bę­dzie „mądrzejsze" od zdrowych rówieśników, że aktywność zahamowana w in­nych kierunkach zwróci je wyłącznie w dziedzinę intelektualną i w tym zakresie osiągnie lepsze wyniki niż oni. Tymczasem liczne obserwacje i badania stwier­dzają, że młodsze dzieci przewlekle chore wykazują pewne opóźnienie w rozwo­ju umysłowym. U dzieci starszych może być inaczej, bo kompensując słabość

z.o^ vi. leiapia wyunuwawcza uiicui iiuspuan^uwaiiycn i mepemosprawnycn rucnowo

fizyczną, dzięki wytrwałej pracy intelektualnej uzyskują nieraz wybitne wyniki w nauce [Nowacki 1948].

Problem inteligencji dzieci z niepełnosprawnością fizyczną jest nadal otwarty z uwagi na brak testów, które nadawałyby się do badania inteligencji dzieci prze­wlekle chorych, niejednokrotnie przez wiele lat unieruchomionych, pozbawio­nych zarówno kontaktu ze światem zewnętrznym, domem rodzinnym, jak i moż­liwości minimalnego pobierania nauki. Sprawę tę komplikuje jeszcze fakt, że dziecko skazane na dożywotnią chorobę (na związane z nią wyrzeczenia, liczne ciężkie zabiegi, długotrwały pobyt w szpitalu czy sanatorium) nie należy do osób łatwych w kontaktach, a w szczególności w kontaktach podejmowanych w celu przeprowadzenia badań. Stawianie diagnozy psychologicznej w przypadku dzieci przewlekle chorych z uszkodzeniem narządu ruchu wymaga rewizji stosowanych dotychczas metod określających poziom rozwoju umysłowego.

4. MÓZGOWE PORAŻENIE DZIECIĘCE

JAKO RODZAJ NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI



OBJAWY, RODZAJE, TERAPIA

Mózgowe porażenie dziecięce zostało po raz pierwszy opisane w jednej ze swoich postaci (spastyczna diplegia) w roku 1862 przez angielskiego lekarza J. Little'a i aż do 1930 roku było rozpatrywane głównie w aspekcie medycz­nym. Zainteresowanie psychologów wzrosło dopiero po opublikowaniu pracy E.E. Lorda na temat rozwoju umysłowego dzieci z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego (o.u.n.) zatytułowanej A study of the mental development of children with lesion in the central nervous system (Stephen 1971).

Mózgowe porażenie dziecięce jest zespołem zaburzeń czynnościowych móz­gu, powstałych w wyniku jego uszkodzenia w okresie rozwoju. Nie mają one charakteru progresywnego, choć ich obraz kliniczny zmienia się w miarę rozwo­ju dziecka. Spowodowane jest to niedojrzałością układu nerwowego w okresie niemowlęcym, w wyniku czego w niektórych postaciach pełny zespół objawów wykształca się dopiero w pierwszych latach życia dziecka. Cechuje się różnorod­nością, zawsze jednak obejmuje zaburzenia czynności ruchowych [Czochańska 1977, Michałowicz 1993].

Mózgowe porażenie dziecięce nie jest wyodrębnioną jednostką chorobową, lecz zespołem objawów chorobowych zróżnicowanym etiologicznie i klinicznie. W zależności od stopnia dojrzałości układu nerwowego i stopnia szkodliwości różnorodnych czynników etiologicznych obserwuje się różne objawy kliniczne i neuropatologiczne [Michałowicz 1993]. Zdaniem M. Hertla [1983] nie istnieje ścisła zależność pomiędzy etiologią a obrazem klinicznym mózgowego porażenia dziecięcego. Znacząco wpływają na ów obraz stopień rozwoju i stopień dojrzało-

Mózgowe porażenie dziecięce jako rodzaj niepełnosprawności ZH3



ści o.u.n. w momencie działania tych czynników. J. Czochańska [1977] uważa, że wpływ na postać m.p.dz. ma czas zadziałania niekorzystnych czynników, a także ich przyczyna.

Nie ma zgodności wśród autorów, dotyczącej zarówno okresu, w jakim za­działały czynniki uszkadzające, jak i granicy wieku, w którym mogą ujawnić się symptomy mózgowego porażenia dziecięcego. J. Czochańska [1977] podkreśla, iż w powstaniu tego zespołu zasadniczą rolę odgrywa patologia ciąży i okresu okołoporodowego; stwierdza, że mózgowe porażenie dziecięce może być również spowodowane stanami chorobowymi zaistniałymi już po urodzeniu, w pierw­szych latach życia dziecka. Zespół ten według jednych autorów objawia się do pierwszego miesiąca życia, według innych — do pierwszego roku życia, jeszcze inni zaś określają jako granicę czwarty rok życia. Obecnie przyjmuje się, że wiek dziecka, w którym pojawiły się pierwsze objawy kliniczne, nie jest tu tak istotny, ważna jest natomiast możliwość powiązania etiologii tych objawów z okresem ciąży, porodu lub okresem okołoporodowym [Michałowicz 1993].

Wynika z tego, że o rozpoznaniu mózgowego porażenia dziecięcego decyduje, oprócz symptomatycznych objawów tego zespołu, także okres, w którym zadzia­łały czynniki uszkadzające. Wyrazem takiego ujęcia jest definicja mózgowego porażenia dziecięcego funkcjonująca w piśmiennictwie polskim: przez pojęcie mózgowe porażenie dziecięce rozumie się nie postępujące zaburzenia czynności będącego w rozwoju ośrodkowego układu nerwowego, a zwłaszcza ośrodkowego neuronu ruchowego, powstałe w okresie ciąży, porodu lub w okresie okołoporo­dowym [Michałowicz 1993].

EPIDEMIOLOGIA MÓZGOWEGO PORAŻENIA DZIECIĘCEGO



Mózgowe, porażenie dziecięce jest trudne do rozpoznania bezpośrednio po urodzeniu, a okres życia dziecka, w którym można je stwierdzić, jest różny dla poszczególnych postaci tego zespołu. R. v. Arentzschild (1993) wymienia nastę­pujące tego przyczyny:

  • niejednolita klasyfikacja, tzn. lekarze różnorodnie opisują, nazywają i oce­
    niają poszczególne postacie m.p.dz.,

  • orzeczenia kliniczne przy jednej postaci m.p.dz. są różne w zależności od
    przypadku,

  • jednoznaczna diagnoza, zarówno jeśli chodzi o niektóre postacie spastycz-
    ne, jak i atetozę czy ataksję, może być postawiona przeważnie dopiero pomiędzy
    3. a 5. rokiem życia.

Zmiany neuropatologiczne związane z uszkodzeniem mózgu w m.p.dz. doty­czą głównie okolic ruchowych i wiążą, się z takimi zespołami neurologicznymi, jak zespół piramidowy, pozapiramidowy i móżdżkowy [Czochańska 1977, No-wotny i Krauze 1981].

Charakterystyczne objawy to ruchy mimowolne (ruchy atetotyczne — powol­ne „robaczkowe" ruchy kończyn; ruchy pląsawiczne — szybkie gwałtowne skur-



284 VI. Terapia wychowawcza dzieci hospitalizowanych i niepełnosprawnych ruchowo

cze mięśni lub całych grup mięśniowych towarzyszące ruchom dowolnym; ruchy mikloniczne — nierytmiczne szybkie ruchy obejmujące grupy mięśniowe lub pojedyncze mięśnie, nasilające się pod wpływem pobudzenia i ruchów dowol­nych). U niemowląt ruchy mimowolne obserwuje się sporadycznie i w postaci nietypowej. Zaczynają się one ujawniać w pełni dopiero w drugim roku życia. Najczęstszą postacią mózgowego porażenia dziecięcego z objawami pozapirami-dowymi jest atetoza.

W zespole móżdżkowym zmiany w obrębie móżdżku mogą być spowodowa­ne nieprawidłowym przebiegiem jego rozwoju bądź uszkodzeniem lub zanikiem komórek jego kory. Zaburzenia móżdżku określane są jako niezborność, bezwład lub ataksja. Uszkodzenie robaka móżdżku powoduje trudności w utrzymywaniu równowagi (objawy to niepewny chód, kroki nierównej długości), natomiast uszkodzenie półkul móżdżku wywołuje niezborność ruchów. Objawia się ona poprzez zbyt duży lub zbyt ograniczony zasięg ruchów, nieprawidłowe ruchy naprzemienne; podczas wykonywania ruchów pojawia się często nierytmiczne drżenie zamiarowe. Rozpoznanie zespołu móżdżkowego w pierwszych miesią­cach życia dziecka nie jest możliwe. Dopiero w miarę rozwoju, gdy obok hipoto­nii występują zaburzenia reakcji prostowania i równowagi oraz objawy niezbor­ności ruchów, istnieją podstawy do stwierdzenia zespołu móżdżkowego. Typową postacią móżdżkową m.p.dz. jest ataksja.

Występują również postacie mieszane: piramidowo-pozapiramidowe, pirami-dowo-móżdżkowe, pozapiramidowo-móżdżkowe o zróżnicowanym obrazie klini­cznym złożonym z objawów tych trzech zespołów.

W ogólnym przekonaniu klarowny podział uszkodzeń o podłożu porażeniowo--mózgowym powoduje problemy właśnie z uwagi na wielość występowania form mieszanych. Dziecko z przeważającymi atetotycznymi zaburzeniami może wyka­zywać równocześnie symptomy spastyczne, które mogą także występować przy zaburzeniach koordynacji ruchów typu ataksji (Crickmay 1972).

W.G. Wyllie proponuje podział, który opiera się nie tylko na lokalizacji upo­śledzenia, lecz także na jego funkcjonalnych skutkach. Według jego klasyfikacji istnieje pięć głównych typów porażenia mózgowego: spastyczny, atetotyczny, ataktyczny, hipotoniczny oraz formy mieszane (za Crickmay 1972).

Zaburzenia dodatkowo współwystepujące z mózgowym porażeniem dziecię­cym to:

  • zaburzenia mowy (ok. 50-70%),

  • zaburzenia wzroku (ok. 50-70%),

  • zaburzenia słuchu,

  • upośledzenie umysłowe (ok. 30%),

  • zaburzenia emocjonalne,

  • padaczka (ok. 30%).

Mózgowe porażenie dziecięce jako rodzaj niepełnosprawności

285


Tabela 10

Klasyfikacja mózgowego porażenia dziecięcego według T. Ingrama [1964]



Rozmiar zespołu neurologicznego

Rozmieszczenie zmian

Stopień nasilenia

Obustronne porażenie kurczowe

Niedowład kończyn dolnych

Lekki

(diplegia)

Niedowład trzech kończyn

Umiarkowany




Niedowład czterech kończyn

Znaczny

Porażenie połowiczne (hemiplegia)

Niedowład połowiczny lewostronny

Lekki




lub prawostronny

Umiarkowany







Znaczny

Obustronne porażenie połowiczne

Niedowład czterech kończyn

Lekki

(hemiplegia bilateralizm)




Umiarkowany







Znaczny

Zespół móżdżkowy (ataksja)

Z przewagą jednostronną lub obu-

Lekki




stronną

Umiarkowany







Znaczny

Zespół piramidowy (dyskineza)

Jedna kończyna

Lekki

dystoniczny

Połowiczny

Umiarkowany

atetotyczny

Obejmujący trzy kończyny

Znaczny

pląsawicy

Obejmujący cztery kończyny




z drżeniem







ze zmianami napięcia mięśniowego







Postacie mieszane




Lekki







Umiarkowany







Znaczny

W populacji dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym zaburzenia mowy występują w ok. 50-70% i stanowią jedno z najczęstszych zaburzeń towarzy­szących m.p.dz. [Czochańska 1977, Michałowicz 1993]. Jak podaje J. Królak (1985), co drugie dziecko z mózgowym porażeniem dziecięcym ma zaburzenia mowy.

Problem sprawności umysłowej u dzieci z zespołem m.p.dz. jest bardzo złożo­ny. Rozwój funkcji poznawczych dziecka jest bowiem ściśle związany z jego rozwojem ruchowym. Występowanie niedowładów, porażeń kończyn i różnego rodzaju ruchów mimowolnych oraz spastyczności powoduje trudności w zakre­sie czynności statycznych, manipulacyjnych i lokomocyjnych. Wywiera to wpływ na rozwój funkcji poznawczych dziecka, możliwości zdobywania doświadczeń. Współwystępowanie w niektórych przypadkach dodatkowych zaburzeń (np. wzro­ku, słuchu bądź mowy) również utrudnia rozwój funkcji poznawczych dziecka. Niejednokrotnie dziecko z porażeniem mózgowym wykazuje cechy opóźnienia w rozwoju umysłowym, jednakże mogą być one wyrównane poprzez właściwie prowadzone kompleksowe usprawnianie [Ignatowicz 1976]. Przy niedostatecznie intensywnej bądź zupełnym braku stymulacji możliwości rozwojowe dziecka mo-



286 VI. Terapia wychowawcza dzieci hospitalizowanych i niepełnosprawnych ruchowo

gą nie zostać wykorzystane, co może prowadzić do powstania wtórnego upośle­dzenia umysłowego.



Konsekwencje psychopedagogiczne są uwarunkowane stopniem niesprawności wywołanej zespołem m.p.dz., zależą od przebiegu usprawniania i charakteru od­działywań rehabilitacyjnych rodziny i instytucji wychowawczych.

R. Ignatowicz [1976] wymienia następujące skutki psychologiczne móz­gowego porażenia dziecięcego:

  1. Trudności w uczeniu się, nawet przy rozwoju umysłowym w granicach
    normy, wynikające z zaburzeń w spostrzeganiu zmysłowo-ruchowym, obniżonej
    sprawności rąk, zaburzeń mowy.

  2. Trudności w nawiązywaniu zadowalających kontaktów z rówieśnikami spo­
    wodowane obniżoną sprawnością ruchową dziecka.

  3. Utrudnienia w zdobywaniu samodzielności życiowej i ograniczenia w wy­
    borze zawodu.

  4. Ograniczenia w zaspokajaniu takich potrzeb, jak potrzeba akceptacji, nieza­
    leżności, przynależności do grupy społecznej, uznania.

  5. Trudności w osiąganiu dojrzałości społecznej, rozumianej jako zdobywanie
    umiejętności radzenia sobie w życiu i przyjmowaniu na siebie odpowiedzialności
    za innych ludzi.

Trudności w uczeniu są spowodowane między innymi symptomatycznym dla zdecydowanej większości dzieci z porażeniem mózgowym nieharmonijnym profi­lem rozwoju. Dysharmonie rozwojowe związane z tym zespołem dotyczą zwłasz­cza funkcji psychicznych i ruchowych, co stwarza duże trudności przy ocenie poziomu umysłowego dzieci. Wiele kontrowersyjnych poglądów wśród autorów na temat rozwoju umysłowego dzieci z m.p.dz. wynika między innymi z tych trudności oraz z występowania zmian w zakresie I.I., jakie stwierdza się u wielu dzieci z m.p.dz.

5. CHOROBA REUMATYCZNA JAKO PROBLEM MEDYCZNO-PEDAGOGICZNY

Źródeł reakcji frustracyjnych u dzieci chorych należy szukać w niemożności zaspokojenia potrzeb psychicznych i fizycznych, które w przypadku upośledzenia zdrowia zostają stłumione czy zablokowane. Reakcja frustracyjna staje się wtedy jednym z obronnych mechanizmów psychicznych rozładowujących napięcia i blo­kady wewnętrzne. Objawia się przede wszystkim jako reakcja uczuciowa.

Reakcje frustracyjne u dzieci zanalizujemy na przykładzie choroby reumatycz­nej. Jest to choroba społeczna, występująca z dużym nasileniem i dająca odległe następstwa utrudniające lub uniemożliwiające normalny tryb życia. Choroba reu­matyczna przebiega przewlekle, z nawrotami i powoduje uszkodzenia układu krą­żenia. Wywoływana jest przez paciorkowce beta — hemolizujące grupy „A". Za-



1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   44


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna