Zofia Sękowska wprowadzenie do pedagogiki specjalnej wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Warszawa 1998



Pobieranie 4,34 Mb.
Strona28/44
Data14.02.2018
Rozmiar4,34 Mb.
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   44

Nauczanie w systemie szkoły aktywnej polega na rozwiązywaniu trudności przez weryfikację i uzasadnianie hipotez oraz na ćwiczeniach operacyjnych, pod­czas których powinien zachodzić proces stopniowego interioryzowania, czyli uwewnętrzniania doświadczeń i wiedzy.

Elementy systemu szkoły aktywnej są realizowane we współczesnej szkole, nie zawsze jednak bywają wzbogacane, doskonalone i postępowe, tak jak postę­powa jest współczesna teoria psychologiczna i pedagogiczna. Lekcje są najczęś­ciej budowane według schematu stopni formalnych, obejmujących: sprawdzenie pracy domowej, powtórzenie materiału, wprowadzenie nowych zagadnień progra­mowych, podsumowanie, zadanie pracy domowej. Zbyt dużo czasu poświęca się sprawdzaniu pracy domowej, powtarzaniu i utrwalaniu wiadomości, a zbyt mało opracowywaniu nowego materiału, które najczęściej polega na podawaniu infor­macji i zadaniu pracy domowej.

K. Lech [1963], krytycznie oceniając przebieg nauczania szkolnego, podkreś­lał, że zasadniczym jego celem powinno być rozwijanie myślenia, a temu służy system nauczania problemowego. Stoi przy tym na stanowisku, że podstawową jego zasadą jest łączenie teorii z praktyką, łączenie zdobywanych wiadomości w struktury i posługiwanie się nimi w działaniu praktycznym lub poznawczym. O nauczaniu problemowym pisało wielu innych polskich dydaktyków a mianowi­cie: W. Okoń [1964], J. Bartecki [1964], Cz. Kupisiewicz [1960], E. Fleming [1974], I. Janiszowska, Z. Putkiewicz.

Problemowe ujmowanie materiału programowego, umożliwiające uczniom for­mułowanie, rozwiązywanie i sprawdzanie określonych zagadnień własnej dzia­łalności poznawczej, opartej na czynnościach myślowych i praktycznych, jest według Kupisiewicza podstawowym warunkiem efektywności nauczania oraz kształcenia samodzielności uczniów. W systemie nauczania problemowego dzia­łalność praktyczna i poznawcza uczniów — oparta na działaniu i doświadczeniu — ma wyprzedzać i rozbudowywać informacje nauczyciela oraz ukierunkowywać

262 V. Rehabilitacja dzieci upośledzonych umysłowo

je. Uczniowie, dostrzegając zjawiska i ich związki, stawiają hipotezy mające na celu ich wyjaśnienie, a następnie sprawdzają je empirycznie i eliminują błędne rozwiązania. Wynikiem nauczania jest więc nie tylko reprodukcja wiadomości, ale również nabycie umiejętności wyjaśniania zjawisk, projektowania działania, uza­sadniania, przewidywania i formułowania wniosków. Oczywiście, nauczyciel pobudza zainteresowania i refleksje uczniów, a także kieruje ich myśleniem zmie­rzającym do rozwiązywania problemów.

Wyróżnia się trzy metody postępowania nauczyciela w tej dziedzinie, a mia­nowicie:

  • metodę kolejnych hipotez i eliminacji (czyli metodę kierowanych odkryć
    i weryfikacji dedukcyjno-indukcyjnych);

  • metodę powiązanych między sobą modeli i wątków wyobrażeniowych;

metodę przeciwstawień i integracji, czyli metodę dyskusji [Lech 1963].
Przy stosowaniu wymienionych metod uczniowie posługują się posiadaną

wiedzą w rozwiązywaniu zadań i wykonywaniu czynności praktycznych.

Realizacja nauczania problemowego w szkolnictwie specjalnym dla upośle­dzonych umysłowo jest zadaniem wymagającym od nauczyciela szczególnej ini­cjatywy i umiejętności. Charakterystyczny dla upośledzonych umysłowo „bez­wład myślenia" może być w tym systemie w większym czy mniejszym stopniu przełamany. Ze względu na specyfikę uczniów system nauczania problemowego musi wychodzić od bezpośrednich doświadczeń uczniów i być powiązany z ich środowiskiem geograficzno-przyrodniczym i społeczno-ekonomicznym.

Postępowanie dydaktyczne powinno tu przebiegać od problemów konkretnych i praktycznych do ogólniejszych, o coraz większym stopniu abstrakcji. Kształcenie myślenia problemowego u dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim powinno zaczynać się już w klasach młodszych na szczeblu nauczania począt­kowego. Jak wiadomo, tylko to nauczanie jest dobre, które wyprzedza rozwój. Dlatego właśnie program nauczania powinien do pewnego stopnia wyprzedzać poziom rozwojowy ucznia. Oczywiście, to wyprzedzanie musi liczyć się z aktual­nym poziomem uczniów i stawiać im zadania wprawdzie wymagające wysiłku, ale osiągalne. Tylko przy spełnieniu tego warunku uczniowie mogą być na lek­cjach aktywni, rozwijać się fizycznie, psychicznie i społecznie. Zadaniem naucza­nia jest stymulowanie tego rozwoju, a szczególną rolę odgrywa tu nauczanie problemowe.

15. FUNKCJE NAUCZANIA PROBLEMOWEGO W ROZWIJANIU MYŚLENIA UCZNIÓW UPOŚLEDZONYCH UMYSŁOWO



Nauczyciel może organizować nauczanie problemowe, posługując się wieloma metodami, które w różnym stopniu spełniają funkcję kształcącą i usamodzielnia­jącą uczniów. Efektywność metod uzależniona jest od przedmiotu nauczania i od fazy rozwoju, a także od sprawności intelektualnej uczniów.

Funkcje nauczania problemowego w rozwijaniu myślenia uczniów... 263



Metodą nauczania problemowego w najmniejszym stopniu aktywizującą ucz­niów jest wykład nauczyciela, choćby nawet był on uzupełniany pokazem albo uprzystępniany pogadanką. Posługując się tą metodą, nauczyciel może przekazać uczniom stosunkowo dużo wiadomości encyklopedycznych w stosunkowo krót­kim czasie. Nie rozwija on jednak samodzielności intelektualnej uczniów, nie stwarza warunków do dostrzegania i formułowania problemów przez uczniów. Są oni bierni oprócz tego, że śledzą bieg myśli nauczyciela.

Bardziej aktywizującą metodą werbalną w nauczaniu problemowym jest dyskusja i opracowywanie zagadnień na podstawie podręczników czy innych książek.

Inną metodą nauczania problemowego jest metoda laboratoryjna, w której uczniowie weryfikują hipotezy zawarte w podręczniku albo podane przez nau­czyciela. Nie stawia ona uczniów wobec konieczności dostrzegania problemów i przewidywania rozwiązań. Podczas nauczania metodą laboratoryjną uczniowie są czynni w trakcie wykonywania doświadczenia. Jeżeli jednak eksperyment la­boratoryjny jest zastąpiony pokazem albo obserwacją pomocy poglądowych, to w bardzo małym stopniu aktywizuje on myślenie uczniów, odwołując się tylko do ich spostrzegawczości i uwagi. W odniesieniu do uczniów upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim, mimo tego ograniczenia, spełnia cenną rolę stymu­lującą proces ich uczenia się.

Nauczanie problemowe — w ujęciu Cz. Kupisiewicza — polega na tym, że punkt wyjścia nauczania stanowi sytuacja problemowa, czyli trudność teoretyczna lub praktyczna, wywołująca u ucznia zainteresowanie i postawę badawczą. Ana­liza sytuacji problemowej prowadzi do sformułowania problemu, wysunięcia uzasadnienia i wyboru hipotez zmierzających do jego rozwiązania. Weryfikacja hipotez przez rozwiązywanie wynikających z nich zadań na drodze badań lub dyskusji prowadzi do wniosków, które są rozwiązaniem problemu. W nauczaniu opartym na takim toku postępowania uczniowie stają wobec zadań praktycznych, które wymagają wiedzy operatywnej, tj. mającej zastosowanie w praktyce. Te wszystkie czynności usprawniają i stymulują funkcje psychiczne upośledzonych umysłowo, a zwłaszcza ich myślenie.

Nauczyciel szkoły specjalnej musi zdawać sobie sprawę z tego, że efektyw­ność jego pracy uwarunkowana jest stopniem aktywności intelektualnej ucznia. Dlatego właśnie powinien stosować takie metody nauczania, które tę aktywność pobudzają i rozwijają. Trening myślenia uczniów upośledzonych umysłowo po­winien być stopniowy i postępować od problemów najprostszych i danych ucz­niowi w codziennym doświadczeniu do problemów coraz ogólniejszych. Najważ­niejszym zadaniem nauczyciela w procesie nauczania jest rozwijanie u uczniów umiejętności logicznego myślenia — najpierw konkretno-obrazowego, a następ­nie pojęciowego. Myślenie to rozwija się przez rozwiązywanie zadań. Niestety, często uważa się, że zadania rozwiązują uczniowie tylko na lekcjach matematyki albo fizyki. Tymczasem proces nauczania wszystkich przedmiotów powinien po­legać na rozwiązywaniu zadań stawianych przez nauczyciela. Jeszcze lepiej, gdy są one dostrzegane i stawiane sobie przez samych uczniów.

264 V. Rehabilitacja dzieci upośledzonych umysłowo

Współczesna szkoła nie powinna opierać się na zasadach materializmu dydak­tycznego i zmierzać wyłącznie do wyposażenia uczniów w wiadomości encyklo­pedyczne. Dotyczy to również, a może nawet szczególnie, szkoły specjalnej, która swoje zadania rehabilitacyjne spełnia głównie poprzez usprawnianie i uspo­łecznianie uczniów. Podstawą tego usprawniania i uspołeczniania ma być aktyw­ność własna wychowanków. Aktywność umysłowa przejawia się przede wszyst­kim w umiejętności dostrzegania, formułowania i rozwiązywania zadań, czyli problemów. Stąd właśnie nauczanie problemowe ma rolę wiodącą w stymulowa­niu rozwoju umysłowego uczniów upośledzonych umysłowo i łączenia go z prak­tyczną działalnością.

Warunkiem skuteczności nauczania problemowego w szkole specjalnej jest poglądowe przedstawianie uczniom sytuacji problemowych. Należy umożliwiać uczniom myślenie konkretne, obrazowo-ruchowe, oparte na wrażeniach i spo­strzeżeniach oraz zachodzących między nimi analogiach. Myślenie abstrakcyjne może się rozwijać u tych uczniów przez stopniowanie trudności. Należy przy tym spodziewać się, że uczniowie szkoły specjalnej, mimo stymulującej funkcji nauczania problemowego i wysiłków nauczyciela, będą mieli ograniczone możli­wości myślenia abstrakcyjnego i rozwiązywania problemów o dużym stopniu ogólności. Na tym bowiem polega ich kalectwo umysłowe i jego konsekwencją pedagogiczną jest akcentowanie w nauczaniu zadań praktycznych, problemów konkretnych, nie przekraczających ich sprawności intelektualnej. Sprawność ta podnosi się pod wpływem metodycznej rehabilitacji, ale u upośledzonych umys­łowo nie osiąga normy.

Ważną wskazówką metodyczną jest zwracanie uwagi na to, aby uczniowie nauczani metodą problemową uzasadniali swoje hipotezy, tj. odpowiedzi doty­czące postawionego problemu. Dopiero bowiem logiczne uzasadnienie świadczy

0 tym, że uczniowie zrozumieli problem. Werbalizacja jednocześnie usprawnia

1 uściśla operacje myślenia.



Inną wskazówką metodyczną, o której należy pamiętać przy organizowaniu w szkole specjalnej nauczania metodą problemową, jest dążenie do tego, aby aktualny zasób wiadomości i doświadczeń uczniów pozwalał na zrozumienie i lo­giczne próby rozwiązania nowych problemów. Jeżeli bowiem uczeń takich wia­domości i doświadczeń nie ma, to rozwiązuje problemy nieekonomiczną metodą prób i błędów albo zgaduje odpowiedź. Może to mieć ujemne skutki zarówno poznawcze, jak i wychowawcze.

Temat lekcji — czy to prowadzonej globalną metodą ośrodków pracy w kla­sach początkowych, czy też metodą przedmiotową przy uwzględnianiu zasady korelacji — powinien być formułowany w formie pytania, które pobudzi zainte­resowanie i aktywność uczniów. Wszelkie informacje udzielane uczniom muszą stanowić punkt wyjścia rozwiązywania zadań interesujących uczniów albo uświa­domienia uczniom zastosowań praktycznych zdobytej wiedzy. Zadania te powin­ny wynikać z praktyki i zmierzać do jej doskonalenia.

Uwagi dotyczące rehabilitacji zawodowej uczniów upośledzonych umysłowo 265



Modyfikacja nauczania problemowego w szkole specjalnej powinna polegać także na indywidualizowaniu problemów, zależnie od potrzeb, możliwości i stop­nia rozwoju ucznia. Indywidualizowane muszą być również wymagania dotyczą­ce sposobu i prawidłowości rozwiązywania problemów przez uczniów oraz oce­ny i kontroli. Trzeba tu brać pod uwagę nie tyle prawidłowość rozwiązania pro­blemu, ile prawidłowość rozumowania uczniów oraz postęp, jaki w tym zakresie osiągnęli pod wpływem nauczania.

Nauczanie problemowe, uwzględniające ścisły związek między teorią a prak­tyką — zarówno w stawianiu problemów, jak i w sposobie ich rozwiązywania — powinno stać się codzienną praktyką szkoły specjalnej. Szczególne zastosowanie znajduje ono w nauczaniu uwzględniającym korelację przedmiotów. Dzięki me­todzie problemowej zasada korelacji staje wobec nowych zadań i możliwości realizacji. Korelacja bowiem oprócz tego, że ożywia i dynamizuje proces naucza­nia oraz utrwala zdobyte wiadomości, umożliwia dokonywanie się w umysłach uczniów syntezy zdobywanych wiadomości z poszczególnych przedmiotów nau­czania.

Właśnie u uczniów upośledzonych umysłowo wiadomości i spostrzeżenia są zawsze wyizolowane, nie powiązane ze sobą logicznym rozumowaniem, wyjaś­niającym związek i współzależność zjawisk, wyobrażeń, pojęć. Korelacja w nau­czaniu pozwala na operatywność zdobywanej wiedzy w formie jej zastosowań i rozwiązywania problemów, które zwykle wymagają podejścia interdyscyplinar­nego, czyli uwzględniającego korelację różnych przedmiotów nauczania, a więc specjalności. I tak np. do rozwiązywania problemów społecznych konieczna jest wiedza i umiejętności z zakresu: historii, geografii, nauki o środowisku przyrodni-czo-społecznym, wiedzy o społeczeństwie, nauk prawnych. Do rozwiązywania zadań, czyli problemów, z zakresu fizyki konieczna jest korelacja i funkcjonalność wiedzy z zakresu: fizyki, matematyki, techniki, a w niektórych dziedzinach także z biologii lub chemii.



Korelacja zaś przedmiotów ogólnokształcących z przedmiotami cyklu poli­technicznego, a więc powiązanie także z działalnością produkcyjną, daje ucz­niom możność przekonania się, że przedmiot, rzeczywistość, materię i ruch po­znaje się wszechstronnie i w różnych aspektach nie tylko przez spostrzeganie i oglądanie, lecz także przez działanie.

Metoda nauczania problemowego w szkolnictwie specjalnym dla upośledzo­nych umysłowo pobudza uczniów do aktywności i ekspresji zarówno manualnej, jak i umysłowej. To właśnie stymuluje proces rozwoju i przystosowania społecz­nego, a więc rehabilitacji młodzieży upośledzonej umysłowo w stopniu lekkim.

16. UWAGI DOTYCZĄCE REHABILITACJI ZAWODOWEJ UCZNIÓW -.UPOŚLEDZONYCH UMYSŁOWO



Badania nad uczeniem się i motywacją upośledzonych umysłowo wykazały, że ich możliwości rozwojowe były długo nie doceniane. Szczególnie nie docenia-

266 V. Rehabilitacja dzieci upośledzonych umysłowo

no możliwości przystosowania osób niedorozwiniętych umysłowo do społecznie użytecznej pracy. Okazało się jednak, że współczesna technika umożliwia zatrud­nienie w warunkach pracy przemysłowej nie tylko lekko upośledzonych, lecz także upośledzonych umiarkowanie, a niekiedy nawet znacznie. Młody człowiek zaczynający pracę po ukończeniu szkoły specjalnej musi być w jakiś sposób do niej przygotowany. Praca bowiem jest kontynuacją rozpoczętego procesu rehabi­litacji, a jednocześnie — jej celem.

Mówiąc o rehabilitacji w odniesieniu do osób z obniżoną sprawnością umys­łową, musimy rozumieć ten termin jedynie jako określenie procesu prowadzące­go do osiągnięcia przez osobnika poziomu wyższego niż ten, jaki zastaliśmy przed rehabilitacją, tj. tak wysokiego, jak tylko pozwalają na to jego indywidual­ne cechy psychiczne, przy wykorzystaniu wszystkich możliwych metod i środ­ków oddziaływania [Grzegorzewska 1964].

Ogólnie biorąc, praca rehabilitacyjna obejmuje: zdrowie, rozwój fizyczny i psychiczny przez kompensowanie różnego rodzaju braków i uszkodzeń, akcję korygowania i usprawniania, dynamizowania i defrustracji we wszystkich dzie­dzinach życia jednostki, w jej kształceniu ogólnym i zawodowym, we wprowa­dzeniu jej w samodzielne życie. W przypadkach wielu osób upośledzonych umy­słowo istnieje znikoma potrzeba pełnej rehabilitacji leczniczej, a szczególnego znaczenia nabiera rehabilitacja zawodowa i społeczna. Osoby te wymagają prze­de wszystkim doboru odpowiedniej pracy, nauczenia lub przyuczenia do zawodu, a zwłaszcza informacji dotyczących właściwej organizacji pracy oraz opieki w czasie zatrudnienia. Stwierdzenie tych faktów ma bardzo duże znaczenie dla organizacji rehabilitacji zawodowej, wytyczania kierunków jej rozwoju oraz dla szkolenia kadr zajmujących się rehabilitacją leczniczą i zawodową.

Do tego, by program rehabilitacji dał pozytywne rezultaty, zarówno z punktu widzenia jednostki, jak i społeczeństwa, musi być on całościowy, to znaczy za­kładający zaspokojenie wszystkich potrzeb inwalidy, którym jest również upośle­dzony umysłowo. Powinien także mieć charakter długotrwały, a jego realizacja — formę skoordynowanego procesu.

Najważniejszym zadaniem szkoły specjalnej dla upośledzonych umysłowo jest prowadzenie procesu rehabilitacji wychowanków tak, by osiągnęli możliwie naj­pełniejszy stopień przystosowania do pracy i życia społecznego.

Dziecko upośledzone w stopniu lekkim jest zdolne do zrozumienia i odczucia swej „inności", która wynika z zahamowania lub zubożenia możliwości realizo­wania potrzeb w dziedzinie swobody ruchu, perspektyw rozwojowych, moralnych, społecznych. Przez porównanie siebie z rówieśnikami odczuwa ono pewną od­mienność, a nawet niższość, i tak budzi się u niego i rozwija zjawisko frustracji. Podejmowanie pracy przeciwdziała temu. W szkoleniu zawodowym przekonano się, że dobre rezultaty daje ograniczenie teoretycznego kształcenia, a skoncentro­wanie się na nauczaniu praktycznym: wykonywaniu konkretnych czynności i speł­nianiu określonych ról. Chodzi o wdrożenie w pewne nawyki i inicjatywy, zazna­jomienie z określonymi sytuacjami, rozwijanie koordynacji mięśniowej i zręcznoś-

Uwagi dotyczące rehabilitacji zawodowej uczniów upośledzonych umysłowo 267



ci rąk. Bardzo istotne jest też emocjonalne poczucie bezpieczeństwa, które można osiągnąć przez opiekę ze strony rodziców i właściwe podejście wychowawców.

Metodą najbardziej nadającą się do pracy w szkole specjalnej dla dzieci upo­śledzonych umysłowo jest poglądowość i metody czynnościowe. Układ treści na­uczania jest analogiczny do układu i powiązania zjawisk w życiu. Dziecko po­znaje najpierw najbliższe mu proste zjawiska, a później przechodzi stopniowo do coraz bardziej skomplikowanych.

Metoda nauczania pracy zawodowej w szkole specjalnej wiąże nierozerwalnie materiał nauczania z praktyką, dzięki czemu wychowankowie w toku nauki po­znają swoje przyszłe życiowe zadania i mogą się do nich przygotować. Wszelkie prace są podejmowane zbiorowo, aczkolwiek każda jednostka ma określone gra­nice swojej działalności. Wykonanie podjętych zadań ocenia się indywidualnie; bierze się przy tym pod uwagę trud włożony w pracę oraz porównuje osiągnię­cia obecne z poprzednimi. W ten sposób wychowankowie kształtują swoją posta­wę społeczną, a w pracy wyzwalają twórczą aktywność oraz zainteresowanie dla działań celowych, potrzebnych i zrozumiałych.

Karność, podporządkowanie się zespołowi w dążeniu do bliskiego i pożą­danego celu, staje się prostą konsekwencją takiej organizacji pracy. Metoda ta kształtuje ponadto w wychowankach wartości cenione u przyszłego pracowni­ka: obowiązkowość, wytrwałość, dokładność, koleżeńskość. Kształtuje więc cało­kształt postawy wobec obowiązków i społeczeństwa.

Rozwija się więc w zawodowych szkołach specjalnych zainteresowanie zaję­ciami praktycznymi i pracą. Służy temu realizowany program zajęć „praca-tech-nika". Na zajęciach tego przedmiotu, odbywających się w odpowiednio urządzo­nych pracowniach, wyposażonych w narzędzia i maszyny, uczniowie opanowują technikę wymaganą przy wykonywaniu prac z różnych materiałów. Zapoznają się praktycznie z podstawowymi narzędziami i materiałami. W programie uwzględnio­na jest problematyka prac zespołowych i seryjnych. Zagadnienia bezpieczeństwa i higieny pracy zajmują czołowe miejsce w rozkładzie materiału nauczania i or­ganizacji zajęć przysposobienia zawodowego. Nauczyciele zwracają uwagę na ład i porządek w pracowniach, na planowanie pracy.



Dzięki tak ustawionemu programowi zawodowej szkoły specjalnej dzieci rozwijają swe zainteresowania określonym zawodem i utrwalają swe przekona­nie, że mogą go opanować i stać się przez to wartościowymi członkami społe­czeństwa.

Jeżeli upośledzony umysłowo nie może pójść do szkoły zawodowej specjal­nej, to po otrzymaniu orzeczenia Komisji do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia (KIZ), przyznającego jedną z grup inwalidzkich, jest przyjmowany do zakładów pracy chronionej. Przez zakłady pracy chronionej rozumie się określoną formę organizacyjną rehabilitacji zawodowej inwalidów ze znacznie obniżoną sprawno­ścią i wydolnością, w sensie fizycznym i psychicznym, dla których praca zarob­kowa w zwykłych zakładach produkcyjnych jest przeciwwskazana, ponieważ wy-

268 V. Rehabilitacja dzieci upośledzonych umysłowo

magają oni okresu przystosowania oraz szczególnej opieki i ułatwień w pracy. Zakłady pracy chronionej wypełniły lukę, jaka istniała w naszym systemie reha­bilitacji inwalidów między warsztatem terapii zajęciowej i poradnią rehabilitacyj­ną z jednej strony, a zatrudnieniem w spółdzielniach inwalidów lub zakładach państwowych czy spółdzielczości pracy z drugiej strony.

Nad przebiegiem procesu rehabilitacji w zakładach pracy chronionej czuwa służba rehabilitacyjna, w skład której wchodzą: lekarz, psycholog, instruktor za­wodu, członek zarządu spółdzielni. Zespół ten zbiera się co pewien czas i na pod­stawie przedstawionych przez zakład wyników postępów danej osoby w procesie rehabilitacji ustala dalszy jej kierunek tak, by mogła jak najlepiej przystosować się do pracy, a następnie podjąć zatrudnienie w spółdzielczości inwalidzkiej lub w systemie zintegrowanym.

Rehabilitację zawodową w warunkach pracy chronionej można zamknąć w trzech zasadniczych okresach [Hulek 1969]:

I okres trwa od czterech do dwunastu tygodni, a czasem nawet do sześciu


miesięcy. Jego długość, w wymienionych granicach, ustala się indywidualnie dla


1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   44


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna