Zofia Sękowska wprowadzenie do pedagogiki specjalnej wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Warszawa 1998



Pobieranie 4,34 Mb.
Strona16/44
Data14.02.2018
Rozmiar4,34 Mb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   44


znajdują się w zakładzie leczniczo-wychowawczym, jakim jest ośrodek szkolno--wychowawczy dla dzieci słabowidzących. Unika się wówczas nawarstwiania luk w wiadomościach, tworzących się podczas nieskutecznej nauki w ogólnodostępnej szkole publicznej oraz zapobiega powstaniu stanów frustracji, rodzących mechani­zmy obronne w postaci zaburzeń zachowania w kontaktach społecznych.

Celem pełnej rehabilitacji uczniów słabowidzących jest samorealizacja oraz integracja ze społeczeństwem. Dlatego w realizacji procesu wychowania i naucza­nia należy pamiętać o udziale pełnosprawnej młodzieży w procesie wychowaw­czym. Konieczne jest integrowanie uczniów słabowidzących z widzącymi poprzez wspólne zabawy, koła zainteresowań, obozy wakacyjne, prace społecznie użytecz­ne. Wszelkie formy integracji spełniają funkcję społeczno-wychowawczą w sto­sunku do uczniów słabowidzących oraz zmniejszają poczucie ich upośledzenia.

Rehabilitacja uczniów słabowidzących przebiega w warunkach, jakie stwa­rza im szkoła. Szczególny wpływ na ten proces wywiera więc budynek — jego urządzenie oraz oświetlenie. Zagadnienie to szczegółowo opisała Maria Grzego-rzewska. Problem sztucznego oświetlenia w szkołach dla słabowidzących został opracowany w Naukowo-Badawczym Instytucie Defektologii Akademii Nauk Pedagogicznych w Moskwie przez W.I. Bieleckają i innych [1978]. Wskazówki płynące z rozważenia tych podstawowych dla pracy w szkołach dla słabowidzą­cych zagadnień powinny być uwzględniane w każdym zakładzie tego typu, gdyż obok opieki okulistycznej stanowią warunki konieczne i niezbędne dla pracy zakładów leczniczo-wychowawczych dla słabowidzących.

14. PROBLEMY INTEGRACYJNEGO KSZTAŁCENIA UCZNIÓW NIEWIDOMYCH I SŁABOWIDZĄCYCH



System kształcenia specjalnego w Polsce jest integralną częścią całego syste­mu kształcenia. Pedagogika specjalna nie jest już tylko teorią i praktyką szkół specjalnych, ale teorią i praktyką rehabilitacji i resocjalizacji dzieci i młodzieży odbiegających od normy psychofizycznej bądź niedostosowanych społecznie, a realizowanych w różnych formach, czy to tzw. segregacyjnych, czy też częś­ciowo integracyjnych z tendencją do pełnej integracji.

Nie jest więc zgodne z prawdą twierdzenie, że w Polsce istnieje tylko system „segregacyjny" kształcenia specjalnego. Jest on częściowo integracyjny, ponie­waż obejmuje uczniów o niezadowalającym stanie zdrowia i rozwoju fizycznego bądź psychicznego oraz o zaburzonej sprawności i zachowaniu. Stanowią oni około 15% populacji uczniów ogólnodostępnych szkół publicznych. System czę­ściowo integracyjny cechuje demokratyczny charakter, który polega nie tylko na powszechności opieki i dostępności form i organizacji kształcenia, ale przede wszystkim na traktowaniu wychowanka niepełnosprawnego czy niedostosowane­go społecznie jako podmiotu, a nie tylko przedmiotu zabiegów wychowawczych, rehabilitacyjnych czy resocjalizacyjnych.

Problemy integracyjnego kształcenia uczniów niewidomych i słabowidzących 155



Integrowanie uczniów niepełnosprawnych, np. niewidomych i słabowidzą­cych, jest sprawą bardzo trudną i odpowiedzialną. W celu uniknięcia stresów uczniów i niekompetentnych nauczycieli w procesie zintegrowanego kształcenia, należy dokonać wszechstronnej diagnozy psychopedagogicznej i lekarskiej ucz­niów oraz sytuacji szkoły, jej kadry i wyposażenia. Znane są euforyczne donie­sienia niektórych praktyków o efektach integracji. Jednakże często, po dokład­niejszej analizie przeprowadzonej z punktu widzenia psychologicznego i peda­gogicznego, efekty te okazują się wątpliwe, a przynajmniej niejednoznaczne [Lausch-Żuk 1983].

Właściwie dokonujący się proces integracji powinien uwzględniać realne możliwości i potrzeby integrujących się i uwzględniać zakresy, gdzie możliwa jest pełna integracja oraz płaszczyzny, gdzie jest i musi być ona ograniczona.

Młodzież niewidoma i słabowidząca, jeśli tylko warunki osobowościowe i śn> dowiskowe na to pozwalają, uczy się w integracji z pełnosprawną młodzieżą. Dzieje się tak w liceach ogólnokształcących i na uniwersytetach. Podstawowe wykształcenie niewidomych musi jednak obejmować także opanowanie technik brajlowskich, gdyż są oni „sprawni inaczej", tzn. mają specyficzne, ale nie pato­logiczne, potrzeby i formy przystosowania. Muszą to uwzględniać specjalny program szkolny i techniki dydaktyczne oraz organizacja procesu kształcenia.

Tak więc kształcenie i przygotowanie niewidomych i słabowidzących do integracji ze społeczeństwem może dokonywać się w różnych formach organiza­cji i metodyki kształcenia, w zależności od potrzeb, dyspozycji i wyników, które osiągają. Ważne jest także ich samopoczucie, obraz własnej osoby i znalezienie miejsca w społeczności szkolnej.

Rehabilitacja jest celem kształcenia wszystkich „dzieci specjalnych", niepełno­sprawnych, a więc także niewidomych i słabowidzących. Obejmuje ona osiąg­nięcie dojrzałości społecznej i maksymalnej samodzielności przekraczającej ba­riery stwarzane przez upośledzenie fizyczne czy psychiczne. Obejmuje także zdolność do wykonywania podstawowych codziennych zajęć samoobsługowych i gospodarczych, wykształcenie ogólne i zawodowe, zatrudnienie i adaptację do środowiska społecznego.



Specyfika szkolnictwa dla niewidomych i słabowidzących nie wynika z ogra­niczonych możliwości intelektualnych uczniów, gdyż te są takie same jak u wi­dzących, lecz z konieczności stosowania — adaptowanych do nieco innych po­trzeb — metod, technik i środków nauczania, a także z trudności przystosowania do życia i pracy dzieci, które swojej orientacji terenowej i społecznej nie mogą opierać na sygnałach optycznych i na naśladownictwie. Muszą się jej nauczyć przez usprawnienie działalności pozostałych im analizatorów oraz przez aktywi­zację procesów korowych wyższej analizy i syntezy.

Problematyka kształcenia niewidomych jest złożona i bogata. Dotyczy przede wszystkim ograniczeń i możliwości kompensacyjnych człowieka pozbawionego zdolności widzenia, a następnie czynników, od których zależy ukształtowanie się cech jego osobowości i adaptacja do życia w świecie, gdzie większość stanowią ludzie widzący.

Założenia ogólne, dotyczące kształcenia niewidomych, określają, że dziecko niewidome może adekwatnie poznawać rzeczywistość mimo zubożenia tego po­znania o elementy wizualne. Dzieje się tak dzięki temu, iż człowiek poznaje przedmioty wraz z ich nazwami i dlatego słowo eliminuje potrzebę konkretnego wyobrażenia. A więc mimo zubożenia wrażeń zmysłowych poznanie świata przez niewidomych może być adekwatne, umożliwiające przystosowanie i operatyw­ność. Warunkiem tego są następujące czynniki:

  1. Normalny poziom intelektualny dziecka, umożliwiający mu logiczne myśle­
    nie i rozwój mowy.

  2. Prawidłowa działalność pozostałych analizatorów, a zwłaszcza dotyku
    i słuchu, dzięki którym mogą wytworzyć się kompensacyjne układy strukturalne.

  1. Sprzyjające rozwojowi warunki środowiskowe i kontakty społeczne.

  1. Prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i dydaktyczne, aktywizujące dy-
    namizmy adaptacyjne niewidomego i ukierunkowujące jego procesy poznawcze.

Warunki prawidłowego kształcenia zintegrowanego niewidomych są różnorod­ne i często trudne do spełnienia. Trzeba się liczyć z tym, że nie wszyscy ucznio­wie im sprostają i dlatego tylko część dzieci trafi do ogólnodostępnych szkół publicznych, a prawdopodobnie większość będzie się rehabilitować w szkolnic­twie specjalnym. Do warunków integracyjnych zaliczamy:

  • pozytywne postawy środowiska szkolnego wobec integracji;

  • normę poziomu intelektualnego dziecka, umożliwiającą mu uczenie się;

  • prawidłową działalność pozostałych analizatorów, a zwłaszcza dotyku
    i słuchu, dzięki którym mogą wytworzyć się dynamiczne, kompensacyjne układy
    strukturalne;

  • dobry poziom zrehabilitowania ogólnego.

15. REHABILITACJA ZAWODOWA NIEWIDOMYCH I SŁABO WIDZĄCYCH

Celem kształcenia i rehabilitacji młodzieży niewidomej jest przygotowanie jej. do udziału w życiu społecznym i do niezależności finansowej umożliwiającej utrzymanie siebie i rodziny. Dokonuje się to przez kształcenie zawodowe, wyko­nywanie pracy zawodowej przez inwalidów wzroku i przez ich zatrudnienie.

Międzynarodowa Organizacja Pracy określa osobę niepełnosprawną jako jed­nostkę, której perspektywy otrzymania pracy i utrzymania się w odpowiedniej pracy zostały poważnie ograniczone na skutek zmniejszenia sprawności fizycznej lub umysłowej. Taka jednostka wymaga pomocy w otrzymaniu pracy i utrzyma­niu się w niej. Temu celowi służy odpowiednio zorganizowana działalność zwa­na rehabilitacją zawodową, którą powinny być objęte wszystkie potrzebujące jej osoby niepełnosprawne. Z tej definicji wynika, że Międzynarodowa Organizacja Pracy przyznaje ludziom niepełnosprawnym, podobnie jak osobom zdrowym, prawo do pracy zawodowej.

Praca zapewnia zarówno inwalidom, jak i osobom zdrowym niezależność oso­bistą i materialną, jednak dla osób niepełnosprawnych ma dodatkową wartość



kompensuje bowiem ograniczenia wynikające z inwalidztwa. Z tego powodu

inwalidzi przypisują pracy ogromne znaczenie, większe niż ludzie zdrowi, a pra­ca zajmuje bardzo wysoką pozycję w ich systemie wartości. Dotyczy to nie tyl­ko pracy interesującej, ale także monotonnej i nudnej, co jest zrozumiałe, jako że praca stanowi dla osób niepełnosprawnych źródło zarobku, ale także, a być może przede wszystkim, stanowi dla nich łącznik z życiem społecznym, wyznacz­nik „normalnego" trybu życia, wyznacznik własnej wartości [Wrochno-Stanko 1983].

Praca zawodowa powinna zapewnić inwalidom samorealizację, zaspokajać ich potrzeby oraz umożliwiać im rozwój, przede wszystkim osobowościowy, a także zawodowy. Aby mogła spełniać te warunki, inwalida musi wybrać odpowiedni dla siebie zawód i miejsce pracy.

Xymena Gliszczyńska przez „dobór zawodowy" rozumie dostosowanie czło­wieka do pracy tak, aby mógł on uzyskiwać maksimum wydajności, przy mini­malnym zużyciu energii i minimalnym stopniu zagrożenia oraz osiągnąć maksy­malnie wysoką satysfakcję ze swojej pracy zawodowej [Gliszczyńska 1977]. Jest to definicja opisująca dostosowanie do pracy człowieka zdrowego. W przypadku osoby niepełnosprawnej bierze się pod uwagę nie fakt przydatności pracownika do danej pracy, ale fakt nadawania się pracy dla inwalidy. Praca przystosowana jest tu bardziej do człowieka niż człowiek do pracy.

Jednym z ważniejszych problemów rehabilitacji zawodowej np. niewidomych jest określenie, jakie zawody lub które elementy czynności produkcyjnych są dla nich dostępne. Nie jest to łatwe zadanie, ponieważ inwalidztwo wzroku może wywierać wiele ujemnych wpływów na sprawność fizyczną i psychiczną czło­wieka, przez co może on mieć poważnie ograniczone zdolności do pracy. Przy­czyną ograniczonych możliwości mogą być trudności przy wykonywaniu ruchów i zespołów ruchów składających się na pracę, zwłaszcza produkcyjną. Wykony­wanie większości ruchów wiąże się z kontrolującą i kierującą funkcją wzroku. Ograniczenie możliwości wykonywania niektórych grup ruchów roboczych jest przyczyną wyeliminowania niewidomych z tych wszystkich zawodów, które wy­magają wysokich umiejętności technicznych. Na ograniczenie możliwości zawo­dowych niewidomych wpływa także niemożność szybkiego poruszania się i nie­możność pisania i czytania pisma czarnodrukowego.

W rehabilitacji zawodowej nie można zauważać tylko ograniczeń, należy ra­czej uwzględnić te sprawności i zdolności, które inwalida posiada mimo braku wzroku, a więc inteligencję, zdolności intelektualne i artystyczne, ambicję, siłę fizyczną i zręczność palców, dyspozycje poznawcze i charakterologiczne [Sę-kowska 1965a]. Takie podejście jest zgodne z podstawowymi przesłankami reha­bilitacji inwalidów. Są to:

1. Każdy inwalida zachowuje określone sprawności, funkcje fizyczne i psy­chiczne, w tym także funkcje intelektualne, które odpowiednio kształtowane



158 III. Rehabilitacja dzieci niewidomych i słabo widzących

i usprawniane (dużą rolę odgrywa także czynnik kompensacji), stają się podsta­wą podjęcia szkolenia, a później pracy zawodowej.

2. Wykonywanie jakiejkolwiek pracy nie wymaga od osoby, która tę pracę wykonuje wszystkich sprawności — zarówno fizycznych jak i psychicznych. [Hulek 1961].

Z tych przesłanek wynika, że dzięki wielkiej różnorodności profesji, które wymagają rozmaitych uzdolnień, osoby z inwalidztwem mogą wybrać odpowied­ni dla siebie zawód, w którym będą w stanie osiągnąć takie same wyniki, jak ludzie zdrowi (jeżeli już nie zawód, to pewne czynności i elementy).

Wachlarz tych zawodów rozszerza się coraz bardziej i wykracza poza prace tradycyjnie uznawane za dostępne dla inwalidów. Rozwój techniki, produkcji fabrycznej wypiera wytwory produkcji ręcznej, czyni ją nieopłacalną, nie wy­trzymującą konkurencji z nowoczesną technologią.

Perspektywy zdobywania atrakcyjnego zawodu i znalezienia zatrudnienia dla niewidomych dają współcześnie na przykład: masaż leczniczy, programowanie komputerowe i obsługa techniczna komputerów, obsługa central telefonicznych, zawód asystenta socjalnego, psychologa, socjologa, organizatora życia społecz­nego i pracy kulturalno-oświatowej, matematyka, tłumacza języków obcych, dziennikarza, redaktora, prawnika, ekonomisty, pedagoga, instruktora albo praca i twórczość artystyczna w różnych dziedzinach.

Należy tu stwierdzić, że niewidomi, ze względu na specyfikę swego inwalidz­twa, powodującego ograniczenie sprawności fizycznej i tzw. niższość natury technicznej, a nie naruszającego sprawności intelektualnej i komunikatywnej, mają większe możliwości wykonywania pracy umysłowej, usługowej, społecznej niż pracy fizycznej, produkcyjnej.



Jaka praca jest odpowiednia dla niewidomych? Z. Skalski wymienia następu­jące warunki, które powinna spełniać dobrze dobrana dla niewidomego praca:

  • w pełni absorbuje władze umysłowe, wzbudzając zainteresowanie,

  • odbywa się w przestrzeni, w której niewidomy może pewnie i swobodnie
    się poruszać,

  • jej prawidłowość oraz wydajność wynikają z bezpiecznych, sprawnych
    ruchów, wykonywanych i kontrolowanych za pomocą zmysłów, głównie dotyku
    i słuchu [Skalski 1975].

Ważną rolę w wyborze pracy przez niewidomych odgrywa tzw. poradnictwo pracy, w którym współdziałają lekarz okulista, psycholog i technik posiadający umiejętność przystosowania maszyny i stanowiska pracy do obsługi w sposób dostępny dla inwalidy. Główne zadania poradnictwa zawodowego to:

  1. Wykrycie indywidualnego obrazu cech adaptacyjnych i czynników poten­
    cjalnej aktywności człowieka, które na skutek oddziaływania przeżyć psychicz­
    nych, bodźców środowiska, a więc i rodzaju oraz warunków pracy zmieniają
    stereotypowe reakcje fizjologiczne organizmu i jego możliwości.

  2. Szukanie optymalnych sytuacji zapewniających inwalidzie nie tylko moż­
    ność wykonywania pracy, do której się nadaje i którą można dla niego przysto-

Rehabilitacja zawodowa niewidomych i słabowidzących 159

sować, ale zapewniającej także higienę, bezpieczeństwo, wygodę, zaspokajanie potrzeb psychicznych warunkujących dobre samopoczucie, rozwój osobowościo­wy i społeczny.



Poszczególne aspekty często decydują o wyborze zawodu, miejsca pracy, a więc mają wpływ na bieg życia człowieka. Dla jakości życia i wszechstronne­go rozwoju człowieka bardzo ważne jest zadowolenie z pracy. Zadowolenie — według J. Reykowskiego — to pozytywny stan emocjonalny powstały pod wpły­wem kontaktu z określonym przedmiotem, z czynnością, oddziaływaniem lub występującym jako uogólniona reakcja, charakteryzująca stan ogólny człowieka. Może być ono chwilowe lub stałe, na przykład zadowolenie z własnej sytuacji życiowej [Dobrowolska 1982]. Zadowolenie lub niezadowolenie człowieka z pra­cy zawodowej ma charakter stały i objawia się nie tyle przez pozytywne stany emocjonalne przedmiotu, ile poprzez ogólny pozytywny stosunek do różnych aspektów życia, także pozazawodowego.

Praca należy do najważniejszych elementów życia współczesnego człowieka, zajmuje jedno z pierwszych miejsc w jego systemie wartości. Zadowolenie z pra­cy lub jego brak rzutuje na poczucie sensu życia, także człowieka obarczonego inwalidztwem. Zadowolenie wyzwala u niego dynamizm adaptacyjny w procesie rehabilitacji i ułatwia społeczną integrację.

Ze względu na bardzo duże zróżnicowanie inwalidów, którym należy udzielić porady, podstawową zasadą przy badaniu ich możliwości zawodowych musi być indywidualizacja. Umożliwia ją stosowanie eksperymentów w warunkach natural­nych, tzw. próbach pracy. Dzięki nim praktycznie sprawdza się, które z ewentu­alnych stanowisk pracy odpowiada najbardziej psychicznym i fizycznym właści­wościom inwalidy. Aby diagnoza będąca wynikiem zastosowania metody prób pracy, była użyteczna i wiarygodna, próby muszą spełniać następujące określone warunki:

  • nie może być przy nich innych pracowników, ponieważ niewidomy w no­
    wym miejscu i sytuacji będzie się czuć spięty i stremowany, a głośne komen­
    tarze i rozmowy rozpraszają go;

  • niewidomemu powinien towarzyszyć instruktor znający dobrze pracę na
    poszczególnych stanowiskach.

Pouczanie niewidomego nie może być tylko werbalne, ale powinno obejmo­wać bezpośredni pokaz czynności. Należy najpierw dać niewidomemu do ręki przedmiot, który ma być wytworem jego pracy, a dopiero potem szkolić produk­cję elementów.

Aby próba pracy przebiegła pomyślnie musi zawierać następujące etapy:

  • zapoznanie niewidomego przez instruktora z miejscem pracy oraz zasada­
    mi higieny i bezpieczeństwa;

  • objaśnienie przez instruktora, jaka jest prawidłowa, swobodna pozycja
    pracownika, jakich używa narzędzi i jak się nimi posługuje (przy objaśnianiu
    najlepsza jest metoda poglądowa);

160 III. Rehabilitacja dzieci niewidomych i słabo widzących

— opisanie przez instruktora przebiegu pracy — najpierw nauka poszczegól­nych fragmentów, a następnie całej pracy przez niewidomego;

samodzielna praca inwalidy w obecności instruktora [Skalski 1977].

Obserwując próby pracy niewidomego na różnych stanowiskach, oceniamy je­go stopień zaangażowania, uwagi, orientacji, aktywności, samodzielności, zarad­ności, sprawności i szybkości wykonywanych ruchów. Wyniki prób na wszyst­kich wybranych stanowiskach pracy dają materiał, z którego po porównaniu wy­ników wyciągany jest ostateczny wniosek. W ten sposób udzielamy inwalidzie konkretnej pomocy w wyborze pracy [Skalski 1977].

Przy wyborze pracy przez niewidomego oprócz jego szczególnych zdolności i preferencji bierzemy pod uwagę jeszcze jeden bardzo ważny czynnik — brak negatywnego wpływu pracy na resztki wzroku i ogólny stan zdrowia inwalidy. Należy pamiętać, że zatrudnienie nie może być przyczyną dodatkowych scho­rzeń, nie może pogłębiać inwalidztwa. Ma to znaczenie zwłaszcza przy zatrud­nianiu osób słabowidzących oraz osób ze szczątkową ostrością wzroku.

Fakt, że praca powinna być nieszkodliwa dla zdrowia inwalidów, wydaje się oczywisty, jednak nie wszystkie zawody wykonywane przez inwalidów spełniają ten podstawowy warunek. Na przykład praca w szczotkarstwie powoduje na­gminne zapalenie spojówek, spowodowane podrażnieniem w zapylonych salach produkcyjnych oraz może źle wpływać na uszkodzony nerw wzrokowy poprzez ujemny wpływ środków chemicznych stosowanych przy wyrobie szczotek; praca w dziewiarstwie wymaga dużego wysiłku fizycznego przeciwwskazanego przy wielu chorobach oczu. Z okulistycznego punktu widzenia wskazana jest dla nie­widomych praca przy montażu elektrycznym, metalowym, przy galanterii metalo­wej, w centrali telefonicznej [Kodejszko 1971].

Podsumowując, możemy stwierdzić, że właściwy dobór pracy dla niewidome­go jest podstawowym warunkiem powodzenia rehabilitacji zawodowej, a zatrud­nienie się inwalidy w wyuczonym zawodzie daje mu satysfakcję i staje się punk­tem zwrotnym w jego rozwoju osobowościowym i społecznym.

Z punktu widzenia prawnego człowiek pozbawiony wzroku jest inwalidą pierwszej grupy, niezdolnym do wykonywania pracy i wymagającym stałej opie­ki. Rzeczywistość wskazuje natomiast, że proces rehabilitacji podstawowej, psy­chicznej, społecznej i zawodowej oraz właściwe „oprzyrządowanie" i warunki pracy przystosowują tego ciężko poszkodowanego inwalidę do licznych zawo­dów, w których osiąga wydajność nie ustępującą niejednokrotnie ludziom wi­dzącym.

Perspektywa możliwości wykonywania pracy zawodowej, nawiązywania i utrzymywania kontaktów międzyludzkich w środowisku społecznym wpływa pozytywnie na przebieg rehabilitacji, bo jest motywem do podjęcia wysiłku na rzecz tego procesu.

Celem badań naukowych jest próba odpowiedzi na pytanie, czy środowisko społeczne, w jakim pracują niewidomi ma bezpośredni i różnicujący wpływ na proces przystosowania się do funkcjonowania w warunkach, jakie stwarza inwa-

Rehabilitacja zawodowa niewidomych i słabo widzących lbl

lidztwo wzroku. Jeżeli zaś odpowiedź na to pytanie będzie pozytywna, to poja­wia się następne, a mianowicie: które z porównywanych środowisk (specjalne czy zintegrowane) jest korzystniejsze dla rehabilitacji zawodowej inwalidów wzroku, tj. dla ich adaptacji psychospołecznej i samopoczucia?


1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   44


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna