Zofia Sękowska wprowadzenie do pedagogiki specjalnej wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Warszawa 1998



Pobieranie 4,34 Mb.
Strona15/44
Data14.02.2018
Rozmiar4,34 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   44

Rehabilitacja jest celem kształcenia wszystkich „dzieci specjalnych", a więc także uczniów niewidomych i słabowidzących. Termin ten oznacza złożony pro­ces, którego głównym zadaniem „jest rozwijanie u osób trwale poszkodowanych na zdrowiu maksymalnych zdolności do wykonywania podstawowych codzien­nych zajęć, przygotowanie do pracy zawodowej oraz stwarzanie korzystnych warunków do kontaktu z otoczeniem fizycznym i ze środowiskiem społecznym" [Hulek 1969, s. 22]. W procesie rehabilitacji najistotniejszymi elementami, które

Uwarunkowania efektywności rehabilitacji uczniów niewidomych 147



warunkują dalsze osiągnięcia, są: akceptacja swojej osoby przez inwalidę pomi­mo tak poważnego uszkodzenia sprawności fizycznej, jakie stanowi brak wzroku, oraz ustalenie realnego, a przy tym pożądanego celu oddziaływań kompensacyj­nych i adaptacyjnych. Ten cel bowiem staje się inspiracją aktywności niewido­mego, sensem jego życia oraz ukierunkowaniem pracy lekarzy, psychologów i pedagogów, którzy z nim współdziałają w procesie usprawniania, uspołecznia­nia, defrustracji.

Rehabilitacja dzieci i młodzieży zarówno niewidomej, jak i większości słabo-widzącej odbywa się w Polsce w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowaw-czych. I choć idee kształcenia upośledzonych fizycznie w integracji ze zdrowymi w ogólnodostępnym szkolnictwie publicznym wywierają duży wpływ na prze­bieg procesu kształcenia dzieci obarczonych inwalidztwem wzroku, to jednak w dalszym ciągu główną bazą i formą organizacyjną ich kształcenia pozostaje szkolnictwo specjalne. Odnosi się to zwłaszcza do dzieci niewidomych od wczes­nego dzieciństwa albo od urodzenia i do dzieci niewidomych z dodatkowymi kalectwami. Większość dzieci słabowidzących, a więc takich, których ostrość wzroku przekracza 1/20, kwalifikuje się do nauczania w ogólnodostępnym szkol­nictwie publicznym. Jednak te dzieci słabowidzące, którym ostrość wzroku po­zwala wprawdzie na naukę pisania i czytania płaskiego druku za pomocą przy­rządów optycznych i przy zastosowaniu odpowiednich metod pedagogicznych, ale mają schorzenia analizatora wzrokowego o charakterze postępującym albo wymagającym stałej opieki lekarskiej, powinny uczyć się w zakładzie leczniczo--wychowawczym, jakim jest szkoła specjalna dla słabowidzących.



Integracja niewidomych i słabowidzących z widzącymi ma miejsce przede wszystkim na zajęciach pozalekcyjnych, w toku prac społecznych i prac organi­zacji młodzieżowych. Ponadto w pełnej integracji z widzącymi wychowywane są dzieci słabowidzące w wieku przedszkolnym, a także niewidomi i słabowidzący w średnich szkołach ogólnokształcących stopnia licealnego oraz w szkołach wyższych. Część absolwentów szkół dla słabowidzących może uczęszczać do szkół zawodowych razem z widzącymi. Wymienione tu formy kształcenia świad­czą o realizacji częściowej integracji, maksymalnie dostępnej i pożądanej dla rehabilitacji społecznej uczniów z inwalidztwem wzroku. Pobieranie nauki przez uczniów niewidomych w szkole podstawowej specjalnej uważamy za konieczne ze względu na niezbędność opanowania przez nich technik brajlowskich, umie­jętności zdobywania informacji i komunikowania się oraz ze względu na specy­fikę percepcji bezwzrokowej, która wymaga specjalnego wyposażenia szkoły w środki dydaktyczne i opieki specjalistycznej wykwalifikowanych nauczycieli.

Uczenie się dzieci słabowidzących w szkołach specjalnych dla nich przezna­czonych jest wskazane w przypadku konieczności ochrony wzroku, specjalnego wyposażenia szkoły w pomoce optyczne i techniczne oraz ze względu na konie­czność stałej profilaktyki i terapii okulistycznej. Badania psychologiczne pozwa­lają stwierdzić, że odchylenia od normy u niewidomych polegają na tym, iż dane zmysłowe są u nich ograniczone na „wejściu", natomiast aparat dokonujący

148 III. Rehabilitacja dzieci niewidomych i słabowidzących

przetwarzania informacji — działa normalnie. B. Lówenfeld pisze, że ślepota ogranicza poznanie, ponieważ:

  1. zmniejsza zakres i różnorodność doświadczeń,

  2. zmniejsza zdolność poruszania się,

c) zmniejsza kontrolę środowiska oraz samego siebie w stosunku do środo­wiska.

Psychologiczna ocena dzieci niewidomych powinna mieć znaczenie praktycz­ne, tzn. powinna prowadzić do skuteczniejszego działania pedagogicznego, a nie ograniczać się tylko do klasyfikowania dziecka i określania, czy nadaje się do danej szkoły. Ocena ta powinna pomóc rodzicom i nauczycielowi w sposobie właściwego postępowania z dzieckiem.

Ze statystyk wynika, że między 13. a 16. rokiem życia traci wzrok tyle samo dzieci, ile w wieku wcześniejszym. Powstaje stąd konieczność zorganizowania przy szkole specjalnej klasy dla niewidomych, w której by realizowano program rehabilitacji, umożliwiający później kontynuowanie nauki w szkole specjalnej lub ogólnodostępnej publicznej, w zależności od warunków osobowościowych i ro­dzinnych danego ucznia, przy użyciu technik poznawania, działania i komuniko­wania się bez wzroku.

Dane statystyczne wskazują, że na całym świecie wzrasta liczba dzieci słabo­widzących, natomiast maleje liczba całkowicie niewidomych. Zawdzięczamy to postępowi medycyny i upowszechnianiu opieki lekarskiej. Równocześnie jed­nak stwierdza się, że istnieje tendencja zwiększania się liczby dzieci, u których poza ślepotą występują jeszcze innego rodzaju zaburzenia i deficyty rozwojowe (np. upośledzenie umysłowe, zaburzenia mowy, schorzenia neurologiczne lub głuchota).

Te informacje skłaniają do stwierdzenia, że podstawowym warunkiem sku­tecznej rehabilitacji uczniów niewidomych jest zróżnicowanie form organizacyj­nych opieki wychowawczej, a przede wszystkim uelastycznienie programu nau­czania, co pozwoli na przystosowanie go do potrzeb i możliwości uczniów, a tak­że na pełną realizację zasady indywidualizacji metod dydaktycznych. Realizacja tych uwarunkowań możliwa jest na bazie gruntownego poznania uczniów niewido­mych nie tylko z punktu widzenia sprawności ich wzroku, ale także ich uzdolnień i sprawności intelektualnej, zainteresowań, przeżyć emocjonalnych oraz cech osobowości. Poznanie to warunkuje skuteczność zadań wychowawczych, polegają­cych na ukierunkowaniu rozwoju uczniów, ich aktywizowaniu, uspołecznianiu, zaspokajaniu potrzeb biopsychicznych i wszechstronnej rehabilitacji.

W pracy wychowawczej z dziećmi niewidomymi trzeba pamiętać, że podlegają one stałemu działaniu stresora, którym jest niesprawność i jej konsekwencje spo­łeczne. Powoduje to przeżywanie trudnych problemów emocjonalnych i stanów frustracyjnych. Warunkiem skuteczności procesu rehabilitacji jest więc udzielanie dzieciom niewidomym pomocy w rozwiązywaniu trudności emocjonalnych oraz aktywizowanie u nich pozytywnych mechanizmów obronnych i kompensacyjnych.

Uwarunkowania efektywności rehabilitacji uczniów niewidomych 149

Dokonuje się to również przez oddziaływanie wychowawcze na rodziców i spo­łeczeństwo dewaluujące często wartość psychospołeczną niewidomych. Temu procesowi towarzyszyć powinno wytwarzanie atmosfery i warunków socjalno--bytowych, sprzyjających rozwojowi, kształceniu, a także prawidłowemu przysto­sowaniu społecznemu i emocjonalnemu niewidomego. O powodzeniu procesu rehabilitacji decyduje w dużej mierze wykrywanie innych upośledzeń (np. zabu­rzeń mowy, upośledzeń umysłowych) i zastosowanie specjalnego programu wy­chowawczego. Konieczne jest również zapewnienie skutecznych metod i środków, umożliwiających uczenie dziecka sprawnego poruszania się, odbierania sygnałów dotykowo-kinestetycznych i słuchowych, czytania pisma Braille'a itp. — w celu maksymalnego zwiększenia jego osiągnięć. Warunkiem skutecznego przebiegu procesu nauczania dzieci niewidomych jest oparcie go na dyspozycjach rozwojo­wych, które niewidomy posiada i może usprawnić dzięki ćwiczeniu.

„Dziecko niewidome jest dzieckiem normalnym umysłowo, o ile przyczyna, która pozbawiła je wzroku, nie uszkodziła także kory mózgowej" [Grzegorzewska 1968, s. 48]. Opierając się na tym założeniu, przyjętym przez twórcę polskiej pedagogiki specjalnej — Marię Grzegorzewska, należy stwierdzić, że uczniowie niewidomi mogą realizować pełny program nauczania przewidziany dla ogólno­dostępnych szkół publicznych. Warunkiem jest tu jednak ukształtowanie i zakty­wizowanie u nich dynamicznych układów strukturalnych, które, dzięki współdzia­łaniu wszystkich pozostałych niewidomemu analizatorów oraz dzięki procesom korowym wyższej analizy i syntezy, pozwalają na adekwatne poznawanie rzeczy­wistości oraz na pełną realizację programu nauczania obowiązującego w ogólno­dostępnych szkołach publicznych. Oczywiście bodźce wzrokowe są dla niewido­mych niedostępne, a dla słabowidzących — znacznie zubożone. Dokładność, a także trwałość poznania zmysłowego zależą od liczby analizatorów uczestniczą­cych w tym procesie. Udział możliwie największej liczby narządów zmysłowych w spostrzeganiu zwiększa zmysłową aktywność ucznia, wzbogaca jego wyższą czynność nerwową, pozwala mu poznawać materiał wielostronnie i zapewnia pełniejsze, konkretniejsze i dokładniejsze spostrzeganie i zapamiętywanie.

Myślenie logiczno-pojęciowe oraz mowa — jako funkcje drugiego układu sygnałowego — rozwijają się u niewidomych bardzo dobrze i bez przeszkód. Wa­runkiem więc skutecznego kształcenia jest piecza nad rozwojem tych sprawności. Właściwości wszystkich przedmiotów i zjawisk oraz pojęcia ogólne wyraża mo­wa, mimo więc braku wzroku istnieją u niewidomych możliwości zastąpienia bezpośrednich doznań informacją słowną. Duże znaczenie w przechowywaniu uzyskanych tą drogą informacji odgrywa usprawniona przez ćwiczenie pamięć logiczna. Dzięki niej niewidomy uczeń zdobywa wiedzę, umiejętności i nawyki, uczy się słów i ich znaczeń, uczy się mówić i myśleć. Zapamiętywanie, przecho­wywanie i reprodukowanie materiału z pełnym jego rozumieniem jest jednym z zasadniczych warunków skutecznego uczenia się.

W miarę wzbogacania doświadczeń i gromadzenia wiedzy doskonali się spraw­ność uogólniania oraz wnioskowania. W procesach systematyzowania i uogól-

150 III. Rehabilitacja dzieci niewidomych i słabo widzących

niania informacji decydującą rolę odgrywa mowa. Jest ona także najistotniejszym elementem kompensacji, zarówno poznawczej, jak i społecznej. U niewidomych w procesie kompensacji — oprócz mowy — szczególnie ważny jest czynnik mo­tywacyjny, jaki stanowi potrzeba zrozumienia i poznania rzeczywistości, zorien­towania się w niej oraz nawiązania kontaktu społecznego przez przystosowanie się do świata widzących. Właśnie dlatego uczniowie niewidomi są chłonni i za­interesowani, a uczenie ich daje nauczycielowi dużo satysfakcji.

Warunki prawidłowego poznawania świata przez niewidomych są jednak różnorodne i często trudne do spełnienia. Zaliczamy do nich:



  1. poziom intelektualny dziecka umożliwiający mu logiczne myślenie i rozwój
    mowy;

  2. prawidłową działalność pozostałych analizatorów, a zwłaszcza dotyku
    i słuchu, dzięki którym mogą wytworzyć się kompensacyjne układy strukturalne;

  3. sprzyjające rozwojowi warunki rodzinne i środowiskowe;

  4. prawidłowe oddziaływanie wychowawcze i dydaktyczne, aktywizujące
    dynamiżmy adaptacyjne niewidomego i ukierunkowujące jego procesy poznaw­
    cze;

  5. umiejętność korzystania z różnych pomocy technicznych, kompensujących
    w pewnym stopniu brak wzroku;

  6. właściwą lokalizację, budowę i urządzenie szkoły;

  7. zainteresowania ogólne i ukierunkowane, szkolne i pozaszkolne, dotyczące
    również życia kulturalnego, gospodarczego, społecznego i politycznego;

h) stosowanie w procesie rehabilitacji uczniów niewidomych zasad indywidu­alizacji oraz wszechstronnej poglądowości i ekspresji;

i) wysoko kwalifikowanych i zaangażowanych społecznie oraz emocjonalnie pracowników pedagogicznych;

j) współpracę rodziców dziecka niewidomego ze szkołą.



Specjalny charakter szkolnictwa dla niewidomych — istniejący w większości krajów, w tym także w Polsce — wynika wyłącznie z konieczności stosowania tych metod i technik nauczania, które uwzględniają specyfikę percepcji i działa­nia bez pomocy wzroku i oparte są na właściwościach dynamicznych układów strukturalnych kompensujących ślepotą. Nie wynika natomiast z ograniczonych możliwości intelektualnych uczniów niewidomych, gdyż te w zasadzie są analo­giczne do możliwości widzących.

Jak wynika z zasygnalizowanych uwarunkowań procesu rehabilitacji uczniów niewidomych, problematyka ich kształcenia jest złożona. Uwzględnia przede wszystkim granice i możliwości rozwoju człowieka pozbawionego zdolności widzenia, a następnie czynniki, od których zależy ukształtowanie jego cech oso­bowości i adaptacja do życia w świecie ludzi widzących.

Celem powiązania nowych wiadomości i kształtowanych postaw z realnym życiem, a przez to ustrzeżenia niewidomych uczniów przed nieadekwatnymi, po­zbawionymi oparcia w znajomości faktów sądami, należy bogacić ich doświad­czenia zmysłowe i korygować wyobrażenia, a także uczyć pracy produkcyjnej.

Uwarunkowania efektywności rehabilitacji uczniów słabowidzących 151

Wytwarzanie przedmiotów, prace społeczne czy działalność artystyczna są kon­kretyzacją wiadomości i teorii, wiązaniem ich z praktyką i rozumieniem przez analogię. Dzięki nim myślenie niewidomych postępuje od konkretów danych w nauczaniu poglądowym — do teorii i systemu pojęć kształtowanych przez nauczanie problemowe, osiągając wreszcie stadium konkretyzacji i asymilacji wiedzy. Dzięki takiemu tokowi dydaktycznemu i wykorzystaniu dyspozycji inte­lektualnych dzieci niewidomych wychowuje się je do twórczego, społecznego życia, zachowując równowagę ich systemu poznawczego z otaczającą rzeczywis­tością. Te zasady spełnia metoda ośrodków pracy w nauczaniu początkowym, wzbogacona ćwiczeniami kompensacyjnymi, korekcyjnymi i orientacyjnymi, oraz nauczanie problemowe aktywizujące uczniów i kształcące ich myślenie, rozumia­ne przede wszystkim jako rozwiązywanie nowych zadań.

13. UWARUNKOWANIA EFEKTYWNOŚCI REHABILITACJI UCZNIÓW SŁABOWIDZĄCYCH

Czynnikiem, który w decydującym stopniu wpływa na wyniki kształcenia uczniów słabowidzących, jest stan ich wzroku. Kryteria okulistyczne wciąż nie są dostatecznie uściślone. Przyjmuje się, że słabowzroczność obejmuje ostrość wzroku od 0,3 aż do 0,05 i dzieli się na słabowzroczność umiarkowaną i znacz­ną [Majewski 1993]. Tłumacząc, jaka jest wydolność wzroku przy tym stopniu słabowzroczności, należy wyjaśnić, że dotyczy ona lepszego oka przy zastoso­waniu okularów albo innych środków optycznych umożliwiających pisanie i czytanie płaskiego druku i pisma. Zakłada się przy tym, że pole widzenia musi być dostatecznie duże, by było możliwe czytanie tekstu, a nie tylko poje­dynczych liter. Niektórzy lekarze okuliści określają stopień utraty wzroku w pro­centach. Przyjmuje się wtedy, że słabowidzące jest dziecko, którego ubytek wzroku wynosi co najmniej 40%, a nie więcej niż 80%. Są to, oczywiście, grani­ce nieścisłe i umowne, trudne do sprecyzowania. Zagadnienie ostrości wzroku słabowidzących jest jednak podstawowe przy kwalifikowaniu uczniów do szkół dla słabowidzących i dlatego należy dążyć do jego uściślenia w aspekcie me­dycznym.

Oprócz diagnozy medycznej przy orzekaniu słabowzroczności dla celów peda­gogicznych przyjmuje się następujące kryteria:



  1. stopień korzystania ze wzroku jako głównego kanału uczenia się;

  1. wskazania specjalistów lekarzy, pedagogów i psychologów dotyczące indy­
    widualnych przypadków.

Z punktu widzenia ochrony wzroku — która jest także celem szkolnictwa dla słabowidzących — można podzielić uczniów na dwie grupy, a mianowicie:

  1. tych, u których ostrość wzroku została ustalona i stan nie ulega pogorszeniu;

  2. tych, u których występuje pogorszenie się stanu wzroku, co może dopro­
    wadzić do całkowitej jego utraty.

152 III. Rehabilitacja dzieci niewidomych i siaDOwiazących

Każda z tych grup wymaga specyficznego traktowania. Pierwsza — profilak­tycznego, druga — terapeutycznego i profilaktycznego. Istnieją również specy­ficzne wskazania metodyczne, wynikające z możliwości i ograniczeń oraz z za­dań ochrony wzroku uczniów. Zadania te i metody postępowania pedagogicznego różnią się także w zależności od rodzaju wady albo uszkodzenia czy choroby uczniów szkół dla słabowidzących.

Większość dzieci słabowidzących uczy się w szkołach, przy których istnie­ją internaty. Prowadzą one wspólnie pracę nad rehabilitacją dziecka słabowidzą-cego. Warunek dobrych jej wyników, wymagających szczególnego podkreślenia, stanowi integralna jedność procesu nauczania i wychowania, zgodna i uzupełnia­jąca się współpraca pracowników szkoły i internatu.

Rehabilitacja dzieci słabowidzących byłaby nieosiągalna bez wysoko kwalifi­kowanych, pełnych inwencji i twórczej pracowitości nauczycieli oraz wychowaw­ców. Oni to uzupełniają braki w pomocach poglądowych, wykonując na przykład indywidualne kartoniki z tekstami (zadaniami matematycznymi, wzorami czy regułami fizycznymi bądź chemicznymi, ćwiczeniami gramatycznymi itp.). Oni również pobudzają aktywność uczniów, rozwijają ich zainteresowania i uzdolnie­nia, udzielają pomocy, prowadzą terapię wychowawczą niezbędną w pracy ośrod­ka leczniczo-wychowawczego, jakim jest szkoła dla słabowidzących.

Specjalistyczne kwalifikacje nauczycieli pracujących w ośrodku szkolno--wychowawczym dla słabowidzących i w klasach integracyjnych, są kardynal­nym warunkiem realizacji programu kształcenia uczniów. Pracownik pedagogicz­ny, który takich kwalifikacji nie posiada, może — mimo najlepszej woli — po­pełniać błędy metodyczne i stawiać wymagania szkodliwe dla zdrowia dzieci słabowidzących albo nie uwzględniające zadań i warunków ich kompleksowej rehabilitacji.

Warunkiem dydaktycznym, od którego uzależnione są przebieg i wyniki kształcenia uczniów słabowidzących, jest przestrzeganie zasad nauczania, a szcze­gólnie:

  • zasady indywidualizacji,

  • zasady jedności nauczania z wychowaniem,

  • zasady zaspokajania potrzeb fizycznych i psychicznych wychowanka,

  • zasady terapeutyczności w procesie wychowania i nauczania,

  • zasady aktywizacji uczniów,

  • zasady poglądowości w nauczaniu,

  • zasady stopniowania trudności,

  • zasady łączenia teorii z praktyką,

  • zasady usprawniania dynamizmów kompensacyjnych wychowanka,

  • zasady defrustracji poprzez pobudzanie pozytywnych mechanizmów obron­
    nych i przystosowawczych.

Podstawowym elementem dydaktycznych uwarunkowań procesu kształcenia uczniów słabowidzących jest przystosowanie procesu nauczania do zwolnionego tempa pracy uczniów. W szkołach dla słabowidzących realizuje się program

Uwarunkowania efektywności rehabilitacji uczniów slabowidzących 1 jj



ogólnodostępnych szkół publicznych, jednakże zachodzi konieczność uwzględ­nienia zmian w treści niektórych przedmiotów, takich jak: wychowanie technicz­ne, wychowanie plastyczne, wychowanie fizyczne, gdyż są one ściśle uzależnio­ne od specyfiki wzroku uczniów. Ponadto konieczne są modyfikacje programów w kierunku większej korelacji i syntezy niektórych przedmiotów. Specyfika uczniów i potrzeby ich rehabilitacji wymagają też wprowadzenia do programów nauczania dodatkowych przedmiotów, takich jak maszynopisanie, ćwiczenia kompensacyjno-usprawniające oraz orientacyjne, a także uwzględnienia w nich — w razie indywidualnych potrzeb uczniów — nauki czytania i pisania alfabe­tem Braille'a oraz zajęć korekcyjno-wyrównawczych czy logopedycznych.

Wyniki procesu nauczania zależą od współdziałania uczniów i nauczycieli oraz warunków, w jakich ten proces przebiega. Konieczne jest więc uwzględnie­nie problemów psychologicznych i pedagogicznych przy przewidywaniu wyni­ków i stosowaniu metody oraz stawianiu wymagań uczniom słabowidzącym.

Należy zdawać sobie sprawę z tego, że populacja tych uczniów jest bardzo zróżnicowana nie tylko pod względem okulistycznym, ale także psychologicz­nym. Zazwyczaj do szkół specjalnych dla słabowidzących trafiają dzieci w wy­sokim stopniu niedowidzące bądź z niewielką albo średnią słabowzrocznością i równoczesnym dodatkowym globalnym albo fragmentarycznym obniżeniem sprawności psychofizycznej. Znakomita większość dzieci i młodzieży słabowi-dzącej — bez dodatkowych deficytów, zaburzeń bądź upośledzeń — kształci się w szkołach powszechnych i osiąga dobre, a nawet bardzo dobre wyniki.

Populacja uczniów szkół dla słabowidzących to w znacznej mierze dzieci wy­magające — oprócz ochrony wzroku — ćwiczeń usprawniających i wielostronnej rehabilitacji. Część z nich to dzieci opóźnione w rozwoju umysłowym wskutek zaniedbań wychowawczych i luk w wiadomościach wyniesionych z ogólnodo­stępnej szkoły publicznej, w której nie dawały sobie rady, bo nie były otoczone opieką lekarską i pedagogiczną. Część zaś to dzieci z tzw. pogranicza dolnej sprawności umysłowej. Elementami tego globalnego obniżenia poziomu rozwoju umysłowego — wyrażonego najczęściej niskim ilorazem inteligencji (68-84) — są deficyty w zakresie spostrzegania, analizy i syntezy wzrokowej, zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej, zaburzenia lateralizacji, zaburzenia wnioskowa­nia logicznego albo uwagi i pamięci oraz ogólne osłabienie sprawności procesów nerwowych w postaci np. nadpobudliwości. Większość wymienionych przyczyn obniżenia sprawności umysłowej uczniów udaje się wyrównać dzięki rehabilita­cyjnej pracy ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci słabowidzących. Warunkiem jest, oczywiście, umiejętna praca personelu pedagogicznego i właści­wa organizacja procesu dydaktycznego w tych zakładach. Uczniowie słabowidzą-cy upośledzeni umysłowo w stopniu lekkim (LI. 52-67) powinni być kierowani do szkoły specjalnej, przeznaczonej dla takiej młodzieży.

Szczególnie istotnym warunkiem pomyślnego przebiegu procesu rehabilitacji dzieci słabowidzących jest wczesna interwencja i kierowanie ich do odpowiednich szkół. Najlepsze wyniki osiąga się wtedy, kiedy uczniowie od pierwszej klasy



1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   44


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna