Zastanawiając się nad rolą Majdanka w polityce nazistowskiej, zwłaszcza dotyczącej regionu lubelskiego, warto zwrócić uwagę na



Pobieranie 7,32 Mb.
Strona1/9
Data02.11.2017
Rozmiar7,32 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

eksterminacja żydów na Majdanku i rola obozu

Zeszyty Majdanka

2003, t. XXII

ARTYKUŁY

Tomasz Kranz


Eksterminacja Żydów na Majdanku i rola obozu

w realizacji „Akcji Reinhardt”
Wstęp
Przy rekonstruowaniu i opisywaniu historii obozu koncentracyjnego na Majdanku wciąż napotykamy na poważne trudności, zwłaszcza podejmując próbę wyświetlenia takich zagadnień, jak faktyczne znaczenie obozu w polityce nazistowskiej, liczba więzionych tutaj ludzi czy bilans strat osobowych. W tym obszarze nadal pojawiają się pytania, na które dotychczasowa historiografia nie dała w pełni zadowalających odpowiedzi. Wśród kwestii wymagających dalszych badań na plan pierwszy wysuwa się także funkcja Majdanka w procesie eksploatacji siły roboczej Żydów oraz rola obozu w realizacji „Endlösung”. Nadal słabo rozpoznane są bowiem niektóre aspekty dotyczące Żydów na Majdanku, zwłaszcza ich pobyt w obozie w drugiej połowie 1942 r. i eksterminacja w komorach gazowych. Dalszych badań wymaga także ustalenie relacji między KL Lublin a „Aktion Reinhardt”, masowym mordem Żydów w Generalnym Gubernatorstwie nadzorowanym przez SS-Gruppenführera Odila Globocnika1.

Wspomniane zagadnienia mają dla poznania historii obozu koncentracyjnego w Lublinie pierwszorzędne znaczenie, Żydzi stanowili bowiem na Majdanku największą grupę narodowościową. Dominowali liczebnie w obozie przez cały rok 1942 i kilka miesięcy 1943 r. W połowie maja 1943 r. ich stan liczbowy przekroczył 17 000. Ponadto większość przybywających na Majdanek transportów żydowskich – w odróżnieniu od więźniów innej narodowości – poddawana była procedurze dzielenia ludzi na zdolnych i niezdolnych do pracy, co dla części z nich, głównie ludzi starych i dzieci, oznaczało śmierć w komorach gazowych.

W historiografii Majdanka prześladowaniu i zagładzie Żydów poświęcono stosunkowo mało uwagi. Spostrzeżenie to odnosi się w szczególności do publikacji, których autorami są historycy związani z Państwowym Muzeum na Majdanku. Los Żydów na Majdanku poruszany jest wprawdzie w opracowaniach omawiających poszczególne zagadnienia z dziejów obozu, ale większość autorów skupia się przede wszystkim na opisie sytuacji bytowej Żydów, nie wyjaśniając specyficznej roli, jaką KL Lublin odegrał w procesie ich wyniszczenia. Problematyka dotycząca więźniów żydowskich w obozie na Majdanku nie została również wyczerpująco omówiona ani w pierwszej monografii obozu Józefa Marszałka, ani w wydawnictwie zbiorowym pod redakcją Tadeusza Mencla2. Nie doczekała się także szerszego opracowania na łamach „Zeszytów Majdanka”.

Na temat Żydów na Majdanku powstały, jak dotąd, dwie syntetyczne prace. Pierwsza – artykuł Tatiany Berenstein i Adama Rutkowskiego3 – zawiera wiele szczegółowych informacji o sytuacji więźniów żydowskich w obozie i stanach liczbowych. Poza opisem warunków bytowych, pracy, ruchu oporu i form stosowanego wyniszczenia, autorzy ustalili – drogą szacunków – liczbę Żydów deportowanych i zgładzonych. Ich wyliczenia, pod wieloma względami pionierskie, oparte są jednak głównie na nieprecyzyjnych danych, pochodzących przede wszystkim z zeznań świadków. Niejednokrotnie są one znacznie zawyżone i wymagają weryfikacji. Historię Żydów w lubelskim obozie koncentracyjnym obszernie omawia także napisana w języku hebrajskim praca magisterska. Jej autor wykorzystał w niej, obok polskich opracowań naukowych, literaturę wspomnieniową, w tym relacje przechowywane w Instytucie Yad Vashem w Jerozolimie. Nakreślony przez niego obraz – w większym stopniu oparty na materiale historiograficznym niż analizie źródeł archiwalnych – nie odbiega jednak w zasadniczy sposób od dotychczasowej interpretacji i nie wnosi nowych ustaleń do zagadnienia związków Majdanka z „Akcją Reinhardt” czy liczby zamordowanych tutaj Żydów4.

Informacje na temat liczby i losów więźniów żydowskich na Majdanku zawierają także opracowania przyczynkarskie poświęcone deportacjom Żydów z poszczególnych państw, obozów lub regionów. W przypadku transportów zagranicznych dotyczą one jednak w całości tylko Żydów czeskich, o Żydach słowackich i niemieckich znajdujemy zaś jedynie wzmianki lub wykazy zmarłych5. Jeśli chodzi natomiast o Żydów polskich, to dysponujemy artykułem o sytuacji Żydów warszawskich deportowanych do dystryktu lubelskiego, w tym także do obozu na Majdanku6.

Rozważania nad funkcją Majdanka w nazistowskiej polityce eksterminacyjnej wobec Żydów przewijają się również przez inne opracowania, głównie autorów zagranicznych. Próbę wyświetlenia roli obozu w zagładzie Żydów podjął częściowo historyk niemiecki Wolfgang Scheffler w niepublikowanej ekspertyzie przygotowanej dla potrzeb procesu sądowego w Düsseldorfie7. Temat ten porusza także badaczka amerykańska Elisabeth B. White8, rozpatrując znaczenie obozu w planach dotyczących utworzenia w Europie Wschodniej niemieckiego imperium gospodarczego. Eksterminację w komorach gazowych omawia – jednak dość pobieżnie – Adam Rutkowski9, a techniczne aspekty tego zagadnienia analizuje Francuz Jean-Claude Pressac, autor głośnej książki o krematoriach oświęcimskich10. W kontekście komór i eksterminacji Żydów wspomnieć trzeba również o studium dwóch historyków nurtu rewizjonistycznego11. Problem Żydów na Majdanku podjęli też Peter Witte i Stephan Tyas przy okazji opublikowania tajnego telegramu dotyczącego bilansu zagłady Żydów w 1942 r w ramach „Akcji Reinhardt”12.

Podstawowym zamierzeniem niniejszego artykułu jest z jednej strony próba weryfikacji i uzupełnienia podawanych w dotychczasowej historiografii ustaleń dotyczących masowego mordu na Żydach w obozie koncentracyjnym na Majdanku, z drugiej strony zaś wyjaśnienie roli obozu w polityce nazistowskiej wobec Żydów, a zwłaszcza jego powiązań ze strukturami i mechanizmami „Akcji Reinhardt”. Wyczerpujące zbadanie obu tych zagadnień poważnie utrudnia skromna, a do tego znacznie rozproszona baza źródłowa. Poza materiałami dotyczącymi Żydów w obozie na Majdanku, które przechowywane są w Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku13, w artykule wykorzystano część niemieckich akt śledczych i procesowych związanych z KL Lublin. Przede wszystkim chodzi o dotychczas właściwie nie eksplorowane przez historyków polskich akta prowadzonego w latach 1960-1974 śledztwa i toczącej się w latach 1975-1981 rozprawy przez Sądem Krajowym w Düsseldorfie przeciwko 15 członkom załogi obozu na Majdanku14. Bardzo przydatne okazały się publikowane i niepublikowane relacje i wspomnienia byłych żydowskich więźniów Majdanka ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, Archiwum Yad Vashem w Jerozolimie i United State Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie. Wiele ważnych informacji dostarczają zeznania Friedricha Wilhelma Rupperta, kierownika technicznego na Majdanku, oraz Jakoba Sporrenberga, dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim15. Istotne ustalenia zawiera także najnowsza literatura przedmiotu poświęcona zagładzie Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa, w szczególności zaś w dystrykcie lubelskim. Wspomnieć tu trzeba przede wszystkim o nowatorskich pracach Dietera Pohla i Bogdana Musiała16.




  1   2   3   4   5   6   7   8   9


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna