Zarys teorii I filozofii prawa



Pobieranie 356,13 Kb.
Strona1/7
Data16.12.2017
Rozmiar356,13 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7

Zarys teorii i filozofii prawa
S. Wronkowska, Z. Ziembiński „Zarys teorii prawa” (wydanie po 2000 r.)

L. Leszczyński „Zagadnienia teorii stosowania prawa. Doktryna z orzecznictwa” 2001 r.




  1. POJMOWANIE PRAWA

Prawo to zjawisko złożone, wieloaspektowe, można je badać w różnych płaszczyznach i różnymi metodami:

- ontologia – nauka o bycie

- epistemologia – nauka o poznaniu

- aksjologia prawa – nauka o wartościach; można sprowadzić do kilku grup.



Grupy o byt prawa:

  1. prawo to norma lub system norm prawnych

  2. prawo to fakt społeczny

  3. prawo to fakt psychiczny – przeżycia

  4. prawo to określone wartości, czy przejaw wartości

  5. prawo to zjawisko złożone.

Te ujęcia można zredukować i otrzymamy dwupodział ujęć prawa:

  1. ujęcie prawa jako zespołu tak czy inaczej rozumianych norm postępowania,

  2. ujęcie prawa, w którym prawo jest zespołem faktów społ. czy psychicznych związanych z określonego rodzaju normami, Są to tzw. kierunki realistyczne (koncepcja realistyczna)

Ujęcie nr 1 – prawo jako norma, jako zespół norm postępowania – wyróżnia się tu:

  1. koncepcja prawnonaturalna

  2. koncepcja pozytywistyczna.

Sposób wyznaczania treści tych norm:

Koncepcje pozytywistyczne – zakładają, że treść jest wyznaczona przez akty stanowienia czy uznania ze strony państwa (przez decyzje organów państwowych) – prawem są jedynie normy prawa pozytywnego pochodzące od kompetentnych organów państwa, ich realizowanie poparte jest zagrożeniem przymusu ze strony państwa w przypadku ich przekroczenia.

Koncepcje prawno-naturalne – zakładają, że istnieją i obowiązują pewne normy prawa naturalnego niezależnie od aktów ustanowienia norm o takiej treści przez władze państwowe, niezależnie od źródeł, z których te normy mogą być wyprowadzone (Bóg, natura czy godność człowieka).

Podstawowym twierdzeniem jest to, że prawo naturalne istnieje obiektywnie, jest czymś naturalnym, realnie istniejącym. Istnieje niezależnie od działania i poczynań ludzkich, nie jest to wytworem kultury. Człowiek jest zdolny te normy rozpoznać za pomocą czynności o charakterze poznawczym.

Są to normy o cechach sprawiedliwości i słuszności. Ze względu na walory traktowane są jako normy prawa najwyższego.

KONCEPCJA PRAWNONATURALNA

Te kierunki korzeniami tkwią w starożytnej Grecji. Taki sposób patrzenia (prawnonaturalny) można dostrzec u Arystotelesa i Platona. Stoicy przyjmowali, że istnieje powszechne prawo „nomos” będące źródłem i wzorcem dla prawa ludzkiego stanowionego. Takie poglądy utrzymywał się aż do XIX w. (do pojawienia się historycznej szkoły prawa, a później pozytywizmu prawniczego, którego ojcem był John Austin) W historii myśli prawniczej można wskazać okresy żywego rozwoju prawa natury i ich silnego oddziaływania, ale też i czasy, gdzie były one spychane na margines.

- nie mogły się rozwijać w Polsce, gdyż wiodącą koncepcją była koncepcja marksistowska; wyjątkiem – ośrodkiem, w którym udało się koncepcję prawa natury rozwijać był KUL.

- rozwój był po II wojnie światowej, ale nie w Polsce

- w USA był bardzo żywy rozwój koncepcji prawa natury.

W okresie moralnych kryzysów prawa pozytywistycznego wzmaga się potrzeba odwołania do wartości niespornych.

Wspólnym elementem jest przeciwstawianie się woluntarystycznej (wola) wizji, iż cokolwiek ustanowią rządzący ma moc prawną.

Inne wspólne elementy koncepcji prawnonaturalnej i pozytywistycznej:


    1. prawo naturalne istnieje obiektywnie, niezależnie od aktów władzy państwowej, nie jest to jako rezultat woli człowieka

    2. obowiązywanie norm prawa pozytywnego – prawo pozytywne w przeciwieństwie do prawa natury ulega częstym zmianom; natomiast prawo natury charakteryzuje się stabilnością, niezmiennością

    3. w koncepcjach prawa natury przyjmuje się, że podstawa obowiązywania prawa pozytywnego istnieje poza systemem norm prawnych. Nie wystarczy wskazać, że normy powstały w drodze czynienia użytku z przyznanej kompetencji prawodawczej,

Dla obowiązywania prawa pozytywnego powinny być spełnione jeszcze inne warunki, np. ogłoszenie w dzienniku promulgacyjnym (tzn. w oficjalnie urzędowym ogłoszeniu aktu prawnego),

    1. dotyczy funkcji koncepcji – funkcją prawa natury jest eliminowanie prawa złego, niesłusznego, niesprawiedliwego, podłego. Prawo natury pełni rolę wzorca dla prawa tworzonego przez ludzi, jest środkiem walki o prawo słuszne.

Nurty koncepcji prawa natury:

Są 3 główne nurty:



  1. kosmologiczny

  2. religijny

  3. laicki.

Nurt kosmologiczny – prawo natury to prawo kosmosu mające boskie pochodzenie. Te prawa w swoistym sensie obowiązują w świecie przyrody, którego człowiek jest elementem. Człowiek jako fragment świata przyrody podlega prawom natury. Przełomu w tym sposobie myślenia o prawie natury dokonał Arystoteles. Odróżnił on prawo przyrody, odnoszące się m.in. do człowieka jako do istoty biologicznej od prawa naturalnego rozumianego jako zespół norm postępowania odnoszących się do człowieka jako istoty społecznej. Uważał, że źródłem prawa natury jest istota człowieka, a norma prawa naturalnego poznawalne są ludzkim rozumem.

Podstawowa norma prawa natury miała wg Arystotelesa charakter normy moralnej


i głosiła „Należy czynić dobro, a zła unikać”.

Nurt religijny – przedstawiciele tego nurtu to: św. Augustyn (354-430) oraz św. Tomasz z Akwinu (1225-1274, XIII w.).

Dzieła św. Augustyna: „O państwie bożym”, „O doskonałej sprawiedliwości człowieka”, „Wyznania św. Augustyna”.

Dzieła św. Tomasza z Akwinu: „Summa teologiczna”, „Summa filozoficzna”.

Św. Augustyn – wg niego wszelka władza pochodzi od Boga, a jej podstawą powinna być sprawiedliwość. Prawo naturalne to nakazy Boże, a źródłem ich poznania jest objawienie.

Św. Augustyn utożsamia prawo i porządek. Prawo układa się w hierarchię:



  1. prawo wieczne – które jest boską wolą i rozumem, przenika cały wszechświat

  2. prawo naturalne – to norma uniwersalna zapisana przez Boga w duszy człowieka

  3. prawo ludzkie – doczesne, wywodzi się z prawa naturalnego; celem prawa jest zapewnienie pokoju w rodzinie i państwie.

Św. Augustyn opierał się na Platonie.

Św. Tomasz z Akwinu – wg niego podstawową myślą jest idea hierarchii, na czele której stoi Bóg. Hierarchia ta jest czymś stałym, niezmiennym, właściwa jest zarówno dla świata przyrody, jak i społeczeństwa ludzkiego, dotyczy też duchowego świata aniołów.

Wg Tomasza z Akwinu prawo naturalne (lex naturalis) stanowi jedną z czterech porządków normatywnych częściowo ze sobą powiązanych, obok prawa wiecznego (lex eterna) będącego zgodnym z zamysłem Boga porządkiem świata jest to najwyższe prawo, normy tego prawa są odbiciem mądrości Stwórcy, prawa bożego (lex divina), które objawione w piśmie świętym ma pomagać człowiekowi w osiągnięciu zbawienia oraz prawa ludzkiego (lex humana) wywodzącego się z prawa wiecznego za pośrednictwem prawa naturalnego i które jeśli jest zgodne z prawem naturalnym zasługuje na miano prawa.



Hierarchia wg św. Tomasza:

1. Lex eterna

2. Lex naturalis

3. lex humana

4. lex divina

Normy prawa naturalnego są wyryte w sercach ludzkich. Te normy człowiek odczytuje swoim sumieniem.

Podstawowy nakaz prawa natury wg Tomasza – „czyń dobro, a zła unikaj”. A co jest dobre człowiek musi odczytać w swoim sumieniu.

Św. Tomasz sformułował definicję prawa jako normy:



Prawo to rozporządzenie rozumu dla dobra wspólnego nadane publicznie i obwieszczone przez tego, kto ma pieczę nad wspólnotą.

Dobro wspólne – to dobro całego społeczeństwa i indywidualne.

Prawo pozytywne niezgodne z prawem naturalnym nie wiąże sumienia i wolno się przeciwko niemu buntować, chyba że w następstwie buntu powstałoby więcej zamętu i zła niż w następstwie przestrzegania niesłusznego i złego prawa pozytywnego.

Neotomizm – przedstawicielem w Polsce jest prof. Krępiec (z KUL)



Nurt laicki (świecki) – koncepcje te upatrywały źródeł prawa natury w istocie człowieka, w jego rozumie czy godności, czy też w naturze społeczeństwa lub jednostki. Przyjmowały, że to prawo jest poznawalne ludzkim rozumem.

Przedstawicielami tego nurtu są Hugo Grocjusz, Russo, Spinozo.

W tym nurcie nastąpiło odwiązanie prawa natury od prawa wiecznego, następuje tu rozdział prawa naturalnego i nakazów moralnych, normy prawa naturalnego nie muszą wyznaczać powinności czynienia tego, co jest dobrem moralnym.

Przez odwołanie się do natury człowieka uzasadnia się konieczność oparcia życia społecznego na własności prywatnej. Wprowadzenie dominacji własności społecznej jest niezgodne z naturą człowieka, gdyż zmusza go do szczególnej dbałości o to, co do niego
nie należy.

H. Grocjusz (1583-1645) rozpoczął ten nurt. Jego dzieła to: „Traktat o prawie wojny i pokoju” (1625), „Wolność mórz”.

Grocjusz uwalnia normy praw natury od treści religijnych, wiążąc je z naturą człowieka. Prawo natury towarzyszy człowiekowi z racji jego człowieczeństwa od zawsze. Jest tak absolutne i niezmienne, że sam Bóg nie może go zmienić.

Wg Grocjusza prawo natury istniałoby nawet wtedy, gdyby Boga nie było. Oczywiście Bóg jest twórcą natury i nie ma powodu przypuszczać, że Boga nie ma, takie myślenie byłoby zbrodnią.

Wg Grocjusza prawo natury wyprzedza wszelkie umowy.



Zasady prawa natury wg H. Grocjusza:

  1. pacta sund servanda – umów należy dotrzymywać

  2. poszanowanie cudzej własności

  3. wynagradzanie szkód

  4. wymierzanie kar za popełnione przestępstwa.

Klasyfikacja koncepcji prawa natury ze względu na moc wiążącą:

- jurydyczne

- filozoficzne.

Koncepcja jurydyczna – normom prawa natury przypisuje się moc wiążącą w obrocie prawnym i uważa się za normy nadrzędne w stosunku do norm prawa pozytywnego. Koncepcja ta utożsamia prawo z prawem godnym przestrzegania, więc dobrym prawem. Nie jest prawem to, co jest niesprawiedliwe. Złe prawo pozytywne nie jest prawem z mocy samej definicji prawa. Prawo pozytywne niezgodne z prawem naturalnym nie obowiązuje jako normy prawne.

Prawo natury może pełnić w stosunku do prawa pozytywnego funkcję walidacyjną –co oznacza, że daje podstawy obowiązywania prawa pozytywnego. Obowiązywanie prawa pozytywnego zależy od jego zgodności z prawem naturalnym.



Koncepcja filozoficzna – normy prawa natury traktowane są jedynie jako wzorzec dla prawa pozytywnego w tym sensie, że normy prawa pozytywnego, które są niezgodne z normami prawa naturalnego są złymi normami prawa, ale pozostają normami prawa, które nie wiążą w sumieniu, ale są normami prawa.

Prawo naturalne pełni rolę wzorca ideału dla prawa pozytywnego, które może być oceniane dodatnio – gdy jest zgodne z tym wzorcem – lub oceniane negatywnie – gdy jest niezgodne. Niesłuszne normy traktowane są jednak jako prawo, ale jako prawo niesprawiedliwe, niesłuszne.



Prawo naturalne w tej wersji jest dla prawa obowiązującego z woli organów państwa wzorcem dającym wskazania dla prawodawcy co do ukierunkowania jego działań, ale nie rozstrzygającym bezpośrednio o treści prawa obowiązującego w obrocie prawnym.

Klasyfikacja koncepcji prawa natury ze względu na zmienność treści prawa natury oraz
z jakim rodzajem zmienności mamy do czynienia:


  1. koncepcja statyczna

  2. koncepcja o zmiennej treści

  3. koncepcja dynamiczna.

Koncepcja statyczna – prawo natury ma treść niezmienną. Ukształtowała się w starożytności i ma charakter religijny.

Koncepcja o zmiennej treści – ukształtowała się na przełomie XIX i XX w. Twórcą był Rudolf Sztamler (1856-1938). Przyjmuje on, że treść prawa natury ulega zmianom, jest zrelatywizowana do określonej kultury czy warunków historycznych. Każda epoka ma jakieś najlepsze prawo naturalne. Są to koncepcje o charakterze świeckim.

Koncepcja dynamiczna – powstała w połowie XX w. Znalazła wyraz w dokumentach
II Soboru Watykańskiego. Wg tej koncepcji zasady prawa naturalnego są niezmienne, ale odpowiednio do czasu znajdują zastosowanie do zmieniającego się świata. Człowiek, świat zmieniają się i zmienne jest też poznanie prawa natury. Koncepcje te mają charakter religijny.

Inny podział koncepcji:

  1. koncepcja o charakterze materialnym (substancjonalne)

  2. koncepcja o charakterze proceduralnym (formalnym)

Koncepcja o charakterze materialnym – formułuje bezpośrednio treść norm, jakie powinno zawierać prawo pozytywne, żeby było prawem słusznym i sprawiedliwym. Są to wskazania dość ogólne – np. zasady prawa naturalnego wg Grocjusza (umów należy dotrzymywać, itp).

Koncepcja o charakterze proceduralnym – wyznaczają pewne formy tworzenia prawa pozytywnego, których zachowanie ma być warunkiem koniecznym do ukształtowania prawa sprawiedliwego, np. koncepcja Leona Fullera (1902-1978) – jego dzieło „Moralność prawna”. Fuller daje wskazania, jak powinien być skonstruowany system norm i jak należy go stosować. Mówi też o wewnętrznej (formalnej) moralności prawa. Te prawa natury nie mają nic wspólnego z prawem powstałym z woli niebios.

Na wewnętrzną moralność prawa składają się postulaty:

    1. postulat ogólności prawa – reguły prawa mają moc o charakterze generalnym

    2. postulat jasności – mają być zrozumiałe dla adresatów

    3. postulat niesprzeczności systemu prawa

    4. postulat zakazu wstecznego działania prawa

    5. postulat zakazu wyznaczania obowiązków niemożliwych do spełnienia

    6. postulat publikowania prawa

    7. postulat trwałości prawa w czasie – prawo nie zmienia się zbyt często – nie powinno

    8. postulat praworządności – zgodnego z normami prawnymi działania organów państwa.

Te postulaty mają charakter koniunkcyjny, tzn. naruszenie któregokolwiek z nich powoduje, że dany system nie może być uznany za prawny.

Istotna jest wewnętrzna moralność prawna, minimum moralne, które porządek prawny powinien spełniać. Odniesienie do zewnętrznych norm prawa natury nie ma tu znaczenia. Społeczność międzynarodowa w dokumentach takich jak Karta Narodów Zjednoczonych (1945), czy Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1966) uznała istnienie wynikających z godności osoby ludzkiej przyrodzonych i niezbywalnych praw człowieka, które państwo zastaje, kieruje mają obowiązek chronić. Tym samym można powiedzieć, że odwołano się pośrednio do norm prawa naturalnego.

Art. 30 naszej konstytucji stanowi odwołanie do godności człowieka (przyrodzona
i niezbywalna godność człowieka). Stanowi ona źródło wolności i praw człowieka
i obywatela. We wstępie do konstytucji jest również mowa o godności.

Pozytywistyczna koncepcja prawa

Pozytywizm uznaje, że normami prawnymi są tylko normy postępowania bezpośrednio lub pośrednio zaakceptowane przez organizację państwową i zagwarantowane przymusem państwowym. Dla zaliczenia jakiejś normy do norm prawnie obowiązujących istotny jest sposób formy powstania, a nie treść.

Koncepcja pozytywistyczna odwołują się do tetycznego uzasadnienia obowiązywania prawa. Cechą jest przekonanie o możliwości oddzielenia prawa od pozostałych systemów normatywnych, np. moralnych, obyczajowych. Moralna ocena prawa nie ma wpływu na jego obowiązywanie. Zbiór norm moralnych w pozytywizmie prawniczym traktowany jest jako odrębny zbiór prawa.

Pozytywiści odrzucają podział na to, co jest i co powinno być prawem. Przyjmują tezę o niezależności obowiązującego prawa od moralności. Prawem jest prawo rzeczywiste pochodzące od władzy państwowej.

Moralna ocena prawa nie jest zadaniem pozytywistów, prawo może być moralnie słuszne, lecz może też być moralnie odrażające.

Pozytywizm prawniczy rozwinął się w 2 wersjach:


  1. anglosaski – John Austin, Herbert Hart

  2. kontynentalny – Karl Bergbohm (czyt.Berbon), Rudolf Jering, Jerzy Jelinek.

Berbon – przedstawiciel tzw. „twardego pozytywizmu” pisał, że tylko prawo pozytywne jest prawem i każde prawo pozytywne jest prawem.

Ojcem pozytywizmu prawniczego był J. Austin (1790-1859) (to tzw. radykalny pozytywizm).

Wg niego prawem jest to, co ustanawia władza państwowa, to wola prawodawcy. Prawo jest ustanowione przez suwerena (pojmowanego personalnie) i oznacza to, że suweren ma możliwość przymuszenia adresata prawa do wymaganego zachowania.

Prawo to rozkaz i należy badać to co jest.

Prawo pozytywne jest przedmiotem zainteresowania.



Tylko prawo pozytywne jest prawem.

Jest tu odwartościowanie prawa. Prawo nie podlega wartościowaniu na to, co jest dobre, a co złe.



Austin wyróżnił 4 elementy prawa:

  1. rozkaz

  2. sankcje

  3. obowiązek wykonania

  4. suwerenność władzy.

Istotą prawa jest rozkaz zwierzchnika.

Pozytywistów nie interesuje, jakie prawo być powinno, interesuje ich tylko prawo pochodzące od prawodawcy.

To pierwotny, twardy pozytywizm. Są koncepcje bardziej otwarte. Są to:



Koncepcja Herberta Harta – wg niego system prawny zbudowany z reguł dwóch typów:

  1. pierwotnych

  2. wtórnych

Typ pierwotny – wyznaczają adresatom powinność zachowania, czyli nakazy i zakazy.

Typ wtórny – reguły wtórne same nie ustanawiają wiążących standardów obowiązkowego postępowania. Dzielą się na reguły:

- uznania

- zmiany

- rozsądzania.



Reguły uznania dostarczają kryteriów rozstrzygania co do tego, czy jakaś reguła jest lub nie jest regułą obowiązującego systemu. Pozwalają stwierdzić, czy dana reguła jest wytworem podmiotu wyposażonego w kompetencje prawotwórcze. Wyznaczają kryteria obowiązywania prawa.

Reguły zmiany – pozwalają na zmianę tych reguł pierwotnych, które są nieadekwatne do potrzeb społeczności. One wskazują, w jakim trybie mają być dokonywane akty dawnych i ustanowienia nowych reguł.

Reguły rozsądzania – określają, jakie podmioty i w jakiej procedurze są kompetentne do stwierdzenia, iż nastąpiło naruszenie reguły pierwotnej. Reguły te przyznają możność sądzenia i stosowania prawa.

Reguły wtórne nie mogą istnieć samodzielnie. Odnoszą się do reguł pierwotnych, pasożytują na regułach pierwotnych, są konieczne dla każdego systemu prawa.

Taki związek reguł wtórnych i pierwotnych tworzy nową jakość, jaką jest rozwinięty system prawny.

Nową wersją pozytywizmu współcześnie jest pozytywizm instytucjonalny. Twórcami są Ota Wainberger, Nil McCornik, polemizuje z uproszczoną wersją pozytywizmu prawniczego. Odrzuca skrajny woluntaryzm, za ważne uznaje politykę prawa i rozważania, jakie prawo być powinno (de lege ferenda).

Dostrzega się tu rolę nowych wartości, jakie wnoszą podmioty stosujące prawo do aktów stosowania prawa.

Pierwotny pozytywizm – jeśli chodzi o pojmowanie prawa, o rozwój metody badawczej, analizy, metodą formalno-dogmatyczną.

Prawo stanowienia praw człowieka ma swoje granice, których nie można przekraczać. To granice wyznaczone przez prawo natury, za pomocą którego Bóg sam chroni podstawowe dobro człowieka (Jan Paweł II, „Pamięć i tożsamość”).

NORMATYWISTYCZNE UJĘCIE PRAWA

Normatywizm – to kontynuacja pozytywizmu prawniczego. Twórca to Hans. Kelsen (1881-1973). Stworzył czystą teorię prawa. Wyróżnił 2 sfery (od Kanta)



  1. sfera bytu

  2. sfera powinności

Prawo nie należy do sfery bytu. Prawo jest powinnością. Za prawo uważa się normę, która jest definiowana w kategoriach powinnościowych.

Czysta teoria prawa ujmowała prawo wyłącznie jako powinność. Prawo nie należy do sfery rzeczywistości, nie jest faktem realnym, ale powinnością.

Odrzuca pogląd, że norma prawna jest rozkazem. Normę tworzy swoista relacja między hipotetycznym warunkiem a następstwem, „jeśli zdarzy się X, to powinno nastąpić Y”.

Wg Kelsena norma prawna to norma należąca do systemu, obowiązuje ona i wyznacza powinność w systemie. Należą doń normy, które powstały na podstawie kompetencji udzielonej przez normę wyższego rzędu.

System prawa ma strukturę hierarchiczną. Na szczycie stoi tzw. grund-norma, czyli norma podstawowa – nie jest normą ustanowioną i nie należy do systemu prawa, nie ma ona merytorycznej treści. Nakazuje ona jedynie dawanie posłuchu normom ustanowionym w określony sposób.

Czystość metody normatywnej to uwolnienie pojęcia prawa od zewnętrznej wobec systemu normatywnego empirycznej rzeczywistości.

Marksistowskie ujęcie prawa

Jest ujęciem pozytywistycznym - wyjaśnia się pojęcie prawa przez odwołanie się do funkcji prawa (czyli jak prawo istnieje w danej społeczności). To jest element, który odróżnia marksistowskie ujęcie prawa od ujęć pozytywistycznych.



Przedstawicielem jest Karol Marks (1818 – 1883), Fryderyk Engels (1820 – 1895).

W marksistowskim ujęciu:

  • prawo jest dyktatem klasy panującej, jest wyrazem woli władzy państwowej podniesionej do godności ustaw,

  • prawo jest wyrazem interesów określonej grupy społecznej,

  • prawo ma charakter klasowy,

  • prawo stanowione jest wyłącznie przez państwo,

  • państwo ma monopol na tworzenie prawa,

  • przymus jest niezbędnym elementem prawa,

  • funkcją norm prawnych jest funkcja polegająca na ochronie i zabezpieczeniu interesów ekonomicznych i politycznych korzystnych dla klasy panującej,

  • ma tu miejsce redukcja człowieka do społeczeństwa - człowiek ma wartość jedynie
    w społeczeństwie.

Marksistowska koncepcja obumierania państwa i prawa.

W ujęciu Marksa i Engelsa prawo i państwo z czasem miało obumierać. To marksowska koncepcja obumierania państwa i prawa. Twierdzono, że kiedyś klasy zanikną


i wtedy kiedy nie będzie już klas nie będzie istniała potrzeba utrzymywania takiej struktury władztwa publicznego, jaką jest państwo. A jeśli nie będzie państwa, to nie będzie też prawa.

Realistyczna koncepcja prawa

W przeciwieństwie do koncepcji prawonaturalnych i pozytywistycznych w koncepcjach realistycznych prawo traktowane jest nie jako zespół norm, ale jako zespół faktów społecznych bądź psychicznych związanych z normami prawnymi.

W tych koncepcjach nie stawia się pytań o „istotę” czy „byt” prawa, ale o to, jak prawo „istnieje” w danej społeczności, w czym się przejawia w życiu jednostki i społeczeństwa.

Petrażycki nie traktuje normy prawnej jako prawa, ale jako „projekcję przeżycia emocji prawnej”.

Według Petrażyckiego prawo to pewne przeżycie psychiczne o charakterze dwustronnym – emocja imperatywna i atrybutywna (zobowiązująco-uprawniające). Zatem istotą prawa są określone zjawiska psychiczne.



Petrażycki wyróżnił jako zasadniczy element psychiki ludzkiej emocje obok takich elementów jak doznanie, uczucia. I właśnie na emocjach należy się skoncentrować. Twierdził, że wśród emocji wyróżniamy emocje etyczne. Te emocje etyczne można odczuwać dwojako: jako jednostronnie imperatywne, czyli nakazujące zachować się w pewien sposób wobec innego podmiotu, ale bez odczucia, że się temu podmiotowi należało i te emocje to emocje moralne (np. żebrak – możemy mu dać jałmużnę, ale nie musimy; biedak nie ma uprawnienia, aby domagać się od nas wsparcia). Emocje moralne mają charakter jednostronny imperatywny.

I drugi rodzaj emocji to emocje - przeżycia imperatywno-atrybutywne (obowiązująco-uprawniające). One nakazują zachować się tak a nie inaczej wobec kogoś, połączone jest to z odczuciem, że ten drugi właśnie takiego zachowania może się domagać.


I te przeżycia nazwał przeżyciami prawnymi. Tu występuje obowiązek i uprawnienie (przykład: pożyczamy pieniądze koleżance i umawiamy się na oddanie za 3 dni, koleżanka przychodzi w terminie i mówi, że nie może oddać pieniędzy. Z jednej strony jest tu przeżycie obowiązku oddania pieniędzy, a z drugiej strony my mamy uprawnienie domagania się oddania pieniędzy).

Dla Petrażyckiego emocje stanowią podstawową klasę zjawisk psychicznych. One właśnie decydują o naszym zachowaniu i działaniach. Prawo ma swoje źródło w psychice.

Petrażycki dzieli przeżycia prawne na 2 grupy:

  1. przeżycia prawa pozytywnego

  2. przeżycia prawa intuicyjnego

Ad. 1

Człowiek ma wyobrażenie, że norma prawna jest rezultatem decyzji zewnętrznej. A zatem w przeżyciu prawnym mieści się wyobrażenie źródeł, na których można się opierać.



Ad. 2

W przeżyciach drugiego rodzaju nie ma wyobrażenia zewnętrznych źródeł, które nadają moc wiążącą normom prawnym. Te przeżycia prawne mają charakter autonomiczny. Prawo jest rezultatem wewnętrznego przekonania. Właśnie w tych sytuacjach Petrażycki mówił o prawie autonomicznym lub inaczej intuicyjnym. Twierdził, że przeżycia prawne zawierające wyobrażenie zewnętrznych źródeł są jednolite w całym społeczeństwie. A autonomiczne przeżycia prawne są zmienne.

Jeśli chodzi o stosunek prawa pozytywnego do prawa intuicyjnego Petrażycki widział
3 możliwości:

1. prawo intuicyjne zgodne z prawem pozytywnym

2. prawo intuicyjne wyprzedza prawo pozytywne

3. prawo pozytywne wyprzedza prawo intuicyjne.

Petrażycki formułował tezę o dokonującym się stale postępie społecznym, który wyraża się w doskonaleniu psychiki ludzkiej. To doskonalenie polega na kształtowaniu predyspozycji do coraz lepszych przeżyć psychicznych, w tym przeżyć prawnych. Petrażycki wierzył w wychowawczą rolę prawa, przez prawo, przez właściwe regulacje, właściwe tworzenie prawa można wychowawczo oddziaływać na społeczeństwo. Jego dzieło „Teoria prawa i państwa” w związku z teorią moralności, a także „Wstęp do nauki prawa i moralności”.



Prawo porównywał do wody, a moralność do wina. Dla niego ważniejsze było prawo.

Do ujęć realistycznych zaliczamy także amerykański realizm prawniczy - przedstawiciele to Grace Holmes, Grey, Llewellyn, realizm skandynawski – Ross, Olivecron


i jurysprudencja socjologiczna – Rosco, Pound.

Te trze koncepcje można nazwać w uproszczeniu funkcjonalizmem prawniczym.


W tych ujęciach nie sformułowano jakiegoś klarownego pojęcia prawa. Zajmowano się działaniem prawa, jak prawo działa. Prawo istnieje jako określone zachowania i postawy ludzi.

Realizm amerykański programowo traktował prawo jako fakt. Dla czołowych prawników prawo jest zachowaniem się osób związanych z prawem, a więc zachowanie się adwokatów, urzędników państwowych, a w szczególności sędziów. Jednak podstawowy cel tej koncepcji głosi, że prawo kształtuje się w procesie podejmowania decyzji sądowych. O tym co jest, a co nie jest prawem obowiązującym rozstrzyga obserwacja zachowań ludzi związanych w prawem. Zadaniem prawoznawstwa jest badanie zachowań owych osób i czynników wpływających na podejmowane przez nich decyzje. Poza zakresem zainteresowania funkcjonalistów pozostają normatywne aspekty prawa, takie, jak problemy budowy norm, czy też zachodzących pod koniec między nimi związków formalnych.

O obowiązywaniu normy prawnej decyduje w tych ujęciach to, czy norma w danej społeczności jest faktycznie realizowana. Ewentualnie to, czy organy powołane do sankcjonowania realizują normy sankcjonujące. Realizm wprowadza rozróżnienie prawa i ustawy.

Prawem jest wszystko to, co robią sędziowie. Prawem rzeczywistym jest zatem prawo działania. Nie jest więc prawem rzeczywistym sama książka, bo nie jest prawem praktyki prawnej. Jest zbiorem tekstów, przepisów. Sędzia przecież nie jest bezwzględnie podległy ustawie, nie stosuje prawa według jednego wyuczonego algorytmu, ale poprzez twórczą interpretację, prawo to tworzy – współtworzy.

Realiści głosili tezę o niezdeterminowaniu decyzji sędziowskiej przez przepisy prawa. Zadaniem nauk prawnym wg realistów jest przedstawienie faktycznej praktyki prawnej i jej prawidłowości, a następnie wnioskować z dotychczasowego zachowania się sądów o ich przyszłym postępowaniu w sprawach podobnych.

Z punktu widzenia realizmu prawniczego nie do przyjęcia jest zarówno koncepcja prawa natury dlatego, że różne jej teorie odwołują się do założeń metafizycznych. Również nie do przyjęcia przez realistów jest pozytywizm prawniczy ze względu na formalistyczne ujęcie prawa i metody prawnicze.

Do koncepcji realistycznej zaliczamy także szkołę historyczną w prawie (Niemiecka szkoła historyczna).

Pierwsze tezy tej szkoły, zwanej też szkołą profesorską, bowiem jej przedstawiciele pełnili funkcje uniwersyteckie formułował na początki XIX w. Gustaw von Hugo. Wg niego ustawy nie są jedynym źródłem prawa. Prawo tworzy przede wszystkim historia. Najwybitniejszym czołowym przedstawicielem szkoły historycznej jest Fryderyk von Savini (177-1861). Napisał dzieło „O powołaniu naszych czasów do prawodawstwa i nauki prawa”. Prawo dla Saviniego jest jednym z produktów ducha narodu. Jest jak inne zjawiska wytworem naturalnie wewnętrznych sił narodu, a nie rezultatem woli ustawodawcy. Prawo dla Saviniego jest wytworem zbiorowości, dlatego legislatywa musi czerpać te koncepcje wprost z narodowych korzeni i tradycji. Prawo tworzy przede wszystkim historia, jest częścią życia narodu. Prawo zostało zaliczone do zjawisk historycznie ukształtowanych. Prawo kształtuje się w sposób samorzutny, spontaniczny.

Prawodawca nie ma tworzyć treści prawa, ale ma jedynie odczytywać prawo, które jest tworem ducha narodu i umiejętnie nadawać im szatę przepisów prawnych. Prawodawca nie tworzy, nie kreuje treści prawa, poszukuje pewnych reguł, obyczajów i nadaje im formę przepisów prawnych. Prawodawcy potrzebna jest m.in. wiedza techniczno-prawna, aby ująć te obyczaje, zwyczaje w formę prawa, przepisów prawnych.

Savini wyróżniał legislację w znaczeniu:

- technicznym – wiąże się z właściwym odszukaniem historycznie ukształtowanych zwyczajów i nadanie im postaci prawa (zwolennikiem tej koncepcji był Savini),

- politycznym.

Był przeciwnikiem legislacji w znaczeniu politycznym, a więc takiej, która by kryła treści prawa.

Może się zdarzyć tak, że istnieje różnica między tym, co prawo zaleca, a tym co istnieje w rzeczywistości jako rezultat starego zwyczaju czy też zakorzenionych odczuć ludzi. I wtedy wg Saviniego nie obowiązuje prawo stanowione, lecz wyrażające ducha narodu zwyczaje i postępowanie. Savini twierdzi, że cała teraźniejszość jest ograniczonym wytworem przeszłości.

Savini twierdzi, że ustawodawstwo i kodyfikacje są dopuszczalne po to, aby uchwycić zasady już istniejące.

Zaprezentowanym ujęciom – chodzi o prawno-naturalną koncepcję pozytywistyczną, a także koncepcję realistyczną – tym ujęciom, które trzeba określić jako koncepcje prawa współcześnie niektórzy zarzucają cechy jednostronności.

Są nowe kierunki myśli prawniczej inspirowane m.in przez filozofię hermeneutyczną oraz teorię krytyczną szkoły frankfurckiej. Mamy tu na myśli głównie koncepcję myśli Kaufmana, jeżeli chodzi o teorię dyskursu prawniczego (argumentacji) , również koncepcję retoryki prawniczej.



Współczesne koncepcje myśli prawniczej

Koncepcje drogi pośredniej – jeśli chodzi o kierunki próbujące przezwyciężyć jednostronność pozytywizmu prawniczego i koncepcji prawa natury (chodzi o kierunki poszukujące trzeciej drogi, tzn. drogi pośredniej pomiędzy prawno-naturalną koncepcją a pozytywistyczną) – to te kierunki kwestionują, jeśli chodzi o pozytywizm w szczególności 2 założenia pozytywistyczne:



  1. istnieje pojęciowy rozdział między prawem a moralnością,

  2. prawo da się sprowadzić do zbioru norm ustanowionych przez odpowiedni autorytet prawodawczy bez względu na treść owych norm.

Kierunki poszukujące „trzeciej drogi” krytykują 2 założenia charakterystyczne dla koncepcji prawa natury:

1. założenie o uznawalności wartości i norm,

2. założenie, że z jakichś stwierdzeń o rzeczywistości da się wyprowadzić w drodze operacji logicznych wypowiedzi powinnościowe

Kierunki „trzeciej drogi” swoje zainteresowanie koncentrują na czynnościach rozstrzygania, konkretnie stanów faktycznych, na problemach stosowania prawa. Przyjmuję, że prawodawca, a więc zbiór norm przez niego ustanowionych poddawane są swoistemu opracowaniu w procesie stosowania prawa.

Kierunki drogi pośredniej przyjmują, że prawo staje się dopiero w procesie interpretacji przepisów.
HERMENEUTYKA PRAWNICZA !!

Hermeneutikos – znaczy dotyczący wyjaśniania.

Geneza pojęcia hermeneutyka wiązano też z imieniem posłańca bogów Hermesa, któremu przypisywano początek języka.

Pierwotnie oznaczono nim sztukę, umiejętność objaśniania tekstów, zwłaszcza tekstów biblijnych.

W pierwszych wiekach działały 2 szkoły hermeneutyczne zajmujące się objaśnianiem pisma świętego. Była to Szkoła Aleksandryjska i Szkoła Antiocheńska.

Do głównych przedstawicieli Szkoły Aleksandryjskiej należą: Justyn, Ireneusz, Tertulian oraz Orygenes. Ta szkoła rozwinęła teorię alegorycznej interpretacji pisma świętego. Orygenes wyróżnił 3 znaczenia pisma świętego:



  1. sens somatyczny (literalny) – ten sens dostępny jest dla wszystkich wierzących

  2. sens psychiczny (moralny)

  3. sens pneumatyczny (duchowy) – do niego docierają nieliczni badacze pisma świętego.

Tym 3 sensom odpowiadają 3 sposoby rozumienia:

  1. literalne

  2. moralne

  3. mistyczne

Wydobycie sensu duchowego jest możliwe przez interpretacje alegoryczne.

Szkoła Antiocheńska założona przez Teodorosa i Diodorosa? Ta szkoła głosiła potrzebę dosłownej wykładni pisma świętego.
Teoria wykładni alegorycznej została zastąpiona tutaj teorią krytycznej egzegezy odwołującej się przede wszystkim do badań filologicznych. Wg tej szkoły istnieje potrzeba uwzględniania okoliczności historycznych, w jakich powstawała biblia. Ich odtworzenie jest warunkiem zrozumienia pisma św.

Twórcą najbardziej wpływowej i spójnej teorii interpretacji tekstu biblijnego wczesnego średniowiecza był św. Augustyna. Podjął on problem analizy pojęcia znaków, które określił jako pośrednim między myślą a rzeczywistością.

- problematyka filologiczna - każdy tekst w sensie gramatycznym stanowiący jednocześnie od strony literackiej zamkniętą całość. Początki tej hermeneutyki przypadają już od powstania filozofii starożytnej Grecji. A zaczęło się od fachowej wykładni Homera.

Współcześnie wyróżniamy 2 nurty hermeneutyki:


  1. pewną metodę interpretacji tekstu i innych wytworów kultury (nurt metodologiczny)

  2. pewną filozofię określaną jako nauka rozumiejąca czy też filozofia rozumienia (nurt filozoficzny)

Przedstawicielami nurtu – filozofii jest Martin Haideger??? oraz Georg Gadan???

Hermeneutyka prawnicza nawiązuje do obu tych nurtów.

Jeśli chodzi o nurt metodologiczny, przedstawicielem jest Josef Esser, Karl Engisch, karl Larenz

Hermeneutyka jako teoria interpretacji podkreśla, że niewystarczające są metody służące wyjaśnianiu określonych faktów. Prawoznawstwo nie może ograniczać się do wyjaśniania. Podstawowym zadaniem nauk prawnych jest rozumienie tekstu prawnego i znajdowanie rozwiązania odnoszącego się do określonych stanów faktycznych. Interpretacja tekstu prawnego jest zawsze aktem twórczym. Ten element twórczy ma ten, kto dokonuje interpretacji. I ten podmiot, który interpretuje prawo (typy stosowania prawa – to typ sądowniczy i pozasądowy, czyli ..........), kieruje się pewnymi wartościami oraz znajduje się w określonej sytuacji dziejowej.

Zrozumienie tekstu nie polega jedynie na odtworzeniu sensu w tym tekście zakodowanego. W tym nurcie hermeneutyki metodologicznej odrzuca się pogląd, że interpretacji tekstu można dokonać wg ścisłych, dających się sformalizować reguł. Odrzuca się również pogląd, że istnieje jeden i tylko jeden obiektywny rezultat wykładni. Nurt ten kładzie nacisk na wypracowanie pewnych typów argumentacji co do poprawnych sposobów rozumienia tekstów.

Nurt filozoficzny

Nie jest teorią interpretacji tekstu, ale ontologią prawa (ontologia – to nauka o bycie, to podstawowy dział filozofii). W tym nurcie przyjmuje się, iż rozumiejąc tekst (język)

rozumiemy zarazem świat, o którym ten język mówi. Rozumienie jest procesem, w którym człowiek wyraża swój stosunek do świata, nadaje mu sens, tekst nie ma znaczenia sam przez się. Punktem wyjścia procesu rozumienia jest jakieś intuicyjne rozumienie wstępne (prerozumienie). I to rozumienie wstępne warunkuje rozumienie tekstu przez interpretatora. Proces rozumienia dokonuje się poprzez kolejne przybliżenia, rozpoczyna się od wstępnego zapoznania się z tekstem i daje ono ogólne wyobrażenie o całości. A następnie dokonuje się interpretacji szczegółowej, rozstrzyga się konkretne wątpliwości, co znowu wymaga odwołania się do całości tekstu. I to nazywa się mianem spirali hermeneutycznej (lub hermeneutyczne koło).

Hermeneutyczna filozofia prawa odrzuca przeciwstawienie: tekst interpretowany – podmiot dokonujący interpretacji. Przyjmuje koncepcję rozumienia jako swoistego dialogu między interpretatorem a tekstem. I w tym dialogu kształtuje się rozumienie.



Przedstawicielem hermeneutycznej filozofii prawa jest Kaufman. Kaufman twierdzi, że prawo koncentruje się w hermeneutycznym akcie rozumienia. Prawo nie istnieje przed wykładnią, prawa nie ma przed interpretacją, trzeba ją stworzyć, określić. Wykładnia prawa, proces ustalenia rozstrzygnięcia prawnego posiada w pełni twórczy charakter.

Kaufman odróżnia ustawę od prawa. Ustawa ma swoje źródło w autorytecie ustawodawcy. Pochodzi ona z normującej woli. A prawo ma źródło w naturalnym porządku rzeczy. Jest czymś pierwotnie istniejącym. Prawo jest pierwsze. Ustawa nie jest rzeczywistością prawa, ale tylko jednym ze stopni na drodze do urzeczywistnienia prawa.

Ustawa składa się z norm ogólnych znajdujących zastosowanie we wszystkich możliwych przypadkach. A prawo natomiast rozstrzyga sytuację tu i teraz. Ustawa i prawo mają się do siebie jak ..............i akt, jak możliwość i rzeczywistość. Na gruncie tej koncepcji prawo jest relacją, jaka istnieje pomiędzy normą a przypadkiem ugruntowaną bezpośrednio w osobie ludzkiej.

Reasumując hermeneutyka ma cechy pozytywizmu. Poznanie jest zawsze aktem twórczym rozumiejącej jednostki.



TEORIE ARGUMENTACJI PRAWNICZEJ I RETORYKA PRAWNICZA

Teorie argumentacji prawniczej (teorie dyskursu prawniczego) i retoryka prawnicza przyjmują podobny z hermeneutyką punkt widzenia – tzn. rozumowania, które przeprowadza prawnik, nie da się ująć w jakieś schematy, które wypracowała logika. Oba kierunki mają nastawienie antynaturalistyczne, starają się wypracować metody, które legitymowałyby decyzje sędziów i innych podmiotów dokonujących interpretacji tekstu prawnego i rozstrzygających konkretne przypadki. Założenie, że możliwe jest wypracowanie takich metod różni te kierunki od hermeneutycznej filozofii prawa.



Teoria dyskursu prawniczego (argumentacji prawniczej) – są szczególnym przypadkiem ogólnej teorii dyskursu prawniczego, racjonalnego uzasadnienia wartości i norm.

Dyskurs jest procesem, w toku którego stwierdza się prawidłowość albo fałszywość wypowiedzi opisowych, czy tez poprawność względnie nietrafność wypowiedzi pozaopisowych.

Zgodnie z tą teorią zdaniom opisowym przysługuje wartość prawdy lub fałszu, wypowiedziom pozaopisowym przysługiwać ma wartość „trafności”.

Teoria argumentacji prawniczej opiera się na przekonaniu, że w toku dyskursu możliwe jest zawsze wypracowanie, dojście do kompromisu i w tej sposób powinny być rozwiązywane konflikty społeczne.

Teorie te zakładają konsensualną koncepcję prawdy, odrzucają tezę, iż stwierdzenie jest prawdziwe jedynie wtedy, gdy adekwatnie opisuje rzeczywistość. Wg konsensualnej koncepcji prawdy wypracowanej przez Szkołę Frankfurcką, twierdzenia są prawdziwe, a wypowiedzi pozaopisowe są trafne, jeżeli co do ich prawdziwości czy trafności istnieje potencjalna zgoda wszystkich uczestników dyskursu.

Przedstawicielami są Jurgen Habermas, Robert Alexy

Ich zdaniem tylko dyskurs, który spełnia warunki wypracowane przez teorię argumentacji, zapewnia konsensus całkowicie dobrowolny, porozumienie niewymuszone. Konsensus ten jest ideałem etycznym i zarazem formą poznania świata – bo dochodzenia do prawdy.



Konieczne jest respektowanie kilku zasad:

  1. równość szans wszystkich uczestników dyskursu

  2. wolność argumentowania

  3. prawdomówność

  4. zasady znoszące przywileje i przymus w procesie argumentacji.

Prawo nie jest traktowane jako instrument, przy pomocy którego państwo kieruje społeczeństwem. Jest zbiorem reguł, przy pomocy których władza państwowa i społeczeństwo mają rozwiązywać społeczne problemy w drodze porozumienia. Jest to wizja prawa zbliżona do tej, jaką zakłada prawo zobowiązań: równi partnerzy w drodze pertraktacji, w sposób niewymuszony osiągają porozumienie, dochodzą do zharmonizowania rozbieżnych interesów, samozobowiązują się do określonego postępowania. I na tym właśnie wg twórców konsensualnej koncepcji prawa ma polegać jej wyższość etyczna nad pozytywistycznie zorientowanymi koncepcjami prawa (owa wyższość etyczna jest podważalna, gdyż istnieją konflikty społeczne, które ze względów etycznych nie mogą być rozwiązywane w drodze dyskursu i konsensusu, wtedy, gdy zagrożone są wartości podstawowe, np. życie jednostki).

Koncepcje retoryki prawniczej mają odmienny charakter od hermeneutyki prawniczej i teorii argumentacji.

Koncepcje retoryki prawniczej są zorientowane praktycznie, nie formułują własnych założeń filozoficznych, własnych koncepcji poznania prawdy.

Przedstawicielem jest tu Chaim Perelman (1912-1984).

Nawiązują do antycznej tradycji retoryki, podstawy stworzone przez Arystotelesa, Cycerona, Kwintyliama.

Retoryka rozumiana była jako praktyczna nauka wymowy, była sztuką przekonywania poprzez zastosowanie właściwej argumentacji.

Mowa retora składała się z 5 elementów:


  1. wstęp

  2. jasne sformułowanie tematu

  3. argumentacji

  4. omówienia wyników

  5. konkluzja (zakończenie), podsumowanie.

Retoryka opierała się z jednej strony na sofistyce, a z drugiej na logice. Logika jest nauka o tzw. miejscach wspólnych mających zastosowanie w sposobach dochodzenia i ujmowania zagadnień. Takich właśnie ogólnie przyjętych zwrotów i sformułowań uczono się na pamięć, aby posłużyć się nimi w dyskusji.

Retoryka jest wiedzą o tym, jak zdobywać aprobatę dla głoszonych tez.

Nowa retoryka budowana przez Perelmana jest techniką zdobywania akceptacji dla głoszonych przez kogoś twierdzeń, ocen czy norm. Akceptację tę osiąga się w drodze dyskursu. Miarą argumentacji jest jej skuteczność, zdolność do przekonania słuchacza o prawdziwości twierdzeń. Za argumenty racjonalne uważa się takie, które mogą liczyć na akceptację najszerszej publiczności lub audytorium ludzi rozsądnych – uniwersalne audytorium obejmuje wszystkich dobrze poinformowanych i rozsądnych ludzi lub pewne idealne wyobrażenie takiej zbiorowości, do której filozof dokonujący argumentacji przemawia. Uznanie pewnych racji uniwersalnych oznacza, iż dana argumentacja jest racjonalna i obiektywna.

Dyskurs argumentacji ważny jest wtedy, gdy zostanie przyjęty przez uniwersalne audytorium. Argumentacja jest skuteczna nawet wtedy, jeśli zostanie przyjęta przez część takiego audytorium.

Cel budowanej przez niego koncepcji można widzieć w analizie technik argumentacyjnych, których zadaniem jest wywołanie lub wzmocnienie poparcia do przedkładanych twierdzeń. Retoryka stara się przekonać za pomocą dyskursu, który ma być racjonalny.

Dyskurs argumentacji nie jest mierzony ani prawdą ani fałszem, ale racjonalnością – siłą przekonywania, skutecznością i ważnością.

W ujęciu koncepcji retorycznych prawo jest zbiorem norm, który może liczyć na społeczną akceptację w drodze przekonywania zainteresowanych, a decyzje prawnika polegające na zastosowaniu normy do rozstrzygnięcia konkretnego przypadku są wtedy należycie legitymowane, jeżeli są przekonywujące dla zainteresowanej publiczności.
2.NORMY PRAWNE A INNE NORMY SPOŁECZNE !!!

Zachowania członków społeczeństwa kontrolowane są nie tylko przez normy obowiązujące prawnie, ale też przez normy z innego względu uznawane za obowiązujące. Wszystkie normy istniejące w społeczeństwie pełnią funkcję regulatorów społecznych wyznaczających wzory zachowań i jednocześnie stanowiących system kontroli społecznej. Niemożliwe byłoby życie w społeczeństwie bez norm. Zarówno normy prawne, moralne, jak i normy innych systemów kontroli społecznej są specyficznymi tworami ludzkiej kultury, wytworzone przez ludzi w procesie społecznego ich bytowania i stanowią wynik różnorodnych stosunków, zależności i więzi społecznych, które kształtują się między ludźmi (normy moralne, religijne, statutowe, estetyczne, obyczajowe, normy ustanawiające w ramach różnych organizacji społecznych czy gospodarczych i inne).

Normy te mogą być zgodne albo niezgodne co do ich treści, różnica zaś między nimi leży w tym, na jakiej podstawie uważa się daną normę za obowiązującą.

Każda społeczność dąży do przewidzialności zachowań swoich członków. Czasami mówi się o wielości systemów norm. Normy te łącznie tworzą system kontroli społecznej. Szczególną doniosłość mają normy moralne.



Moralność – to zespół ocen i norm moralnych, kwalifikujące postępowanie ludzkie w kategoriach dobra lub zła, jako sprawiedliwe lub niesprawiedliwe, godne pochwały lub naganne. Moralność to też postępowanie ludzkie w świetle norm, to poruszanie się w płaszczyźnie dobra i zła.

Współcześnie wyróżnia się 2 nurty myśli moralnej:

  1. perfekcjonistyczny

  2. solidarnościowy.

Nurt perfekcjonistyczny – normy moralne wskazują, jak człowiek ma żyć i postępować, aby osiągnąć doskonałość, jak żyć godnie. To moralność cnót.
Nurt solidarnościowy – zasady dobrego współżycia – normy moralne wskazują, jak żyć, aby nie tylko nam z innymi, ale innym z nami było dobrze. To moralność dobrych uczynków.
RÓŻNICE MIĘDZY NORMAMI PRAWNYMI A NORMAMI MORALNYMI


Różnica ze względu na;


Normy moralne

Normy prawne

Geneza

- kształtują się w sposób niezależny od państwa, nie pochodzą od władzy państwowej, są tworem ludzkim, elementem rozwoju społeczeństwa i jego kultury,

- wywodzą się ze źródeł nadprzyrodzonych (np. Bóg),

Obowiązywanie norm moralnych oparte jest na ich uzasadnieniu aksjologicznym


- pochodzą od państwa,

- są ustanowione lub uznane przez państwo,

- uważa się je za obowiązujące ze względu na szczególnego rodzaju uzasadnienie tetyczne, ale

- odmawia się mocy wiążącej normom prawnym, które w jaskrawy sposób naruszają podstawowe wartości moralne



Stopień sformalizowania

- są mniej sformalizowane, (formalizacja dla bytu norm moralnych nie jest konieczna),

- często nie są zapisane, zinstytucjonalizowane,

- mniej precyzyjne,

- nie są uporządkowane w zbiory,

- wyznaczają jedynie ogólny kierunek działania (np. czyń dobro),

- podstawowy nakaz wg św. Tomasza z Akwinu brzmi „czyń dobro, zła unikaj” (normy moralne, które mają charakter sformalizowany odnoszą się do norm religijnych, czego przykładem jest Dekalog, innym przykładem sformalizowania norm moralnych może być samorząd zawodowy posiadający własny kodeks etyczny, np. lekarze, prawnicy – to normy religijno-moralne; w kodeksie etycznym jest ukazany sposób wykonywania określonego zawodu.



- są w pełni sformalizowane

- precyzyjnie i szczegółowo zapisane w postaci tekstów prawnych (w common law to decyzja sądowa)

- są uporządkowane w zbiory, kodeksy,

- normy prawne tworzą jeden system, który obowiązuje całe społeczeństwo w jednakowy sposób.



Zakres przedmiotowy

- regulują nie tylko zachowania obserwowalne, ale też zachowania wewnętrzne: myśli, intencje, pobudki, uczucia (motywy działania, subiektywne przeżycia jednostki, motywy zamierzone, ale nie zrealizowane, np. „pożądanie żony bliźniego swego lub rzeczy innej, która jego jest” – to jest już naruszenie dekalogu

- regulują zachowania uchwytne zewnętrznie (za samo myślenie nie można karać), a więc prawo odnosi się do czynów, słów


Zakres podmiotowy

(relacje A do B)



- oprócz regulacji stosunków między podmiotami, regulują takie kwestie jak: stosunek człowieka do samego siebie, do Boga, do drugiego człowieka, do przyrody,

- stawiają niekiedy o wiele wyższe wymagania, w moralności wyróżnia się: koncepcję perfekcjonistyczną – dążenie do doskonałości. Takie kwestie jak: samopoświęcenie, bohaterstwo, świętość są istotne dla moralności, ale nie leżą w gestii uregulowań prawnych,

- adresatem norm moralnych jest wyłącznie człowiek posiadający wolną wolę i do niego skierowana jest odpowiedzialność moralna,

- może być wiele zbiorów norm moralnych, nakazy z nich płynące są oczywiste, tzn. normalny człowiek wie, że taki nakaz istnieje



- regulują stosunki między podmiotami, uważane jest to za paradygmat prawa,

- prawo stawia wymagania minimalistyczne zadawalając się zwykłą przeciętnością,

- adresatami norm prawnych są nie tylko ludzie (osoby fizyczne), ale także osoby prawne i organy państwowe; normy te poza państwami federalnymi tworzą jeden system prawny (A do A)


Sankcje

- przestrzeganie norm moralnych wypływa z przekonania o ich słuszności, jest dyktowane przez sumienie człowieka,

- na straży przestrzegania norm moralnych stoi opinia środowiska, która potępia osoby naruszające normy moralne,

- sankcje moralne są niesformalizowane, nie są zinstytucjonalizowane, mają charakter rozproszony, rozsiany,

- nie wywołują reakcji państwa, są w płaszczyźnie realnej,

- mają charakter wewnętrzny w postaci wyrzutów sumienia za naruszenie norm powszechnie uznawanych za moralne – to sankcje moralne wewnętrzne

- a zewnętrzny i dotkliwy charakter przejawia się np. odrzuceniem, potępieniem i izolacją ze strony społeczeństwa – to sankcje moralne zewnętrzne.


- przestrzeganie norm prawnych wymuszone jest groźbą użycia przymusu,

- na straży przestrzegania norm stoi państwo,

- sankcje prawne mają charakter sformalizowany, występują jako elementy norm, ale też w płaszczyźnie realnej




Wg koncepcji Petrażyckiego – normy moralne mają charakter imperatywny (jednostronny), a normy prawne imperatywno-atrybutywne (czyli po jednej stronie leży obowiązek, a po drugiej uprawnienie).



NORMY RELIGIJNE:

Wyróżnia się 3 rodzaje norm religijnych:



  1. normy dotyczące spraw kultu religijnego,

  2. normy dotyczące zasad działania organizacji wyznaniowych – regulują funkcjonowanie danego kościoła jako instytucji o charakterze wewnątrzorganizacyjnym (Katechizm Kościoła Katolickiego, Prawo kanoniczne zawarte w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1963 r.),

  3. normy moralne poparte autorytetem religii.

NORMY OBYCZAJOWE:

    • normy obyczajowe mają mniejszą doniosłość od norm moralnych

    • nie służą do oceny zachowań z punktu widzenia legalności i nielegalności

    • nie służą do wartościowania ludzi z punktu widzenia dobra i zła

    • mają postać niepisaną – uzasadnione są tradycją, źródło tych norm jest anonimowe

    • odwołują się do pewnych konwencji i dotyczą zachowań ujmowanych w kategoriach „wypada”, „nie wypada”, „jest przyjęte” lub „nie jest przyjęte”

    • obowiązywanie norm obyczajowych polega na społecznym upowszechnianiu nawyku postępowania w określonych sytuacjach, połączonego z przekonaniem, że tak właśnie postępować należy – jeżeli chce się należeć do danego kręgu

    • są ukształtowane w wyniku społecznego nawyku.

Przykład normy obyczajowej: zdejmowanie kapelusza przez panów podczas witania, całowanie pani w rękę.

Różnice w porównaniu z normami prawnymi:

  • normy obyczajowe powstają w sposób niezależny od państwa

  • sankcją za nieprzestrzeganie norm obyczajowych jest ośmieszenie, odrzucenie przez grupę.

NORMY STATUTOWE (normy organizacji gospodarczych i społecznych)

  • to normy pisane

  • tworzone są przez legalnie działające organizacje społeczne i gospodarcze

  • nie mogą zawierać uregulowań sprzecznych z prawem danego państwa (wymóg ten jest zastrzeżony przez rejestrację)

  • przynależność do organizacji społecznej jest dobrowolna. Takie normy są w spółdzielniach, związkach zawodowych, partiach politycznych

  • mają charakter sformalizowany – statuty, regulaminy – obowiązują członków danej organizacji

  • sankcją za nieprzestrzeganie norm statutowych jest wydalenie, usunięcie z partii czy organizacji.

Różnice w porównaniu z normami prawnymi:

  • powstają nie za sprawą państwa, ale za sprawą działań organizacji

  • o ich przestrzeganie troszczy się dana organizacja, a nie państwo

  • sankcje – najsurowsza to wykluczenie z organizacji

  • bywa, że normy statutowe mają wpływ na prawo, jeżeli dana organizacja jest u steru władzy (np. komunizm, faszyzm).

NORMY ESTETYCZNE:

  • regulują stosunek do piękna

  • są zmienne historycznie i różne dla pewnych grup społecznych (np. moda)

  • normy estetyczne to główne kanony mody, piękna, mierniki fizyczne (opis jak ma dana rzecz być przedstawiana, sposób układania rzeczy i znalezienie im odpowiedniego miejsca to również normy estetyczne).

Współzależność różnych systemów norm:

Są 2 ujęcia:



  1. funkcjonalne

  2. strukturalne.

W ujęciu funkcjonalnym:

Inne niż prawne normy społeczne pełnią funkcję kontrolną. W ramach tej funkcji:



  1. mogą wspierać, a także wzmacniać system prawny – jest to relacja optymalna z punktu widzenia ładu i porządku prawnego

  2. mogą czasem, w niektórych obszarach regulacji konkurować z normatywnym systemem prawnym – może to być na granicy sytuacji dodatniej

  3. inne normy społeczne mogą działać zdecydowanie osłabiająco na system prawny w skrajnych przypadkach zwalczając ten system – stając się destruktywnym.

W ujęciu strukturalnym są 2 typy rozbieżności:

  1. wyłączność regulacji zachowań przez normy prawne lub inne normy społeczne – normy prawne regulują stosunki nienormowane przez inne normy, tylko jeden system kontroli; chodzi tu o obojętność norm, np. kłamstwo – moralnie naganne, ale nie każde kłamstwo jest dla prawa obojętne

  2. wspólność regulacji zachowań przez normy prawne i inne normy – polega na tym, że normy prawne regulują stosunki i przedmioty zachowań regulowane także innymi normami, nakładają się dwa lub więcej regulacji dotyczących wielu zachowań – wtedy jest wspólny przedmiotowy zakres regulacji – w takiej sytuacji wzorce mogą być trojakie:
    a) zbieżne – najbardziej optymalne – wzmacnia posłuch wobec prawa (np. Dekalog) – jednostka, która narusza zbieżne normy może być dotknięta różnymi sankcjami; wzorce zachowań pokrywają się (np. nie kradnij, nie zabijaj)
    b) niezgodne dozwolenie kontra zakaz – powstaje, gdy prawo traktuje jakieś zachowanie jako dozwolone, a inne normy, np. moralne, zabraniają (np. aborcja ze względów społecznych, rozwód)
    c) sprzeczne – „nakaz kontra zakaz i odwrotnie”; wtedy, gdy norma prawna nakazuje, a inne normy zakazują – jest to zła sytuacja i towarzyszą jej dramatyczne wybory, sytuacja ta osłabia prestiż prawa (tak było w Antygonie).

Funkcjonowanie prawa wymaga współistnienia wielu zespołów norm, które prawo uzupełniają.


  1   2   3   4   5   6   7


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna