Zarys historii rachunkowości



Pobieranie 0,9 Mb.
Strona3/9
Data09.07.2018
Rozmiar0,9 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Ad.5 Zasada istotności

Z zasady istotności wynika obowiązek zorganizowania ewidencji księgowej w taki sposób, aby zapewniła ona:



  • wyodrębnienie wartości poszczególnych operacji gospodarczych dotyczących składników bilansu oraz rachunku zysków i strat bez możliwości kompensowania wartości różnych rodzajowo pozycji bilansu lub elementów tworzących wynik finansowy

  • wydzielenie danych, które mają istotne znaczenie dla ustalenia stanu majątkowego, sytuacji finansowych, wyniku finansowego i rentowności jednostki gospodarczej.11


Ad. 6 Zasada periodyzacji

Zasada periodyzacji wymaga prowadzenia ewidencji operacji gospodarczych z podziałem na okresy sprawozdawcze ( miesiące ), których one dotyczą. Ewidencja operacji gospodarczych powinna umożliwiać terminowe:



  • sporządzanie zestawienia obrotów i sald kont księgi głównej (do 15 dnia miesiąca następnego) oraz wszystkich wymaganych sprawozdań opartych na danych ewidencji księgowej/

  • złożenie obowiązujących jednostkę deklaracji podatkowych i innych,

  • dokonanie rozliczeń finansowych.



Ad. 7 Zasada wyższości treści nad formą


Według tej zasady ujęcie w rachunkowości operacji gospodarczych powinno być adekwentne do ich treści ekonomicznej i wpływu na rzeczywistość finansową jednostki gospodarczej, a nie tylko do ich formy prawnej. Ustawowe zezwolenie na stosowanie tej zasady w praktyce zależy od szeregu czynników, w tym od poziomu kultury ekonomicznej i prawnej społeczeństwa danego kraju, a także od roli i znaczenia rewizji sprawozdań finansowych. Stosowanie tej zasady w praktyce rachunkowości może bowiem radzić niebezpieczeństwo wykorzystania jej do nieprzestrzegania obowiązujących przepisów prawa. Przy założeniu, że takie niebezpieczeństwo nie istnieje, albo jego skala jest niewielka, stosowanie zasady wyższości treści nad formą przyczynia się w ogromnej mierze do uczynienia ze sprawozdania finansowego jednostki gospodarczej prawdziwego i rzetelnego obrazu jej sytuacji majątkowej i finansowej, wyniku finansowego i rentowności. Zasada wyższości treści nad formą jest stosowana w rachunkowości polskiej w ograniczonym zakresie, co oznacza, że ujęcie operacji gospodarczej adekwentne do ich treści ekonomicznej, nie może pozostawać w sprzeczności z przepisami obowiązującego prawa.
2.3 Bilans

Bilans uznawany jest za najważniejszą część sprawozdania finansowego. Stanowi on syntetyczne zestawienie w ujęciu wartościowym stanu składników majątku i źródła ich finansowania, sporządzone na określoną datę (dzień bilansowy ) i w określonej formie. Podstawą sporządzenia bilansu są dane ewidencji księgowej. Zgodnie z zasadą równowagi bilansowej, wykazuje się w aktywach stan źródeł jego finansowania według sald odpowiednich kont bilansowych. Aby bilans miał dużą pojemność informacyjną i wartość poznawczą odnoszące się do oceny działalności i kondycji finansowej firmy, powinien być sporządzony według zasad ogólnych z uwzględnieniem aktualnie obowiązujących przepisów. Obejmują one w szczególności:



  1. wyodrębnienie pozycji aktywów i pozycji pasywów,

  2. zestawienie bilansu według obowiązującego wzoru,

  3. łączenie poszczególnych pozycji aktywów i pasywów w grupy o zbliżonej treści ekonomiczno – finansowej,

  4. prezentację danych liczbowych z odpowiednią szczegółowością, zapewniającą jasność i zrozumiałość informacji bilansowej,

  5. rzetelność ( prawdziwość ), oznaczającą zgodność z rzeczywistością po dokonaniu weryfikacji zapisów księgowych za pomocą inwentaryzacji i wyceny składników majątkowych według obowiązujących przepisów,

  6. przestrzeganie obowiązującej daty ( dnia bilansowego )

  7. zachowanie ciągłości bilansowej, która zapewnia identyczność danych na początku okresu z danymi na koniec okresu poprzedniego.12

Ze względu na przeznaczenie rozróżnia się bilanse:

  • sprawozdawcze ( sporządzane dla potrzeb sprawozdawczości GUS, kontroli skarbowej i badania działalności gospodarczej danego podmiotu);

  • uproszczone ( sporządzone w celach urzędowych przez podmioty prowadzące działalność gospodarczą o mniejszym zakresie lub dla własnych, określonych potrzeb dowolnych podmiotów gospodarczych.).

  • publikacyjne ( syntetyczne, służące prezentacji danych dotyczących jego działalności gospodarczej).

W zależności od okoliczności sporządzania rozróżnia się m.in.:

  • bilans jednostkowy wykonywany przez każdy samodzielny podmiot gospodarczy, zawiera aktywa i pasywa tylko tego podmiotu,

  • bilans zbiorczy ( łączny skumulowany ) sporządzany przez podmiot dominujący nadrzędny, na podstawie bilansów jednostek podległych oraz własnego bilansu jednostkowego,

  • bilans otwarcia ilustrujący otwarcie nowego okresu sprawozdawczego,

  • bilans zamknięcia ( roczny ) ilustrujący zamknięcie minionego okresu rozrachunkowego,

  • bilans rozpoczęcia, sporządzany w momencie rozpoczęcia przez podmiot działalności gospodarczej,

  • bilans likwidacyjny sporządzony na początek i koniec okresu likwidacyjnego podmiotu gospodarczego,

  • bilans krótkookresowy ( okresowy ) sporządzany na koniec okresu krótszego niż rok rozrachunkowego ( koniec miesiąca, kwartału ).13

O wartości poznawczej informacji zawartych w bilansie przesądzają cech jakościowe sprawozdań finansowych, traktowane też jako zasady bilansowe obowiązujące przy sporządzaniu bilansu, a w szczególności zupełność, rzetelność, sprawdzalność, ciągłość i przejrzystość.14

Zupełność bilansu przejawia się tym, że ukazane w nim wartości poszczególnych składników aktywów i pasywów są ukształtowane pod wpływem wszystkich operacji gospodarczych , które wystąpiły w danym okresie, zostały wprowadzone do ksiąg, a także pod wpływem zdarzeń, które wystąpiły w danym okresie , zostały wprowadzone do ksiąg, a także pod wpływem zdarzeń, które wystąpiły po dacie bilansu a przed datą jego zatwierdzenia, jeśli zdarzenia te mają wpływ na sytuację majątkową i finansową jednostki gospodarczej. Rzetelność bilansu to zgodność informacji z nim zawartych z prawdą materialną. Sprawdzalność bilansu jest związana z jego kompletnością i rzetelnością, Polega na tym, że informacje zawarte w bilansie mogą być porównane z dokumentami źródłowymi z których pochodzą. Ciągłość dotyczy zarówno formy, jak i treści bilansu. Ciągłość formalna polega na zachowaniu tej samej formy bilansów sporządzanych na kolejno następujące po sobie momenty bilansowe. Jest warunkiem takiego samego ujawniania w bilansie określonego zakresu i stopnia szczegółowości informacji z rok na rok. Ciągłość ta jest realizowana w ewidencji przez odpowiednie otwieranie i zamykanie kont bilansowych. Z drugiej strony, bilans zapewnia ścisłe powiązanie ewidencji prowadzonej w kolejnych okresach sprawozdawczych. Ciągłość merytoryczna polega na stosowaniu tych samych metod wyceny składników aktywów oraz ustalenia wyniku finansowego. Jest warunkiem porównywalności określonych informacji ustalonych w kolejnych bilansach.

Przejrzystość bilansu znajduje wyraz we właściwym układzie pozycji bilansowych, ich grupowania według treści ekonomicznej w ujęciu ułatwiającym orientację w sytuacji majątkowej i finansowej jednostki gospodarczej. Przejrzystość bilansu sprzyja wysoki stopień uogólnienia informacji w nim zawartych. Wysoki stopień uogólnienia stanowi jednak zagrożenie wartości poznawczej bilansu. W dążeniu zatem do zapewnienia przejrzystości z równoczesnym zapewnieniem odpowiedniej wartości poznawczej bilansu, stosunkowo dużą liczbę pozycji aktywów i pasywów grupuje się, a następnie ujmuje w odpowiedniej kolejności w obrębie poszczególnych grup. Podstawą łączenia pozycji bilansowych w grupy jest ich treść ekonomiczna natomiast podstawą ujęcia pozycji w ramach grup oraz kolejności grup jest dla aktywów kryterium płynności, dla pasywów ich wymagalności.

Kryteria wzrastającej płynność i wymagalności stosowane są w europejskich wzorach bilansu. Natomiast we wzorach amerykańskich stosowane są kryteria malejącej płynności i wymagalności. Obowiązujący od 1 stycznia 1995 roku wzór bilansu dla jednostek innych niż banki i ubezpieczyciele określa załącznik 1 do ustawy o rachunkowości. Poszczególne pozycje bilansu oznaczane są dużymi literami, cyframi rzymskimi i cyframi arabskimi. Suma pozycji oznaczonych cyframi arabskimi daje wartość odpowiedniej podgrupy oznaczone cyframi rzymskimi. Jeśli doda się podgrupy oznaczone cyframi rzymskimi, to otrzyma się wartość grupy oznaczonej dużą literą. Jeśli w ramach danej grupy nie wyodrębniono podgrup ( oznaczonych cyframi rzymskimi ), wówczas wartość grupy ustala się w drodze bezpośredniego sumowania pozycji oznaczonych cyframi arabskimi. Suma wartości wszystkich grup strony aktywów i strony pasywów musi być identyczna i stanowi sumę bilansową.




Aktywa

Pasywa

A. Majątek trwały

  1. Wartości niematerialne i prawne.

    1. Koszty organizacji poniesione przy

założeniu lub późniejszym rozsze-

rzeniu spółki akcyjnej.



    1. Koszty prac rozwojowych.

    2. Wartość firmy.

    3. Inne wartości niematerialne i prawne.

    4. Zaliczki na poczet wartości niema-

terialnych i prawnych.

II. Rzeczowy majątek trwały.



        1. Grunty własne.

        2. Budynki i budowle.

        3. Urządzenia techniczne i maszyny.

        4. Środki transportu.

        5. Pozostałe środki trwałe.

        6. Inwestycje rozpoczęte.

        7. Zaliczki na poczet inwestycji.

III. Finansowy majątek trwały.

  1. Udziały i akcje.

  2. Papiery wartościowe.

  3. Udzielone pożyczki długoterminowe.

  4. Inne składniki finansowego majątku

trwałego.

IV. Należności długoterminowe.

B. Majątek obrotowy


  1. Zapasy.

    1. Materiały.

    2. Półprodukty i produkty w toku.

    3. Produkty gotowe.

    4. Towary.

    5. Zaliczki na poczet dostaw.

II. Należności i roszczenia.

  1. Należności z tytułu dostaw i usług.

  2. Należności z tytułu podatków, dotacji

i ubezpieczeń społecznych.

  1. Należności wewnątrzzakładowe.

  2. Pozostałe należności.

  3. Należności dochodzone na drodze

sądowej.

III. Papiery wartościowe przeznaczone do obrotu.



  1. Udziały lub akcje własne do zbycia.

  2. Inne papiery wartościowe.

IV. Środki pieniężne.

  1. Środki pieniężne w kasie.

  2. Środki pieniężne w banku.

  3. Inne środki pieniężne (weksle, czeki

obce itp.).

C. Rozliczenia międzyokresowe



  1. Czynne rozliczenia międzyokresowe

kosztów.

  1. Inne rozliczenia międzyokresowe.

Suma aktywów




A. Kapitał (fundusz) własny

I. Kapitał (fundusz) podstawowy.

II. Należne, lecz nie wniesione, wkłady

na poczet kapitału podstawowego

(wielkość ujemna).

III. Kapitał (fundusz) zapasowy.



  1. Ze sprzedaży akcji powyżej ich

wartości nominalnej.

  1. Tworzony ustawowo.

  2. Tworzony zgodnie ze statutem lub umową.

  3. Z dopłat wspólników.

  4. Inny.

IV. Kapitał (fundusz) rezerwowy z aktualizacji

wyceny.


V. Pozostałe kapitały (fundusze) rezerwowe.

VI. Nie podzielony wynik finansowy z lat ubiegłych.



  1. Zysk (wielkość dodatnia).

  2. Strata (wielkość ujemna).

VII. Wynik finansowy netto roku obrotowego.

  1. Zysk netto (wielkość dodatnia).

  2. Strata netto (wielkość ujemna).

  3. Odpisy z wyniku finansowego bieżącego roku obrotowego.

B. Rezerwy

  1. Rezerwy na podatek dochodowy od osób prywatnych lub osób fizycznych.

  2. Pozostałe rezerwy.

C. Zobowiązania długoterminowe

  1. Długoterminowe pożyczki, obligacje i inne papiery wartościowe.

  2. Długoterminowe kredyty bankowe.

  3. Pozostałe rozwiązania długoterminowe.

D. Zobowiązania krótkoterminowe i fundusze specjalne

I. Zobowiązania krótkoterminowe.



  1. Pożyczki, obligacje i papiery wartościowe.

  2. Kredyty bankowe.

  3. Zaliczki otrzymane na poczet dostaw.

  4. Zobowiązania z tytułu dostaw i usług.

  5. Zobowiązania wekslowe.

  6. Zobowiązania z tytułu podatków, ceł, ubezpieczeń społecznych.

  7. Zobowiązania z tytułu wynagrodzeń.

  8. Zobowiązania wewnątrzzakładowe.

  9. Pozostałe zobowiązania krótkoterminowe.

II. Fundusze specjalne.

E. Rozliczenia międzyokresowe i przychody przyszłych okresów.



  1. Bierne rozliczenia międzyokresowe kosztów.

  2. Przychody przyszłych okresów.

Suma pasywów



2.4 Rachunek zysków i strat
Rachunek zysków i strat jest drugim podstawowym elementem sprawozdania finansowego. Sprawozdanie to, nazwane niekiedy rachunkiem wyników, jest ściśle powiązane z bilansem, w którym zysk netto jest ujmowany jako pozycja zwiększająca kapitał (fundusz) własny. Strata netto jest wykazywana również w pasywach, ale ze znakiem minus, gdyż zmniejsza ona wartość kapitału (funduszu) własnego jednostki gospodarczej. Bardziej szczegółowe informacje o wielkości i strukturze wyniku finansowego oraz o czynnikach, które wpłynęły na kwotę zysku lub strat netto, zawiera rachunek zysków i strat.

W rachunku zysków i strat wykazuje się pozycje dotyczące osiąganych przychodów i zysków, poniesionych kosztów i strat oraz obowiązkowych obciążeń wyniku finansowego. Ostatnia pozycja tego rachunku jest zysk lub strata netto.

Rachunek zysków i strat może być sporządzony za pomocą następujących metod:


  • brutto, gdy wykazuje się odrębne przychody i koszty z określonych rodzajów działalności

  • netto, jeśli zamieszcza się tylko wynik(zysk lub stratę) z poszczególnych rodzajów działalności, jednak bez wyszczególnienia przychodów i kosztów, które ten wynik tworzą,

  • mieszaną, zgodnie z którą pewne pozycje ujmuje się według metod brutto, inne zaś –według metod netto.

Zgodnie z ustawą o rachunkowości, rachunek zysków i strat jest sporządzany metodą brutto. Wykazuje się w nim wielkości liczbowe za bieżący i poprzedni rok obrotowy z wyodrębnieniem przychodów i kosztów, zysków i strat nadzwyczajnych oraz obowiązkowych obciążeń wyniku finansowego. Niedopuszczalne jest dokonywanie kompensat pozycji różnych pod względem rodzaju, ponieważ byłoby to sprzeczne z metodą brutto. Ponadto powinna być zapewniona czasowa współmierność przychodów i kosztów ich osiągnięcia, czyli zaliczanie do aktywów i pasywów, które dotyczą przyszłych okresów oraz przypadających na dany rok obrotowy kosztów, które jeszcze nie zostały poniesione. Dzięki przedstawieniu danych w odpowiednich grupach, można łatwo ustalić wyniki z poszczególnych rodzajów działalności oraz ich udział w tworzeniu ostatecznego wyniku finansowego.

Warto zaznaczyć, że na kształtowanie pozycji rachunku zysków i strat oddziałują bezpośrednio skutki wyceny składników aktywów i pasywów bilansu. W wyniku finansowym, niezależnie od jego wysokości, należy uwzględnić:



  1. zmniejszenie wartości użytkowej składników majątku trwałego i obrotowego, w tym również z tytułu dokonanych opisów amortyzacyjnych,

  2. zmniejszenie wartości innych niż środki trwałe, inwestycje rozpoczęte oraz wartości niematerialne i prawne składników majątkowych spowodowane trwałymi zmianami ich cen,

  3. wyłącznie niewątpliwe pozostałe przychody operacyjne i zyski nadzwyczajne,

  4. wszystkie poniesione pozostałe koszty operacyjne i straty nadzwyczajne,

  5. rezerwy utworzone na znane jednostce ryzyko, grożące straty oraz skutki innych działań lub zdarzeń.

Rachunek zysków i strat może być przedstawiony w postaci:

    • dwustronnej tabeli (układ sprawozdawczy),której jedna strona służy do ujmowania kosztów i strat nadzwyczajnych, druga zaś – przychodów i zysków nadzwyczajnych;

    • jednostronnego wykazu (układ drabinkowy), w którym przychody z określonej grupy (rodzaju) są bezpośrednio porównywane z kosztami ich osiągnięcia, a zyski nadzwyczajne – ze stratami nadzwyczajnymi; umożliwia to łatwe ustalenie wyników cząstkowych, tworzących wynik finansowy brutto.

Ustawa o rachunkowości zezwala jednostce dokonać wyboru jednego z dwóch wariantów zysków i strat. Przedsiębiorstwo może sporządzić:

  • porównawczy rachunek zysków i strat, w którym wykazuje się koszty według rodzajów z uwzględnieniem zmiany stanu produktów, ujmowanej w grupie „Przychody ze sprzedaży i zrównane z nimi” (zwiększenie stanu produktów ze znakiem plus, zmniejszenie – ze znakiem minus) oraz kosztu wytworzenia świadczeń na własne potrzeby jednostki,

  • kalkulacyjny rachunek zysków i strat, w którym ustala się koszty wytworzenia sprzedanych produktów oraz wyodrębnia koszty sprzedaży i koszty ogólnego zarządu.

W ramach każdego wariantu jednostka gospodarcza może wybrać jedną z jego wersji. Układ wzorów sprawozdawczych dla jednostek innych niż banki i ubezpieczyciele określają wzory stanowiące załącznik 4/1 do 4/4 do ustawy o rachunkowości.

W przypadku przyjęcia przez przedsiębiorstwo wariantu porównawczego rachunku zysków i strat koszty rodzajowe dotyczące zwykłej działalności operacyjnej należy skorygować o przyrost lub zmniejszenie stanu produktów gotowych i półproduktów oraz rozliczeń międzyokresowych kosztów, czyli o zmiany stanu produktów. Zwiększenie stanu produktów powiększa przychody ze sprzedaży i zrównane z nimi, natomiast zmniejszenie stanu produktów przychody te zmniejsza.



3. Narzędzia rachunkowości zarządczej

3.1 Zarządzanie kosztami jako element procesu decyzyjnego
Koszty należą do podstawowych kryteriów wyboru decyzji każdego przedsiębiorstwa.

Dzieje się tak dlatego, iż każde działanie jest immanentnie związane z ponoszeniem kosztów. Nie ma bowiem działań bez kosztów. Definicja kosztu, która uwzględnia wszystkie teoretyczne aspekty tej kategorii ekonomicznej, pochodzi od


E. Burzym.1 Koszty obejmują niezbędne gospodarczo i społecznie uzasadnione zużycie środków rzeczowych oraz usług obcych, wyrażone w cenach nabycia, a także niezbędne wykorzystanie pracy żywej, wyrażone w płacach, związane z efektem użytecznym, powstałym w danym okresie na jakimkolwiek odcinku działalności.

Ranga kosztów jako elementu decyzyjnego wynika stąd, iż kosztów nie można w przedsiębiorstwie nie ponosić, lecz można i trzeba je minimalizować. Każde racjonalnie zachowujące się przedsiębiorstwo, stara się swoje koszty minimalizować.

Wynika to z zasady racjonalnego gospodarowania. Zasada ta zawiera się w stwierdzeniu, iż przedsiębiorstwo w swym działaniu stawiając sobie cele, zmierza do osiągnięcia go jak najmniejszym kosztem, a gdy poświęca określone środki, pragnie uzyskać z nich największy efekt (maksymalizacja efektów).

W gospodarce rynkowej zjawiskiem dość częstym jest ograniczona możliwość maksymalizowania efektów, dlatego podstawowym elementem racjonalizacji działań


w przedsiębiorstwie staje się obniżenie kosztów. Zasada racjonalnego gospodarowania zakłada nie tylko konieczność minimalizowania kosztów, lecz także kształtowanie odpowiedniej relacji kosztów do przychodów. Relację tę można uznać za właściwą wtedy, gdy przychody są wyższe od kosztów, a dynamika przychodów jest silniejsza od dynamiki kosztów. Jeśli przychody są wyższe od kosztów przedsiębiorstwo osiąga zysk. Cechą szczególną kosztów jest również to, że są one pierwotne względem przychodów. Przedsiębiorstwo aby podjąć się jakiejkolwiek działalności gospodarczej, musi najpierw zakupić odpowiedni sprzęt i surowce, zatrudnić pracowników, zorganizować produkcję – słowem ponieść koszty. Dopiero po wyprodukowaniu wyrobów i ich sprzedaży może ono zrealizować przychód.

Jeśli przedsiębiorstwo zdoła sprzedać swoje wyroby po cenie wyższej od poniesionych kosztów, wówczas osiągnie zysk.

Fakt pierwotnego charakteru kosztów podnosi ich rangę jako elementu decyzyjnego.

Przedsiębiorstwo stale musi rozważać takie kwestie jak:



  • podjąć się określonych działań, czy nie,

  • kiedy działanie rozpocząć,

  • jaka będzie efektywność zamierzonych działań,

  • jaki będzie okres zwrotu poniesionych kosztów.

Ważnym atrybutem kosztów jest ich zwrotny charakter. Zwrot kosztów jest warunkiem podjęcia się określonych działań przez przedsiębiorstwo. Zwrot kosztów zachęca do angażowania wolnych kapitałów w działalność gospodarczą.

Jest nadzieją na uzyskanie w przyszłości przychodów, bez których działalność gospodarcza byłaby po prostu niemożliwa, ale zwrot kosztów nie jest czymś naturalnym i automatycznym.

Aby w przedsiębiorstwie nastąpił zwrot kosztów, przychody ze sprzedaży muszą przewyższyć poniesione koszty. Dopóki przedsiębiorstwo nie sprzeda swoich produktów jedno jest tylko pewne, że poniosło koszty. Na styku przychodów i kosztów rozstrzyga się zarówno byt, jak i rozwój przedsiębiorstwa. Dlatego przedsiębiorstwo podejmując określone decyzje, powinno stale konfrontować przychody i koszty w różnych przekrojach takich jak:


  • globalne sumy przychodów i kosztów całego przedsiębiorstwa,

  • przychody i koszty określonych rodzajów działalności,

  • ceny i koszty jednostkowe.2

Ogólnie można stwierdzić, iż koszty należą do najważniejszych kryteriów wyboru decyzji
w przedsiębiorstwie. W procesie decyzyjnym występują one w podwójnej roli, są bowiem: samoistnym problemem decyzyjnym lub umożliwiają sformułowanie określonego problemu decyzyjnego, istotnym elementem wspomagającym określone wybory w przedsiębiorstwie. Ten dwoisty charakter kosztów sprawia, iż pełnią one rolę aktywnego elementu w wyborach ekonomicznych przedsiębiorstwa. W rachunkach decyzyjnych istotna jest znajomość zachowania się kosztów i przychodów oraz ich znaczenie. Przedsiębiorstwo może bowiem zmieniać rozmiary działalności lub lepiej dopasowywać swą produkcję do popytu. Potrzebna jest więc wiedza o zachowaniu się kosztów względem rozmiarów produkcji, a także innych zmiennych objaśniających o możliwościach wpływania na koszty i o utraconych korzyściach przy dokonywaniu wyboru wariantu działania.

Kryteria podziału kosztów wynikają z różnorodności celów, dla których koszty oblicza się sumując, prezentując i komunikując. Do celów decyzyjnych klasyfikuje się je następująco:



  1. zachowanie się kosztów względem zmian w rozmiarach działalności, a w szczególności w rozmiarach produkcji,

  2. koszty znaczące dla danego wariantu decyzyjnego i koszty nieznaczące,

  3. koszty wynikające z decyzji wcześniejszych, które są nieodwracalne,

  4. koszty utraconych korzyści,

  5. koszty uznaniowe,

  6. koszty do prognozowania.3


Ad. 1 Zachowanie się kosztów względem zmian w rozmiarach działalności.
Jeśli przyjąć za kryterium zachowanie się kosztów względem zmian w rozmiarach działalności to można wyróżnić: koszty stałe i koszty zmienne.

Koszty stałe nie ulegają zmianie przy zmianie zakresu działalności (np.: amortyzacja). Natomiast jednostkowy koszt stały zmniejsza się wraz ze wzrostem rozmiaru działalności.


W rachunkach decyzyjnych przyjmuje się zwykle, że łączne koszty stałe nie zmieniają się przy zmianie rozmiaru działalności, należy jednak uwzględnić zmianę tych kosztów przy zmianie innych czynników. Upływ czasu ponad wyznaczony okres, inflacja, zbyt małe lub zbyt duże wykorzystanie zdolności wytwórczych powodują zmiany kosztów stałych.
Całkowite koszty stałe Jednostkowe koszty stałe

Suma Jednostka

kosztów koszt

stałych stały

Wielkość produkcji Wielkość produkcji

Rys. 3.1 Koszty stałe

Koszty zmienne zmieniają się proporcjonalnie do zmiany rozmiaru działalności.


W warunkach wzrostu poziomu produkcji koszty zmienne rosną, a przy jej spadku maleją. Koszty zmienne mogą być także progresywne lub degresywne.

Występuje też wiele kosztów mieszanych, jak np.: koszty wydziałowe. Ustalanie stopnia ich zmienności służy wiele metod. W analizie zachowania kosztów zmiennych przyjmuje się istotny przedział zmian rozmiarów działalności związany z praktycznymi możliwościami wykorzystania zdolności produkcyjnych. Przy rozmiarach produkcji przekraczających ten przedział zwykle koszty zmienne proporcjonalnie rosną progresywnie ze względu na trudności przy stosowaniu (np. więcej odpadków).


Całkowity koszt zmienny Jednostkowy koszt zmienny


zł. zł.


Całkowity Jednostkowy

koszt koszt

zmienny zmienny


200 10

100

0 10 20 30 40 50

Rozmiar produkcji Rozmiary produkcji

Rys. 3.2 Koszty zmienne


Ad. 2. Koszty znaczące i nie znaczące.
W rachunkowości zarządczej bardzo ważny jest podział kosztów na znaczące

i nieznaczące z punktu widzenia podejmowanych decyzji. Podział ten wynika ze znaczenia kosztów w wyborze przyszłych wariantów działania. Koszty znaczące są to takie koszty, które mają wpływ na wybór decyzji, natomiast koszty nie znaczące nie wpływają na podjęcie decyzji.


W odniesieniu do kosztów znaczących i nieznaczących należy stwierdzić, iż: kosztami znaczącymi są jedynie koszty przyszłe, ponieważ każda decyzja dotyczy przyszłych wariantów działania, tylko koszty różniące się, rodzajem albo wielkością w poszczególnych wariantach działania mogą być kosztami znaczącymi, te same składniki kosztów i w tej samej wielkości w różnych wariantach decyzyjnych nie mają wpływu na podjęcie decyzji, czyli są kosztami nie znaczącymi.
Ad.3. Koszty zależne od wcześniejszych decyzji których nie da się uniknąć i koszty

zależne od danej decyzji.
Koszty powstałe na skutek wcześniej podjętych decyzji, których nie można uniknąć
w okresie bieżącym, lub przyszłym ponieważ nie da się ich zmienić jakimkolwiek działaniem nazwane są kosztami zapadłymi lub nieodwracalnymi.

Są to koszty nieznaczące, przy podejmowaniu decyzji. Przykładem może być amortyzacja środka trwałego, który stracił przydatność. Przeciwieństwem kosztów, których nie da się uniknąć są koszty przyszłe, ekonomiczne, których można uniknąć, gdyż nie wynikają


z dotychczasowych zagrożeń, czy zobowiązań, ale z rozważanej nowej alternatywy działania. Są to więc koszty znaczące , podczas kiedy koszty nieodwracalne są kosztami nieznaczącymi. Jednakże nie każdy koszt nieznaczący dla decyzji jest kosztem nieodwracalnym.
Ad.4. Koszty utraconych korzyści i korzyści z oszczędzonych kosztów.
Koszty utraconych korzyści nie są wprawdzie ujęte w systemie ewidencyjnym przedsiębiorstwa, lecz są niezwykle ważne przy podejmowaniu wielu decyzji. Pojęcie kosztów utraconych korzyści należy zawsze kojarzyć z deficytem zasobów przedsiębiorstwa, które poświęcone na realizacje jakiegoś celu zmniejszają stopień realizacji celu innego. Podjęcie tej produkcji jest dla przedsiębiorstwa związane z utratą pewnych, wcześniej osiąganych korzyści, które należy odjąć od przychodu, jaki przedsiębiorstwo uzyska z tytułu podjęcia nowej produkcji. I właśnie przez fakt, że utraconą korzyść odejmuje się od przychodu otrzymanego z nowej produkcji, uzyskuje ona status kosztu, nazwanego kosztem utraconych korzyści.
Ad.5. Koszty uznaniowe.
Większość kosztów występuje w przedsiębiorstwach w sposób ciągły, jest wyrazem kontynuacji działalności. Niektóre koszty mogą być jednakże na pewien czas odroczone gdyż zależą od oceny sytuacji przez zarząd przedsiębiorstwa. Noszą one miano kosztów uznaniowych lub ,,dyskretnych”. Do kosztów tych należą przykładowo koszty badań, koszty reklamy. Odraczalność lub występowanie tych kosztów zależy od polityki przedsiębiorstwa,
o ile prawo czy standardy rachunkowości nie regulują tych zagadnień.
Ad.6. Koszty do prognozowania.
W planowaniu kosztów występują wzorce kosztów oparte na normach technicznych, które nazywa się kosztami standardowymi lub normatywnymi oraz budżetu elastyczne kosztów pośrednich uwzględniające zachowanie się każdej pozycji składowej tych kosztów.

Koszty standardowe stanowią rodzaj kosztów postulowanych ustalonych ex ante i służą następnie do oceny dokonań.

Koszty odgrywają bardzo ważną rolę w ocenie efektywności funkcjonowania przedsiębiorstwa.

Są bowiem podstawą odniesienia uzyskanych przychodów. Przedsiębiorstwo ponosi koszty po to, aby osiągnąć przychody ze sprzedaży, a w konsekwencji zysk. Z punktu widzenia osiągania przychodów istotne jest aby koszty były możliwie najniższe. Idealna byłaby taka sytuacja, w której przedsiębiorstwo mogłoby uzyskiwać same przychody, bez ponoszenia kosztów. Ponieważ jest to niemożliwe miarą efektywności działalności przedsiębiorstwa, jest relacja kosztów do przychodów. Koszty są więc miara gospodarności przedsiębiorstwa. Odzwierciedlają jego możliwości oszczędnego zużycia, środków niezbędnych do wyprodukowania określonej wielkości wyrobów. Wyrazem tej oszczędności, może być wyprodukowanie większej liczby wyrobów z tego samego materiału ale mniejsze zużycie materiałów do wyprodukowania ustalonej wielkości wyrobów.


3.2 Modele rachunku kosztów
Rachunek kosztów jest ważnym elementem systemu rachunkowości. Ze względu

na swoją specyfikę jest on wyodrębnionym podsystemem informacyjnym w systemie ewidencyjnym rachunkowości. W literaturze przedmiotu jest często określony jako: ogół czynności zmierzających do ustalenia wysokości nakładów w pracy żywej

i uprzedmiotowionej, poniesionych w przedsiębiorstwie w określonym czasie i z określonym przeznaczeniem.4

Do podstawowych celów rachunku kosztów możemy zaliczyć:

po pierwsze – dostarczenie danych do zarządzania przedsiębiorstwem, danych istotnych,

po drugie – dostarczenie danych do pomiaru w sposób prawidłowy w wyniku okresu podmiotu oraz do wyceny produkcji gotowej i w toku, która w danym okresie nie została sprzedana.

Rachunek kosztów często wykorzystywany jest jako podstawa do podejmowania decyzji czyli kształtowania przyszłych kosztów. Do głównych zadań rachunku kosztu w tej dziedzinie możemy zaliczyć przede wszystkim: planowanie kosztów, zbieranie danych o faktycznych efektach zrealizowanych decyzji, porównywanie faktycznych efektów z przewidywanymi, podejmowanie działań korekcyjnych jeśli realizowane decyzje nie przynoszą spodziewanych efektów.
3.3.1 Rachunek kosztów pełnych
Rachunek kosztów pełnych jest w wielu krajach, w tym również w Polsce, obowiązkowym systemem rachunkowości sprawozdawczej. Artykuł 22, punkt 2, podpunkt 2 Ustawy
o rachunkowości z dnia 29 września 1994 roku mówi:

„Koszt wytworzenia składnika majątku we własnym zakresie obejmuje koszty bezpośrednie produkcji poszczególnych produktów gotowych, w toku produkcji i półproduktów oraz przypadającą na okres ich wytwarzania uzasadnioną część kosztów pośrednich produkcji (...)”.

Rachunek kosztów pełnych jest najwcześniej stosowanym systemem rachunku kosztów. Początki jego stosowania miały miejsce w okresie, gdy większość przedsiębiorstw wytwarzała ograniczoną i niewielką ilość produktów, a koszty materiałów i płac bezpośrednich stanowiły istotną część kosztów wytworzenia produktów.

Rachunek kosztów pełnych oparty jest na kosztach już poniesionych (na kosztach historycznych). Często nazywany jest rachunkiem tradycyjnym. Głównymi cechami charakteryzującymi ten rachunek są: podział kosztów całkowitych na koszty bezpośrednie i koszty pośrednie, na podstawie pełnego zużycia wszystkich czynników produkcji ustalany jest jednostkowy koszt wyrobu, rozliczenia kosztów pośrednich na poszczególne wyroby dokonuje się za pomocą różnych kluczy podziałowych, które mają zapewnić proporcjonalny podział kosztów pośrednich na wytworzone wyroby. Model rachunków kosztów pełnych zakłada, iż na wysokość całkowitych kosztów przedsiębiorstwa wpływ ma tylko jedna zmienna – wielkość produkcji.5

Rachunek kosztów pełnych spełniał swoje zadania w sposób właściwy wtedy, kiedy zdolność produkcyjna przedsiębiorstwa była w pełni wykorzystana oraz kiedy udział kosztów pośrednich w kosztach całkowitych był relatywnie niski. Jednak od pewnego czasu warunki te są coraz rzadziej spełniane, ponieważ bariery popytowe istotnie ograniczają możliwości pełnego wykorzystania zdolności produkcyjnej przedsiębiorstwa.

Następuje także systematyczny spadek udziału kosztu bezpośrednich w kosztach całkowitych na rzecz wzrostu udziału kosztów pośrednich.

Główne wady, decydujące o ograniczonej przydatności rachunku kosztów pełnych do podejmowania decyzji przez kierownictwo to:


  • ma ograniczone zastosowanie w planowaniu,

  • zniekształca wycenę tych samych produktów i usług w zależności od stopnia wykorzystania potencjału produkcyjnego,

  • nie odzwierciedla rzeczywistych procesów kosztowych i związków przyczynowo-skutkowych między procesem produkcyjnym a kosztami,

  • zniekształca wynik na poszczególnych działalnościach przedsiębiorstwa poprzez stosowanie kluczy rozliczeniowych dla kosztów pośrednich,

  • podział kosztów na koszty bezpośrednie i koszty pośrednie stał się coraz mniej przydatny w zarządzaniu przedsiębiorstwem.

Niewątpliwą zaletą rachunku kosztów pełnych jest to, iż jest on przystosowany do wymogów sprawozdawczości zewnętrznej. Należy podkreślić również, że rachunek kosztów pełnych jest przydatny w podejmowaniu decyzji długookresowych, ponieważ w długim okresie przychody ze sprzedaży powinny pokryć wszystkie koszty przedsiębiorstwa.



1   2   3   4   5   6   7   8   9


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna