Zagadnienia wstępne



Pobieranie 0,5 Mb.
Strona1/5
Data24.11.2017
Rozmiar0,5 Mb.
  1   2   3   4   5


ZAGADNIENIA WSTĘPNE

§ 1. Przedmiot wykładu prawa rzymskiego (str. 14-15).

Obejmuje okres od 753 r.p.n.e. do śmierci cesarza Justyniana (565 r.n.e.).


§ 2. Pojęcie prawa (str. 15-19).

Ulpian określa sprawiedliwość jako stałą wolę oddania każdemu tego prawa, które mu się należy, a nakazami prawa jest żyć uczciwie, nie krzywdzić drugiego, oddać każdemu to, co mu się należy. Wyrazem awersji do definiowania pojęć prawnych jest stwierdzenie Iavolenusa, iż wszelkie definiowanie pojęć w prawie cywilnym jest ryzykowne, jako że z łatwością mogą być one obalone. Celsus mówił, iż prawo jest sztuką stosowania tego co dobre i słuszne (ius est ars boni et aequi). Prawo obowiązuje tak długo, aż zostanie uchylone (Ulpian - dura lex, sed lex). Cycero podkreślał, że zbyt rygorystyczne przestrzeganie prawa może stać się największym bezprawiem (summum ius summa iniuria). Prawo należy stosować z zachowaniem zasad dobra, słuszności i humanizmu (bonum, aequitas, humanitas). Justynian dowodził, że sędziowie powinni przedkładać słuszność (zasady moralne) ponad literę prawa. Prawem przedmiotowym (§ 10) był zgodny z zasadami słuszności i sprawiedliwości zespół reguł postępowania w społeczności zorganizowanej, uchwalony lub usankcjonowany przez tę społeczność, albo przez organ wyposażony we władzę legislacyjną, a których przestrzeganie gwarantowane było w zasadzie

w drodze przymusu (prawo publiczne i prywatne).
§ 3. Charakterystyka prawa epoki niewolnictwa (str. 19-21).

Prawo epoki niewolnictwa jest najstarszym typem prawa. Wyłania się na drodze utrwalenia władzy pana nad niewolnikiem, oraz wyrasta na gruncie prawa zwyczajowego, nie stosując równości wobec prawa. Prawo Despotii Wschodnich służyło głównie gospodarce w związku z ogromnymi połaciami terytorialnymi - handel lądowy i eksploatacja ziemi. Źródłem władzy był despotyczny władca - bóstwo. Cechowała je duża surowość, brak zwartości przepisów, ujmowanie ich w sposób kazuistyczny z elementami sakralnymi. Prawa Greckie

regulowały gospodarkę o charakterze wybitnie morskim. Źródłem władzy był ogół wolnych obywateli - ateńska demokracja. Cechował je partykularyzm wynikający z suwerenności poszczególnych polis. Próbą ogólniejszych unormowań było prawo attyckie, choć bez pełnej zwartości i z elementami kazuistyki. Prawo Rzymskie

w drodze ewolucji stało się prawem uniwersalnym ale i autonomicznym, choć podlegało ono wpływom. Oddzielano tu prawo świeckie od sakralnego. Przepisy prawne pojmowano w sposób abstrakcyjny, a samo prawo opierało się na zasadach ogólnych - sędzia stosował obowiązujące prawo, a nie je tworzył.


§ 4. Doniosłość prawa rzymskiego dla współczesnego prawoznawstwa (str. 21-22).

Źródła prawa rzymskiego zawierają wiele informacji na temat metod i techniki argumentacji prawniczej. Wzbogacają naszą wiedzę z dziedziny historii, teorii i dogmatyki prawa. Historia prawa rzymskiego pozwala nam zdobyć umiejętność historycznego podejścia do prawa i przewidywania rozwoju prawa współczesnego. Wszystkie systemy prawne sięgają swymi korzeniami do prawa rzymskiego - systematyka, koncepcje, sformułowania. Prawo rzymskie pojmowane jest jako łącznik pomiędzy różnymi systemami prawnymi stając się językiem uniwersalnym w środowisku prawniczym. Pozwala nam udoskonalać prawo współczesne - Ihering.


§ 5. Systematyka prawa rzymskiego (str. 22).

Pierwsze próby systematyzacji prawa czynili już prawnicy: Gaius („wszelkie prawo, jakim się posługujemy dotyczy albo osób, albo rzeczy, albo powództw”) i Justynian (Instituciones). W XIX w. wykształcił się obowiązujący po dziś dzień nowy system klasyfikacji dokonany przez Pandektystów. Podzielono prawo na pięć podstawowych działów: 1. Część ogólna traktująca o podmiotach (prawo osobowe) i przedmiotach stosunków prawnych oraz o czynnościach prawnych, 2. Prawo zobowiązań, 3. Prawo rzeczowe, 4. Prawo familijne, 5. Prawo spadkowe. W czasach współczesnych poza tym systemem w kodeksie funkcjonuje jedynie prawo rodzinne.


§ 6. Okresy historycznego rozwoju prawa (str. 22-24).

Początek państwa rzymskiego to 21.IV.753 r.p.n.e., a koniec to dla części zachodniej 476 r.n.e, a dla wschodniej 1453 r.n.e (rozpad w 395 r.). Formy ustrojów: Monarchia (do 509 r.p.n.e.), Republika (do 27 r.p.n.e), Pryncypat (do 284 r.) i Dominat (do 565 r.). Rozwój prawa: Okres prawa archaicznego (753 r.p.n.e. - połowa III w.p.n.e.). Prawo zwyczajowe Quirites zostaje zastępowane ustawami oraz działalnością magistratur jurysdykcyjnych. Ustawa XII tablic eliminowała dowolność interpretacji przepisów prawnych przez patrycjuszy (interpretacja uczonych-prawników). Okres rozwoju i prawa klasycznego (III w.p.n.e. - 235 r.n.e., tj. koniec dynastii Sewerów). Zwycięskie wojny, napływ niewolników, dynamiczny rozwój produkcji i wymiana towarowa spowodowały rozwój produkcji przemysłowej i gromadzenie bogactw. Powstaje nowy dział prawa ius gentium

- zasady prawne o zasięgu międzynarodowym. Wykreowano pretora dla peregrynów i proces formułkowy.

Przejście do pryncypatu spowodowało pojawienie się nowych czynników prawotwórczych (senat, cesarz, nauka

prawa). Dwa podokresy: prawo przedklasyczne (do końca republiki) i klasyczne (początek cesarstwa). Okres Schyłkowy - poklasyczny (235-14.XI.565). Upadek Rzymu spowodowany rozkładem ustroju niewolniczego, spadkiem wartości pieniądza i powrotem do wymiany naturalnej, kryzys wszelkich dziedzin życia (przerzucenie wydatków państwa na warstwy średnie). Prawo staje się niezrozumiałe. Jedynym źródłem prawa stały się konstytucje cesarzy jako władców absolutnych (dominus). Pojawiły się szkoły prawnicze, natchnęły działalność kodyfikacyjną Justyniana.
§ 7. Rzymskie podziały prawa

1. Ius civile, ius peregrinorum i ius gentium (str. 24-25).

Ius civile. Obowiązywała zasada personalności albo osobowości prawa - konieczność posługiwania się prawem civitas, do której się przynależy, prawo to było sformalizowane. Składały się z ustaw, plebiscita, uchwał senatu, konstytucji cesarskich i opinii jurysprudencji oraz z ius honorarium (edykty urzędników jurysdykcyjnych). Preregryni posługiwali się swoim ius civile, które Rzymianie nazywali ius peregrinorum. Ius gentium. Były to zasady prawne o zasięgu międzynarodowym, wspólne systemom prawnym obowiązującym w imperium rzymskim. Powstało wskutek rozwoju Rzymu i wchodzenia obywateli w liczne stosunki z obcokrajowcami. Podstawą obowiązywania norm tego prawa było wzajemne zaufanie (fides) stron oraz zasady słuszności

i sprawiedliwości. Prawo to tworzył praetor peregrinus wskutek recepcji różnorodnych rozwiązań prawnych do tworzonego systemu prawa. Po konstytucji Karakalli (212 r.) o nadaniu obywatelstwa rzymskiego prawie wszystkim mieszkańcom imperium problemy te stały się marginalne. Ius naturale (prawo naturalne). Gaius uważał, iż prawo naturalne stanowi podstawę ius gentium. Ulpian prawem naturalnym uważał prawo, którego natura nauczyła wszelkie żywe istoty. Na tej podstawie Justynian sformułował twierdzenie, że z ius naturale wywodzą się zasady słuszności i sprawiedliwości jako stałe i niezmienne kryteria oceny ludzkich zachowań.



2. Ius publicum - ius privatum (str. 25-26).

Według Ulpiana „prawem publicznym jest to, które dotyczy ustroju państwa rzymskiego, prywatnym zaś to, które dotyczy korzyści jednostek”. Prawo publiczne - w zakres wchodziły normy dotyczące całości państwa



Prawo prywatne - w zakres wchodziły normy dotyczące poszczególnych jednostek wchodzących w skład państwa. W przypadkach kolizyjnych ważniejsze było dobro państwa (Cyceron - „dobro ludu najwyższym prawem”). Nie zapominano jednak o interesie jednostek. Z czasem sfera interesów prywatnych zaczęła powoli wkraczać w sferę interesów publicznych. Wraz z rozwojem prawa skurczyła się sfera praw prywatnych, zwłaszcza w okresie jednowładztwa.

3. Ius commune – ius singulare (str. 26).

Prawo powszechne - w zakres tego prawa wchodzą normy mające ogólne zastosowanie. Prawo wyjątkowe wprowadzone przez prawodawcę wbrew ogólnie przyjętym zasadom, mające szczególne zastosowanie,

np. uprzywilejowanie pewnej kategorii osób lub konkretnej osoby, rzeczy albo czynności.


§ 8. Prawo względne i bezwzględne (str. 27).

Prawo względne to prawo do domagania się jakiegoś zachowania od konkretnej osoby, a prawo bezwzględne od kogokolwiek (obowiązek pozytywny - działania i negatywny - zaniechania).
§ 9. Prawo bezwzględnie i względnie obowiązujące (str. 27).

Prawo bezwzględnie obowiązujące (ius cogens) to prawo, którego przepisy w konkretnym przypadku muszą być bezwzględnie respektowane. Przepisy te nie mogą być zmieniane umowami stron zainteresowanych i dotyczą z reguły prawa publicznego. Prawo względnie obowiązujące (ius dispositivum) to prawo, którego przepisy

w konkretnym przypadku nie muszą być użyte, jeśli taką wolę wyrażą strony zainteresowane, są zatem przepisami pomocniczymi. Będą miały zastosowanie wtedy, kiedy np. zmarły nie sporządzi testamentu.


§ 10. Prawo w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym (str. 27-28).

Prawo przedmiotowe (patrz § 2). Prawo podmiotowe to przyznana przez prawo przedmiotowe możliwość pewnego zachowania się oraz domagania się określonego zachowania od innej osoby (prawo względne

i bezwzględne). Prawo podmiotowe może reprezentować jakąś wartość ekonomiczną - prawo majątkowe, lub nie być uwarunkowane żadnym interesem ekonomicznym uprawnionego - prawo niemajątkowe.




§ 11. Obowiązywanie normy prawnej w miejscu i czasie (str. 28-30).

Norma prawna z reguły odnosi się do zdarzeń przyszłych (lex retro non agit). Możliwe uchylenie obowiązywania normy wstecz (rescissio actorum). Początkowo funkcjonowała zasada personalności prawa, z czasem zastąpiona przez zasadę terytorialności (212 r. - Karakalla w constitutio Antoniniana). Każdy obywatel rzymski posługiwał się swoim prawem ius Quiritium niezależnie od miejsca pobytu. W przypadkach gdy dochodziło do kolizji prawa rzymskiego z innym prawem (np. małżeństwo obywatelki rzymskiej z cudzoziemcem) czyniono wyjątki poprzez nadanie odpowiedniego prawa nieobywatelowi. Gdy doszło do podziału państwa rzymskiego, ustawy prawne mogły nadal mieć moc tylko wtedy, gdy były opatrzone imionami władców Zachodu i Wschodu.


§ 12. Interpretacja prawa (str. 30-31).

Interpretacja - polega na ustaleniu znaczenia określonej normy albo przepisu prawa w toku ich stosowania. Zachowanie może być zgodne z prawem (secundum legem), wykraczające (praeter legem), sprzeczne (contra legem) lub zgodne ze słowami ustawy ale z błędną dedukcją (in fraudem legis). Rodzaje interpretacji prawa: autentyczna (dokonywana przez autora danej ustawy - cesarz), legalna (uprawniony do tego organ inny niż ustawodawca), sądowa (w toku stosowania prawa i wiążąca dla stron będących podmiotami w danym postępowaniu) i doktrynalna (juryści - nauczyciele prawa, miała moc wiążącą wobec organów państwowych). Reguły wykładni pozwalają ustalić znaczenie interpretowanego przepisu. Dyrektywy wykładni: językowa (gramatyczna - analiza języka), logiczna (z punktu widzenia logiki), systemowa (z uwzględnieniem systemu prawa, z którego się wywodzi), celowościowa (teleologiczna - na podstawie celu jaki dany przepis ma do osiągnięcia) i historyczna (uwzględnia kontekst historyczny w jakim dany przepis się ukształtował). Zakresy stosowania prawa: dosłowny (zakres wykładni jest taki sam jak w znaczeniu bezpośrednim), rozszerzający (zakres wykładni jest większy) i zwężający (zakres wykładni jest mniejszy).
§ 13. Prawo materialne i prawo formalne (str. 32).

W obręb prawa sądowego wchodzą: prawo cywilne i karne. W prawie cywilnym: prawo materialne reguluje stosunki majątkowe pomiędzy poszczególnymi podmiotami, a prawo formalne (procesowe) reguluje postępowanie w toku sprawy dotyczącej realizacji norm prawa materialnego. W prawie karnym: prawo materialne to dział prawa, który określa jakie czyny są uznawane za przestępstwa i jakie kary należy wymierzać, a prawo formalne (procesowe) ustala czy przestępstwo zostało popełnione oraz kto ma wymierzyć sankcję.


§ 14. Źródła poznania i powstania prawa (str. 32-33).

Źródła prawa: źródła poznania prawa (fontes iuris cognoscendi) to wszelkie przekazy pozwalające na zrekonstruowanie stanu prawa w poszczególnych epokach, i źródła powstania prawa (fontes iuris oriundi) czyli fakty prawotwórcze pochodzące od organów wyposażonych we władzę legislacyjną. Wiedza o prawie rzymskim pochodzi z: kodyfikacji justyniańskiej, źródeł jurydycznych (Instytucje Gaiusa), źródeł epigraficznych (napisy

o treści prawniczej, wyryte w kamieniu bądź na tablicach) i pism nieprawniczych (dzieła historyków, poetów, itp.). Czynniki prawotwórcze: zwyczaj (na jego gruncie ukształtowało się prawo zwyczajowe), ustawa (prawo stanowione, uchwalane na zgromadzeniach ludowych), działalność magistratur (pretor ogłaszał edykty), senat (senatus consultum - podejmuje uchwały), cesarz (princeps wydawał konstytucje - constitutiones)

i jurysprudencja (nauka prawa miała moc prawa obowiązującego dzięki ius publice respondendi).


Dział I. ŹRÓDŁA PRAWA RZYMSKIEGO. A. ŹRÓDŁA PRAWA

§ 15. Prawo zwyczajowe (str. 34).

Zwyczaj to wynik ciągłej i niezmiennej działalności, staje się normą prawną tylko wówczas, gdy taką wolę wyrazi większość społeczeństwa i uzna go za konieczny (opinio necessitatis) i będzie stosowany przez dłuższy czas (frequens usus) w sposób niezmieniony. Zbiór tych norm prawnych składa się na prawo zwyczajowe (mos maiorum lub consuetudo). Prawo zwyczajowe jest milczącym wyrazem woli ludu (tacitus consensus omnium)

w przeciwieństwie do ustawy, w której jest wyrażona wyraźnie. Prawo zwyczajowe jest niepisane, dlatego stwarza warunki do licznych nadużyć. Spowodowało to konieczność kodyfikacji prawa zwyczajowego - Ustawa XII Tablic, jako źródło prawa publicznego i prywatnego (fons omnis publici privatique iuris).


§ 16. Ustawa (str. 34-36).

Ustawą jest to, co lud nakazuje i postanawia (Gaius). Ciałem ustawodawczym jest zgromadzenie ludowe (comitia). Z inicjatywą występował magistratus (konsul, pretor) pytając zgromadzonych (rogatio) czy przyjmują projekt ustawy. Odbywało się głosowanie, najpierw jawne (w czasach późniejszych tajne) według centurii lub tribus. Ustawę musiał zatwierdzić jeszcze senat (auctoritas patrum). Budowa Ustawy: praescriptio (nazwisko wnioskodawcy, czas i miejsce głosowania), rogatio (tekst) i sanctio (gwarancje jej przestrzegania). Rodzaje: lex perfecta (sankcją nieważności dotyka czynność wbrew jej postanowieniom), lex minus quam perfecta (uznaje czynność za nieważną i przewiduje sankcje karne) i lex imperfecta (pozbawiona sankcji). Plebejusze mieli swoje zgromadzenia (concilia plebis) pod przewodnictwem trybuna plebejskiego. Wybierano tam trybunów ludowych

i edylów plebejskich. Uchwalane tam ustawy (leges plebiscita) początkowo miały moc wiążącą dla plebejuszy,

a w późniejszym czasie od lex Hortensia (286 r.p.n.e) również dla wszystkich obywateli. Były one także źródłem ius civile. Ustawa XII tablic: (lex duodecim tabularum), spisana w 451 r.p.n.e. przez 10-osobowy zespół jest najstarszym, zbiorem prawa stanowionego w Rzymie (pomijając legendarne ustawy królewskie - leges regiae). Trzon ustawy stanowiło prawo świeckie, a wiele przepisów dotyczyło drobnych rolników, którzy wówczas dominowali. Regulowała: I-III prawo procesowe, IV-V wewnętrzna organizacja rodziny i spadkobranie,

VI stosunki gospodarcze pomiędzy rodzinami rzymskimi, VII prawo sąsiedzkie, VIII przestępstwa naruszające interes obywatela, IX-X niektóre normy prawa publicznego i sakralnego, XI-XII różne normy prawne.


§ 17. Edykt pretorski (str. 36-37).

Wymiar sprawiedliwości (iurisdictio) znajdował się w rękach konsula, a od 367 r.p.n.e. w gestii magistratus czyli pretora (praetor urbanus). W 242 r.p.n.e. powołano urząd praetor peregrinus. Sprawowane były przez 1 rok. Wydawał edykt (edictum), w którym zawarte były zasady jakich zamierzał się trzymać podczas swojej kadencji. Od lex Cornelia (67 r.p.n.e.) pretor był związany treścią edyktu. Edykty tworzyły prawo zwane ius honorarium. Edictum tralaticium to stała część edyktu powstała wskutek recypowania treści edyktów przez kolejnego pretora. Części edyktu: normatywna (zawierała zapowiedź udzielania ochrony procesowej w określonych sytuacjach)

i formularna (zawierała formuły, jakimi miały posługiwać się strony w procesie). Edykty mogli też wydawać: edyl kurulny (na targowiskach) i namiestnicy prowincjonalni (na prowincjach - legaci i prokuratorzy). Prawo pretorskie miało za zadanie wspierać, uzupełniać i korygować ius civile (adiuvandi vel supplendi vel corrigendi). Cesarz Hadrian nakazał Julianowi zredagowanie ok. 130 r. edictum perpetuum (edyktu wieczystego).
§ 18. Uchwały senatu (str. 37-38).

Senat początkowo spełniał funkcję doradcy króla, czyli pełnił władzę ustawodawczą pośrednio (zatwierdzał ustawy zgromadzeń ludowych - auctoritas patrum) a później całkowicie (senatus consulta od Augusta - 10 r.n.e. S. C. Silanianum). O składzie początkowo decydował prynceps. Senat wybierał zgromadzenie ludowe jako pozostałość po republice. Wraz ze wzrostem znaczenia pryncepsa senat tracił na znaczeniu. W skład senatu wchodzili urzędnicy, a ich listę ustalali cenzorowie. Uchwały senatu miały moc ustawy, a inicjatywę miał każdy senator, jednak od II w. najczęściej dokonywał tego cesarz, który przewodniczył senatowi. Uchwała brała swą nazwę od nazwiska wnioskodawcy, a za źródło prawa uważano jedynie sam wniosek (oratio principis), który podawali prawnicy rzymscy. Od czasów Sewerów senat jedynie ograniczał się do wysłuchania wniosku, ale podnosiło to autorytet cesarza jako legislatora. W okresie dominatu senat funkcjonował jedynie jako rada miasta.
§ 19. Nauka prawa (str. 38-41).

Jurysprudencja w okresie republiki (V-I w.p.n.e.). Początkowo wiedza prawnicza zdominowana była przez pontyfików (kolegium kapłańskie) jako znawców prawa boskiego (fas) i świeckiego (ius) otoczonego nimbem tajemniczości. Później nastąpiła sekularyzacja wiedzy prawniczej, głównie za sprawą Flaviusa, który ok.

304 r.p.n.e. podał zbiór formuł procesowych a w połowie III w.p.n.e. Tiberius Corucanius rozpoczął nauczanie

i udzielanie porad prawnych. Kierunki działalności jurysprudencji okresu republiki: cavere (układanie formuł

i klauzul czynności), respondere (udzielanie odpowiedzi w kwestiach prawnych) i agere (układanie formuł procesowych, którymi posługiwały się strony w trakcie procesu sądowego). Dokonywali też interpretacji ustaw (m.in. XII Tablic) wzbogacając system prawa o nowe instytucje. Najwybitniejsi prawnicy (veteres - dawni): Sextus Aelius Paetus (tripertita), Manilius, Brutus, Sulpicius Rufus, Publius Mucius Scaevola i jego syn Quintus (wykład prawa cywilnego w 18 księgach). Dążyli do usystematyzowania prawa, rozwiązań

i interpretacji prawa prywatnego dostosowanego do potrzeb socjalnych i ekonomicznych. Jurysprudencja

w okresie pryncypatu (I-III w.n.e.). Kierunki działalności uczonych prawników (iuris periti) okresu pryncypatu: ius publice respondendi (przywilej udzielania odpowiedzi na pytania prawne, z mocą wiążącą dla organów państwa), interpretacja legalna (dokonywanie interpretacji, ważnej w świetle obowiązującego prawa), wpływ na powstające prawo (juryści byli członkami rady przybocznej cesarza - consilium principis), opieranie decyzji sędziów na opiniach jurystów (mieli wolną rękę tylko wtedy, gdy prawnicy nie byli zgodni w poglądach), komentarze (do prawa cywilnego - libri ad Sabinum, edyktu pretorskiego - libri ad edictum, obu działów prawa

- digesta), podręczniki (do nauki prawa - institutiones i odrębne publikacje - responsa, epistulae, quaestiones, disputationes). Poza podręcznikami posługiwali się kazusami. Z początkiem I w.n.e. powstały szkoły prawnicze: Prokulianów (założycielem republikanian Labeo) i Sabinianów (popierający jedynowładztwo Capito). Nazwy wzięły od następców Proculusa i Sabinusa. Najwybitniejsi juryści okresu klasycznego to: Celsus, Julian, Pomponius i Gaius, a okresu późnoklasycznego: Papinian, Ulpian, Paulus i Modestinus. Gaius stworzył Institutiones, składające się z 4 ksiąg: I - prawo dotyczące osób (ius quod ad personas pertinet), II i III - prawo dotyczące rzeczy (res) i IV - prawo dotyczące powództw (actiones). Jurysprudencja w okresie dominatu. Upadek działalności jurysprudencji, głównie wskutek samodzielnej działalności prawotwórczej cesarzy.

Z powodu nagromadzenia literatury prawniczej, sędzia miał kłopot w podejmowaniu decyzji rozstrzygających, stąd wola uporządkowania „dawnego prawa” (ius vetus). W 426 r. Walentynian III wydaje Konstytucję Raweńską, zwaną ustawą o cytowaniu, która zezwalała na cytowanie w sądzie jedynie 5 prawników okresu klasycznego: Gaiusa, Papiniana, Ulpiana, Paulusa i Modestyna (przy równości głosów decydował pogląd Papiniana). Później wdrożono możliwość opierania się na poglądach innych prawników, jeśli któryś z pięciu się na niego powoływał. Teodozjusz II nie uporządkował twórczości naukowej prawników - uczynił to sto lat później Justynian. W toku swych działań jurysprudencja scaliła i wzbogaciła system prawa, który odpowiadał potrzebom obrotu gospodarczego. Dzięki wielu pomysłowym rozwiązaniom i zwartości, system ten przeżył twórców.
§ 20. Konstytucje cesarskie (str. 41).

Constitutiones to akty normatywne wychodzące z kancelarii cesarskiej, które przybierały postać: edyktu (edicta - wydawanego na mocy ius edicendi, mającego moc obowiązującą na ograniczonym terenie, bądź w całym państwie), mandatu (mandata - instrukcje dla namiestników prowincji cesarskich i senackich, wiążące podległych im mieszkańców), dekretu (decretum - wyrok wydawany przez cesarza jako najwyższego sędziego, który odgórnie narzucał nowe zasady, do których później stosowali się sędziowie) i reskryptu (rescriptum

- odpowiedź cesarza na zapytanie urzędników, sędziów, bądź osób prywatnych w kwestiach prawnych kształtująca nową praktykę sądową przez interpretację obowiązującego prawa jako viva vox iuris civilis - żywy głos prawa cywilnego). W okresie dominatu cesarz wydaje leges jako ius novum edykty (leges edictales albo generales), mandaty znikają, dekrety odgrywają drugorzędną rolę a reskrypty w wyniku zaniku działalności jurystów stają się podstawą ukształtowania odmiany procesu, zwanego reskryptowym.


B. ZBIORY PRAWA

§ 21. Przedjustyniańskie zbiory prawa. Nauczanie prawa (str. 42-43).

W okresie pryncypatu pierwszych prób zebrania konstytucji podjęli się Gregoriusz i Hermogenian. Zbiory ich nazywane Codex Gregorianus (od Hadriana 117 do 292 r.) i Codex Hermogenianus (konstytucje Dioklecjana

z lat 293-294) - nie przetrwały do czasów dzisiejszych. Zachował się Kodeks Teodozjański, który powstał

z inicjatywy Teodozjusza II w 438 r. Obejmował konstytucje Konstantyna Wielkiego i następców aż do Walentyniana III. Jako zbiory ius i leges można wymienić: Fragmenta Vaticana, Mosaicarum et Romanarum legum collatio i Consulatio veteris cuiusdam iurisconsulti. Kompendium zasad prawnych tzw. Sentencje Paulusa wybrane jeszcze w III w. przez nieznanego autora z jego dzieł otrzymały moc prawa obowiązującego za Konstantyna Wielkiego. W okresie dominatu w wyniku upadku kultury prawniczej nastąpił brak rozumienia prawa z okresu klasycznego i wulgaryzację prawa, poprzez posługiwanie się prymitywnymi i uproszczonymi pojęciami (prawo wulgarne - pospolite). Nastąpiło oderwanie od finezyjnych pojęć prawniczych, mimo to okres poklasyczny wniósł wiele do rozwoju prawa, głównie za sprawą szkół prawniczych (państwowych zakładów nauczania) oraz kodyfikacji justyniańskiej. Nauka trwała pięć lat a najsłynniejsi profesorowie (antecessores) to Dorotheus i Antolius (Bejrut) oraz Theophilus i Cratinus (Konstantynopol).


§ 22. Ustawodawstwo justyniańskie (str. 43-45).

Justynian objął władzę w 527 r. i podjął się uporządkowania całego prawa. Tak powstało Corpus Iuris Civilis (od 1583 r. - Dionisius Gothofred). Do opracowania i skompilowania tych części powołał komisje wybitnymi prawnikami, szefem urzędów centralnych (magister officiorum) i ministerem sprawiedliwości (quaestor sacrii palatii) Trybonianem. Nadano kompilatorom możliwość interpolacji - usuwania lub zastępowania nieaktualnych tekstów prawniczych aby teksty były jednolite a nazwy instytucji aktualne. Codex - zbiory konstytucji cesarskich opracowała komisja złożona z 7 osób, która ograniczyła się do zbioru konstytucji wydanych po Kodeksie Teodozjańskim. Dzieło ukończono w 529 r., a następnie przeredagowano w 534 r. (codex repetitae praelectionis). Kodeks obejmował konstytucje od Hadriana do Justyniana. Dzielił się na 12 ksiąg, które podzielone były na tytuły, a w tych z kolei umieszczono chronologicznie konstytucje tematycznie związane z tytułem. Obszerniejsze konstytucje podzielono na paragrafy a tekst poprzedzający pierwszy paragraf nazywano principium (C.12,36,1

= C-Codex, 12-księga, 36-tytuł w księdze, 1-konstytucja w tytule). Digesta - zbiory fragmentów dzieł prawników zwane Pandectae. Składały się z fragmentów dzieł 38 prawników rzymskich (trzech przedklasycznych i dwóch poklasycznych). Prace ukończono w 533 r. Opracowaniem zajmowała się 17 osobowa komisja podzielona na podkomisje, z których każda zajmowała się opracowywaniem kolejno masy sabiniańskiej, edyktalnej

i papiniańskiej , a mniej ważne nazwano appendix (do digestów weszło tylko 5% z 2000 przejrzanych ksiąg). Zebrany materiał uporządkowano w 50 księgach, podzielonych na tytuły i paragrafy (D.50,17,173,3 = D-Digesta, 50-księga, 17-tytuł w księdze, 173-fragment w tytule, 3-paragraf). Institutiones - podręcznik do nauki prawa zawierał podstawowe informacje o prawie i służyć miał do zdobycia wiedzy elementarnej. Autorzy opierali się głównie na Instytucjach Gaiusa, Ulpiana, Marcjana, itp. Zebrany materiał podzielono na 4 księgi, tytuły i na paragrafy (I.4,13,1 = I-Instytucje, 4-księga, 13-tytuł, 1-paragraf). Novellae zawierały późniejsze akty normatywne wydane przez Justyniana i jego następców. Po ukończeniu kodyfikacji pierwszych części, Justynian nadal wydawał akty normatywne, którymi uzupełniał lub zmieniał prawo zawarte w samej kodyfikacji. Zbiorów nowel dokonali prywatni kompilatorzy i znamy trzy takie zbiory (najbardziej kompletny zawiera 168 nowel do 582 r.).


C. LOSY PRAWA RZYMSKIEGO PO KODYFIKACJI JUSTYNIAŃSKIEJ

§ 23. Prawo rzymskie we Wschodniej Europie (str. 45-47).

W 565 r. zmarł Justynian i uważa się, że nastąpił koniec rozwoju prawa rzymskiego, jednak prawo nadal istniało. Po rozpadzie Imperium w 395 r. pojawiły się dwa nurty prawa: wschodni i zachodni. Na zachodzie przetrwało ono upadek cesarstwa w 476 r., i ożyło w średniowieczu. Na wschodzie obowiązywało do 1453 r. będąc z czasem coraz słabsze. Trudności w stosowaniu prawa rzymskiego na wschodzie wynikały ze spisania go po łacinie oraz zakazu komentowania Digestów. Dlatego zaistniała konieczność tłumaczenia na grecki, krótkich streszczeń

i zestawiania tekstów o podobnej treści. W roku 726 cesarz Leon III ogłosił wyciąg z prawa pod nazwą Ekloga. Następnie pod koniec IX w. cesarz Bazyli Macedo i jego syn Leon VI Filozof wydali obszerne Bazyliki (Basilica - prawo cesarskie). Różne działy prawa z kodeksu Justyniana ujęto w 60 księgach. Opracowywane są wyjaśnienia i komentarze do Bazylik (tzw. scholie). Myśl twórcza obumiera w XI w. Ostatnim dziełem jest Sześcioksiąg (Hexabiblos) sporządzony w 1345 r. przez Hermanopulosa (sędzia z Salonik). Kompilacja ta przetrwała

w Grecji do 1946 r.), obejmowała podstawowe zasady prawa rzymskiego. Prawo rzymskie miało wpływ na systemy prawne państw w obrządku wschodnim, m.in. Zakon Sudnyj Liudom prawdopodobnie cara Symeona I Wielkiego (przełom IX i X w.) oraz w Statutach Litewskich z XVI w.


§ 24. Prawo rzymskie w Zachodniej Europie (str. 47-54).

Ze względu na zasadę osobowości prawa Rzymianie żyli według wcześniejszego porządku prawnego. Pod koniec V w., u Ostrogotów spisu dokonał Teodoryk Wielki, stąd nazwa Edictum Teodorici. U Burgundów zbiór powstał z inicjatywy Gundobada na początku VI w. i nosił nazwę Lex Romana Burgundiorum. U Wizygotów powstał w 506 r. na polecenie Alaryka II najdoskonalszy Lex Romana Visigothorum (Breviarium Alarici). Składały się na niego wyciągi kodeksów: Gregorianusa, Hermogenianusa i Theodosianusa, Instytucje Gaiusa, Sentencje Paulusa oraz fragment od Papiniana. Stał się głównym źródłem znajomości prawa rzymskiego aż do

XI w. (czyli do ponownego odkrycia Digestów Justyniana). Po wydaniu w 654 r. Lex Visigothorum Reccesvindiana posługiwano się nim nadal na południu państwa frankońskiego. Posiadały one jednak naleciałości prawa germańskiego.W krótkim okresie (555-568) Justynian wprowadził na prośbę papieża Vigiliusza swoje prawa na zachodzie, jednak nic nie wiadomo o Digestach i ich rękopis odkryto w XI w. w Pizie (littera Pisana),

a obecnie przechowywany jest we Florencji (Florentina). W zachowaniu tradycji swoją rolę odegrał też Kościół w myśl zasady Ecclesia vivit lege romana (Kościół żyje według prawa rzymskiego). W wiekach IX-XI rośnie zainteresowanie prawem rzymskim, które znajdowało zastosowanie w odbudowującej się gospodarce i handlu

w przeciwieństwie do praw germańskich opartych na naturalnych. Rośnie rola szkół nauczania prawa (Rawenna, Orlean, Pawia). Przełom w nauczaniu następuje w momencie powstania Uniwersytetu w Bolonii w 1088 r. Założycielem szkoły glosatorów był Irneriusz (zmarł ok. 1125 r.). Jego następcami byli quatuor doctores: Martinus, Bulgarus, Ugo i Jacobus, a ostatnimi przedstawicielami byli: Aso i Accursius. Odkryli na nowo prawo rzymskie, które wykładano licznym słuchaczom w oparciu o źródła justyniańskie. Ponadto objaśniano je, opatrując niejasne fragmenty krótkimi uwagami - glosami (między liniami - interlineares, na marginesie

- marginales). Wieloletni dorobek uwieńczył Accursius wydaniem wszystkich glos w Glossa ordinaria w 1250 r. Mankamentem ich dorobku było to, iż miał on bardziej charakter teoretyczny niż praktyczny, nie zaspokajał potrzeb obrotu gospodarczego. Nastąpiło to po powstaniu szkoły postglosatorów zwanych komentatorami. Poddawali analizie nie tyle źródła rzymskie, ile glosy poprzedników. W swych badaniach posługiwali się metodą scholastyczną opartą na filozofii Arystotelesa. Sprowadzali normy prawne do określonych pojęć ogólnych,

a z nich z kolei wyprowadzali pojęcia szczegółowe. Byli prekursorami prawa natury. Głównymi przedstawicielami byli Bartolus de Saxoferrato (1314-1357) i Baldus de Ubaldis (1327-1400). Hasłami prawa opracowanego przez komentatorów były wolność własności, autonomia woli podmiotu oraz zasada równości stron. Stworzyli lex generalis świata nowożytnego w porównaniu do praw zwyczajowych. Drogę do reinkarnacji otworzyli Niemcy w XV w. Przedmiotem recepcji nie było prawo pierwotne ale przetworzone przez glosatorów

i komentatorów, stąd nazwa włoskie prawo rzymskie (mos italicus docendi). Zjawisko to ujęła paremia quidquid non adgnoscit glossa, non adgnoscit curia (czego nie uznaje glosa, tego nie uznaje sąd). Już od XII w. wyrażano pogląd, że Rzesza niemiecka jest kontynuatorem państwowości rzymskiej z racji cesarstwa (ratione imperii). Składała się ona z dużej liczby państw, z których każde rządziło się własnym prawem zwyczajowym a recepcja prawa rzymskiego pokrywała się z dążeniami unifikacyjnymi. 1495 r. to moment przełomowy - powstaje Sąd Kameralny Rzeszy i wprowadza się obowiązek stosowania oraz znajomości prawa rzymskiego wśród jego

16 członków (połowa miała być prawnikami rzymskimi). Prawo rzymskie miało być stosowane subsydiarnie.

W toku praktyki sądowej prawo rzymskie ulegało przemianom stając się usus modernus pandectarum (współczesne prawo rzymskie). W Anglii system common law przezwyciężył partykularyzm prawa zwyczajowego i po XII-XIII w. skutecznie opierało się ono prawu rzymskiemu. W Hiszpanii stosowano je jako prawo posiłkowe, gdyż uważano, że opiera się ono na aequitas. We Francji w części południowej zwanej rejonem prawa pisanego, wpływ był nieprzerwany. Obowiązywało tam początkowo Breviarium Alarici a później justyniańskie zbiory prawa. We Francji północnej bastionie lokalnego prawa zwyczajowego pojawił się nowy kierunek - humanizm prawniczy, który za punkt wyjścia brał czyste prawo rzymskie, bez naleciałości szkół poprzednich. Byt tego prawa uzasadniano nakazem rozumu (imperio rationis) i otrzymuje on nazwę mos gallicus docendi (francuski sposób wykładu) a protagonistami byli Jacobus Cujacius i Hugo Donellus. Przeniesiono je również do Holandii jako Roman-Dutch Law a następnie do RPA i Sri-Lanki. W XIX w. humanizm prawniczy wykazał, że prawo to żywa materia, integralnie związana ze środowiskiem, które je ukształtowało. Idea ta została rozwinięta w Niemczech przez tzw. szkołę historyczną, której głównym przedstawicielem był Fryderyk Savigny. Utrzymywali oni, że prawo jest produktem ducha narodu i warunków, w jakich kształtowała się jego historia. Każde prawo ma charakter ściśle narodowy w przeciwieństwie do kosmopolitycznego prawa rzymskiego. BGB (Burgerliches Gesetzbuch) był wielką kodyfikacją niemieckiego prawa cywilnego. W 1877 r. pierwszy projekt przygotował romanista, przedstawiciel pandektystów Bernard Windscheid i główny nacisk położono na metodę formalno-dogmatyczną, co wzbudziło sprzeciw germanistów. W 1896 r. uchwalono nową wersję BGB, uwzględniającą postulaty germanistów oraz przede wszystkim prawo rzymskie w podstawowych założeniach. Uchwalenie jego było wyrazem tendencji zapoczątkowanych przez szkołę prawa natury. Jej prekursorem był Hugo Grocjusz a kontynuatorem Samuel Pufendorf. Prawo jako twór bezwzględnych zasad rozumu, miało główne zasady: zgodna z naturą wolność (libertas) i równość człowieka (egalite). Swoboda rozumu wolnej jednostki powinna być najwyższym kryterium właściwego unormowania stosunków między ludźmi. Akceptacje mają tylko te normy, które otrzymują aprobatę rozumu (poszanowanie cudzej własności, itp.),

a kodeks powinien być zupełny (przepisy krótkie, a zarazem jasne). Na gruncie prawa rzymskiego powstał

w Bawarii Codex Maximilianeus Bavaricus Civilis (1756 r. - pierwszy kodeks cywilny). Landrecht Pruski

(1794 r. zwany „pierwszym kodyfikacyjnym tłumaczeniem prawa rzymskiego na język niemiecki”), Kodeks Cywilny Austriacki (ABGB z 1797 r.), Kodeks Napoleona (1804 r.) i Kodeks cywilny włoski (1865 r.) Kodyfikacje nowożytne były zakończeniem tzw. trzeciego wcielenia prawa rzymskiego.



  1   2   3   4   5


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna