Z. S. Jabłoński jasna góra wpisywana w europę



Pobieranie 443,81 Kb.
Strona1/5
Data03.01.2018
Rozmiar443,81 Kb.
  1   2   3   4   5

Z.S. Jabłoński

JASNA GÓRA WPISYWANA W EUROPĘ

Jan Paweł II w encyklice Redemptoris Mater mówi o promieniującej i przyciągającej mocy sanktuariów. Wśród największych sanktuariów świata wymienia również Jasną Górę. W naszej refleksji uwzględnimy te procesy, które pozostają ze sobą zwrotnie zespolone – promieniująca moc jest równocześnie mocą przyciągającą. Przejawy przyciągania potwierdzają moc promieniującą sanktuarium (por. RM 28).

Element decydujący o promieniowaniu ponadeuropejskim Jasnej Góry stanowi Ikona Bogurodzicy, wokół której rozwinęło się sanktuarium. Nabierało ono w ciągu wieków znaczenia w przestrzeni Europy, zarówno dzięki wydarzeniom, jakie dotyczyły bezpośrednio Wizerunku, jak i odniesieniom do wydarzeń narodowych i w życiu Kościoła.

Temat wymaga bliższego określenia perspektywy ujęcia. Podejmowana refleksja nie będzie miała charakteru teoretycznego, będzie raczej opisem fenomenu udziału Sanktuarium Jasnogórskiego w procesie jednoczenia Europy. Stary Kontynent interesuje nas jako wartość kulturowa i przestrzeń religijna. Uwzględnimy socjologiczne spojrzenie na Jasną Górę jako ośrodek kultu religijnego. Charakter wypowiedzi, pozwala jedynie na zarys złożonej problematyki zawartej w temacie, zwłaszcza, że czasokres istnienia Jasnej Góry obejmuje ponad sześć wieków.

Jasna Góra to ośrodek kultu religijnego o charakterze charyzmatycznym, miejsce uroczystego i wotywnego kultu, rozwijanego wokół Ikony Matki Bożej uznawanej jako przedstawienie ikonograficzne Królowej Polski, gdzie w szczególny sposób obfituje łaska, dlatego pielgrzymują wierni i przybywają turyści1.

Ośrodek stanowi rzeczywistość złożoną, składającą się z konwentu paulinów, sanktuarium Królowej Polski i fortecy militarnej do 1813 roku2. Na ten ośrodek obok Obrazu, składają się budowle, wzniesione w różnorodnych stylach, kompleks znaczący dla kultury nie tylko narodowej. Sylwetka Sanktuarium jasnogórskiego stała się symbolem wszystkiego, co wiąże się z kultem Królowej Polski i wydarzeń, które miały tutaj miejsce, na czele ze zwycięską obroną przed Szwedami w 1655 roku, nazywana dość powszechnie cudowną.

Dopełnieniem sanktuaryjnych budowli pozostają zgromadzone przedmioty kultu, różnorodne wota, składane przez pątników. Eksponowane współcześnie w czterech miejscach wystawienniczych stanowią przedmioty o dużej wartości artystycznej, dzieła kultury narodowej. Ich ofiarodawcy należą w większości do elit społeczno-politycznych, kulturowych, eklezjalnych3.

Jeden z istotnych elementów Sanktuarium stanowi ideologia związana z jasnogórskim kultem maryjnym, skupionym zasadniczo wokół Ikony Jasnogórskiej.

W socjologicznym rozumieniu kolejny specyficzny element Sanktuarium stanowią pielgrzymi, zróżnicowani pod względem struktury społecznej i narodowej. Pielgrzymów uważa się za znaczących propagatorów kultu – ten krąg rozszerza się na tzw. audytores – osoby, środowiska, w których pielgrzymi żyją, począwszy od członków ich rodzin. Stąd też krąg propagatorów bywa zróżnicowany i praktycznie trudny do ustalenia. Nie sposób więc zasygnalizowanej problematyki rozwinąć wyczerpująco.
Wymiar Jasnogórskiego Wizerunku przekracza kontynent europejski

Dla wyrażenia wymiaru europejskiego Jasnej Góry, należy zauważyć za znaczącą sugestię Janusza Pasierba, odwołującego się do wskazówek strukturalizmu i poststrukturalizmu, że treść nie tkwi w dziele, jak ziarno w łusce, lecz treść powstaje także wokół dzieła, w tym co ludzie w związku z tym, w określonym czasie i sytuacji przeżywają, myślą i co w związku z tym mówią4.

Element decydujący o wymiarze, ponadeuropejskim Jasnej Góry stanowi Ikona Bogurodzicy, wokół której rozwinęło się sanktuarium. Nabierało ono w ciągu wieków znaczenia w przestrzeni Europy, zarówno dzięki wydarzeniom, jakie dotyczyły bezpośrednio Wizerunku jak i odniesieniom do wydarzeń bądź narodowych, bądź też w życiu Kościoła. Nie sposób prześledzić tutaj całości tego procesu, który stanowi odrębny problem badań, zresztą kontynuowany przez pokolenia uczonych, a mimo tego wiele ważnych epizodów skrywa tajemnica. Najstarsze opowieści dziejów – wydarzeń przeplatają się z wątkami literackim, nazywanymi niekiedy podaniami lub legendami.

W przestrzeni interesującego nas tematu te opisy mają dopełniającą wartość, tym bardziej, że dzieje Jasnogórskiej Ikony naznaczone są splotem sacrum i profanum. Znaczną pomoc w odczytywaniu wymiaru kulturowego samego Wizerunku stanowi refleksja teologiczna nad jego ikonografią.

Jasnogórski Wizerunek uznawany za typ ikonograficzny Hodegetrii5 ukazuje Maryję z Dzieciątkiem Jezus na lewym ręku, które podtrzymuje lewą dłonią. Dzieciątko jest lekko zwrócone ku Matce. Maryja lewą dłonią obejmuje Dzieciątko i patrzy prosto na widza. Bardzo ważny pozostaje gest prawej dłoni Maryi wskazujący Dzieciątko Jezus. Określenie „Hodegetria” nabiera dodatkowego sensu: Maryja jest tą, która wskazuje drogę. Jezus jest tą drogą (J 14, 6). Sens Wizerunku jest przede wszystkim chrystologiczny. Maryja jest tu Matką Boga, stolicą Mądrości, katedrą, tronem, z którego błogosławi druga Osoba Trójcy, Logos Wcielony, trzymający w dłoni na Obrazie Jasnogórskim księgę.

Podkreślmy, że wymiar kultowy i teologiczny tego Wizerunku nie pozostaje bez znaczenia dla naszej refleksji. Hodegetria została w prawosławiu związana z pojęciem religijnej ortodoksji i była czymś w rodzaju toposu prawowierności.

Obraz Jasnogórski zawiera treści nie tylko „czysto” religijne. W jego kulcie sacrum i profanum zrosły się bowiem w jedno. Wiele znaczeń narosło obok i wokół niego w zmiennych kolejach polskiego życia narodowego i Europy.

Pierwszym źródłowym zapisem dziejów Wizerunku jest odpisana z wcześniejszego rękopisu Translatio tabulae z 1. poł. XV wieku. Według niej Obraz miał być namalowany przez św. Łukasza na desce cyprysowej ze stołu św. Rodziny. Sprowadził go z Jerozolimy do Konstantynopola Konstantyn Wielki i podarował księciu ruskiemu Lwu. Rydzyński (Petrus Risinius) w „Historia pulchra”, wydanej w Krakowie w 1523 roku podał nawet, że Obraz namalowany został w 13 roku po Ukrzyżowaniu6. Stół z domu nazaretańskiego, św. Łukasz, Konstantyn Wielki, Jerozolima, Konstantynopol – z tego „rodowodu” wynika potrzeba zakorzenienia naszej kultury. Kryje się w tym szukanie genealogii nie tylko dla narodowej świętości ale i dla samego narodu.

W poszukiwaniu wymiaru Wizerunku Jasnogórskiego możemy odwołać się do prawosławnych klasyków refleksji nad ikonami, według nich Hodegetria to zwornik wielkich tradycji duchowych chrześcijańskiego Wschodu i katolickiego Zachodu. „Ikona Matki Boskiej Hodegetrii – według Nikodema Kondakowa – stanowi centralny punkt nie tylko ikonografii Matki Boskiej, ale i całego malarstwa chrześcijańskiego,(...)... typ Hodegetrii stale pozostaje ulubionym, stanowi ikonę w sensie podstawowym, zmieniając się tylko co do swego ludowego charakteru i ekspresji, toteż jest naocznym świadectwem więzi kulturowych i dziedzictwa artystycznego. (...) Hodegetria zawsze była przedstawicielką Bizancjum, najbardziej dostojnym i reprezentatywnym dziełem jego sztuki. (...) Wraz z nią przekazana zostaje przez Bizancjum nić tradycji kulturalnej”7.

Paweł Florenski doszukuje się jeszcze głębszych warstw duchowych, gdy pisze, że Hodegetria przez zakorzenienie w ikonograficznych tradycjach syryjskich sięga „niepamiętnych głębin wieków”, gdyż tradycje te wywodzą się „wedle wszelkiego prawdopodobieństwa z kultu boskiego macierzyństwa, matki-ziemi i duszy świata, a z drugiej – ze wspaniałymi postaciami helleńskimi, symbolem Dziewiczej Myśli – Pallas-Ateny. Koncepcja Dziewicy-Myśli – punkt centralny kultury greckiej miasta Aten – inspirowała duchowo nie tylko całą sztukę helleńską8. Zasygnalizowana rozległość teologicznych i filozoficznych interpretacji, które czynią z Hodegetrii spełnienie odwiecznych przeczuć ludzkości, pozwala nam ogarnąć uniwersalny rozmiar i wymiary zakorzenienia.

Wizerunek Jasnogórski jako Ikona – Hodegetria zawiera wymiar przekraczający granice Starego Kontynentu. Stała się nośnikiem treści uniwersalnych, sięgających ogólnoludzkich intuicji religijnych, które podjęła starożytna Grecja, zarówno w swojej sztuce, jak i intelektualnych dociekaniach, które osiągnęły szczyt w filozofii greckiej.

Przechodząc do konkretnych wydarzeń związanych z Wizerunkiem Jasnogórskim trzeba podkreślić znaczenie odnowienia a właściwie namalowania Obrazu ponownie po zniszczeniu w wyniku profanacyjnego i rabunkowego napadu na klasztor jasnogórski w Wielkanoc 16 kwietnia 1430 roku. Wzmocniło to znaczenie Wizerunku jako symbolu kultowego i kulturowego. Odnawiany najpierw przez malarzy malujących „po grecku” a potem przez artystów „cesarskich”, jak ich określa Rydzyński, Obraz Jasnogórski pozostał co do „litery” ikonograficznej bizantyjską Hodegetrią, ale namalowaną zgodnie z zasadami europejskiego gotyckiego „stylu miękkiego”. Tym samym stopiły się w jedno dwie tradycje artystyczne, kulturowe i religijne – Wschodu i Zachodu. Dzięki temu Obraz, który stał się największą świętością polskiego narodu zachował duchową przestrzeń, również bliską innym narodom Europy.

Sam fakt, że Obraz został odnowiony w królewskim Krakowie pod auspicjami Władysława Jagiełły, wskazuje, iż odgrywał on rolę palladium – świętości broniącej kraju. Hodegetria – pisał Kondakow – była „rękojmią bezpieczeństwa Bizancjum”. Taką funkcję spełniała w dziejach narodu wybranego Arka Przymierza, której symbolika przeszła zresztą w kulcie chrześcijańskim na Maryję. Wiele wątków opisu Obrazu Jasnogórskiego zawiera charakterystyczne elementy świadczące, że uchodził on za szczególną opiekuńczą relikwię dla państwa. Dowodem na to jest nie tylko odnowienie Wizerunku pod okiem Jagiełły, ale i odprowadzenie w uroczysty sposób w 1434 roku przez orszak królewski na Jasną Górę, o czym świadczą teksty Mikołaja Lanckorońskiego i Mikołaja z Wilkowiecka9.

W opisie rabunkowego napadu dostrzegamy przenikające się dwa nurty – sacrum i profanum. Dysponujemy relacją Jana Długosza. Napaści dokonali Husyci z pogranicza Czech i Moraw, miał im przewodzić kniaź wołyński Fedor (Fryderyk) Ostrogski – zwolennik husytyzmu. Z pozoru napad o charakterze wyłącznie religijnym miał jednak podłoże polityczne, gdyż kniaź wołyński pozostawał w bliskich kontaktach z wielkim księciem litewskim Witoldem a później jego następcą Świdrygiełłą. Prowadzili oni w tym czasie spór z Jagiełłą w sprawie korony litewskiej, stąd też można przypuszczać iż motywem napadu była chęć wszczęcia zamieszek politycznych, które wywołałyby sytuację sprzyjającą oderwaniu Litwy od Rzeczypospolitej. Jak pisze Długosz, gdy podejrzenie padło na husytów śląsko-czeskich, Jagiełło był bliski rozpoczęcia w związku z tym działań wojennych10.

W tym kontekście jednak należy wskazać, że kult związany z Obrazem Jasnogórskim miał od początku wymiar uniwersalny. Jan Długosz mówiąc o królowaniu Maryi na Jasnej Górze w „Liber beneficiorum”, nazywa Matkę Bożą „Imago Gloriosimmae et Excellentissimae Virginis et Dominae ac Reginae Mundi et Nostrae” (Najdostojniejsza Królowa świata i nasza)11 w tej właśnie kolejności: najpierw świata, a potem nasza. U początku więc odbijał się w jasnogórskim kulcie maryjnym otwarty, uniwersalistyczny model kultury polskiej. Za J. Pasierbem należy przyjąć, że istniało tu jakieś sprzężenie zwrotne, pewnie już wcześniej: uniwersalizm kościelny epoki średniowiecza naznaczył kulturę narodu, który wówczas wchodził do chrześcijańskiej wspólnoty ludów europejskiego kontynentu12.

Kształtowanie się struktury kultu na Jasnej Górze odpowiadało teologicznym treściom Obrazu Matki Bożej, ukazującego w kompozycji ikonograficznej Maryję jako Theotokos – uczestniczącą w tajemnicy Wcielenia i dziele Zbawienia Jezusa Chrystusa.

Chrystocentryzm Ikony warunkuje jej personalistyczną funkcję, pradawną tradycję kościołów wschodnich. Ikona stanowiąc „medium” – będąc pośrodku, jest znakiem jedności, nie tylko wertykalnym. Łączy nie tylko Boga z człowiekiem, ducha z materia, zaświaty ze światem, ale także ludzi między sobą, tych którzy ją kontemplują13. Ta łaska łączenia została dana nie tylko polskiemu narodowi, również innym pielgrzymom wpatrującym się modlitewnie w Ikonę Jasnogórską. Wizerunek stawał się szkołą wartościującego widzenia spraw boskich i ludzkich, w trudnych sytuacjach podziałów religijnych i politycznych, uzdalniał do ich przekraczania, zwłaszcza w czasie zaborów. W tym leży też klucz do zrozumienia historycznych źródeł polskiej maryjności, opartej o kult Matki Bożej Jasnogórskiej. Zgłębianie tego aspektu pozwala ustrzec się wszelkiej jednostronności kultu maryjnego a zarazem zrozumienia, że istotnie przekracza podziały konfesyjne14.

Nie dysponujemy możliwościami weryfikacji, na ile rzesze pielgrzymów były i są w stanie odbierać te teologiczne i filozoficzne treści wpisane w Wizerunek Jasnogórski, z konieczności tylko zarysowane w naszej refleksji. W dużym zapewne stopniu zależało to od poziomu kultury religijnej pielgrzymów. W większości prawdopodobnie przyswajano je w sferze podświadomości, opierając się na tradycji religijnej, która bazowała na niezwykłości wydarzeń ukazujących świętość i cudowność Wizerunku Jasnogórskiego.

Bardzo znamienny pozostaje niemal od początku istnienia Jasnej Góry zasięg kultu świętego Wizerunku, przekraczający granice Rzeczypospolitej wyrażający się zarówno w migracji pątniczej, jak i jego recepcji.
Migracja pątnicza w perspektywie jednoczenia się Europy

Europejski wymiar Jasnej Góry staje się uchwytny poprzez migrację pątniczą, zjawisko masowe i złożone, które ulegało na przestrzeni dziejów przemianom w zakresie zasięgu geograficznego i natężenia, struktury pielgrzymek i sposobów pokonywania przestrzeni.

Współcześnie natężenie jasnogórskiej migracji pątniczej zintensyfikowało się w klimacie sympatii i zainteresowania dla Jana Pawła II, jakie wzbudził Kościołem w Polsce, a także niejednokrotnym podkreślaniem przez Niego zawierzenia Matce Bożej Jasnogórskiej, jak również przemianom ustrojowym i politycznym następującym w latach 80. w Europie15.

Należy przyznać rację J. Pasierbowi, że Jasna Góra tworzyła się od początku jako sanktuarium międzynarodowe wbrew zwykłym procesom powstawania takich ośrodków pątniczych, które najczęściej rozwijają się na bazie lokalnych sanktuariów16. Wiązało się to zapewne z faktem przybycia w 1382 roku wraz z Obrazem Jasnogórskiej Boguro­dzicy paulinów z Węgier, którzy stanowili zakon międzynarodowy. Oczywiście decydujący wpływ miała rosnąca sława niezwykłości Wizerunku. Już Jan Długosz w XV wieku odnotowuje pielgrzymów spoza granic Rze­czypospolitej. Obok Ślązaków wymienia Czechów, Morawian, Prusów i Węgrów.

Żywe więzi utrzymywane przez Jagiellonów z państwami ościennymi, przez dyna­styczne koneksje rodzinne faktycznie wpływały na przenikanie również informacji związanych z kulturą religijną narodów Europy nie tylko Środkowej i wzbudzały zainteresowanie także Jasną Górą. Znamiennym wydarzeniem w tym względzie stało się pielgrzymowanie do Sanktuarium Jasnogórskiego w roku 1504 króla Aleksandra Jagiellończyka z prawosławną małżonką Heleną – córką cara Iwana III, która nie ukrywała swoich przeżyć i obserwacji dopatrując się podobieństwa Wizerunku Jasnogórskiego do ikon prawosławnych17.

Zachowane źródła nie zawierają danych pozwalających na otworzenie pełnego obrazu pątnictawa w pierwszych wiekach. Znaczące pozostają wpisy złożone w księdze konfraterni. W okresie (1517-1613) przyjęto do niej na Jasnej Górze 4 426 osób, w tym tylko 814 Polaków. Najliczniej reprezentowani byli pielgrzymi z: Węgier, Moraw, Słowacji i pobli­skiego Śląska. Dominacja węgierskich pielgrzymów w początkowym okresie (1517-1526) wyraża się liczbą 3335 osób. Większość odnotowanych nazwisk to przed­stawiciele ówczesnych elit społecznych i politycznych powiązanych z dworami królewskimi europejskimi. Jakkolwiek zmniejszył się udział Wągrów w pątnictwie jasnogórskim po klęsce wojsk Ludwika II w bitwie z wojskami tureckimi pod Mochaczem 29 VII 1526 roku, co pociągnęło za sobą uciążliwą okupację otomańską, to jednak liczba pielgrzymów posługujących się językiem węgierskim musiała być znaczna. W roku 1627 paulini wydali w Krakowie w języku węgierskim tłumaczenie dziełka A. Zymicjusza, Skarbnica kościoła Jasnej Góry Częstochowskiej (Kraków 1618)18.



Liber Miraculorum z lat 1396-1642, księgi wpisów cudów i uzyskiwanych łask za wstawiennic­twem Matki Bożej Jasnogórskiej, wnoszą znaczne uzupełnienia odnośnie migracji pątniczej. Do Sanktu­arium pielgrzymowali przede wszystkim mieszczanie i drobna szlachta. Wśród pątni­ków coraz częściej spotkać można przybyszów ze Śląska, Czech, Litwy, Moraw, Prus, Saksonii, Ukrainy, Węgier, a nawet z Anglii i Szwecji. Szymon Starowolski w 1640 roku pisał o pielgrzymkach z najdalszych stron Europy19.

Użyty przez króla Władysława IV w liście (27 IX 1641 roku) do papieża Urbana VIII zwrot o Jasnej Górze, że jest miejscem rozsławionym per totam Europam nie stanowi zwrotu retorycznego. Nieznany bliżej G. Skiba (1620), pod wrażeniem napływu do Sanktuarium wielu nacji pisał, że tutaj czuje się Matczyną Opiekę nad całym chrześci­jaństwem.

Zasięg geograficzny pątnictwa obejmował znaczne obszary Europy, zróżnicowanej wyznaniowo. W roku 1642 M. Malski zauważa, chociaż może z barokową emfazą, że „setkami, tysiącami ze czcią biegną również schizmatycy na spotkanie z Obrazem Błogosławionej Dziewicy Matki Boskiej Częstochowskiej”20. Autor informuje również o zasięgu geograficznym pielgrzymów przedstawicieli Kościoła prawosławnego. „W Częstochowie możesz zobaczyć Rusinów z nad Dniepru, czyli Borystenensu, z nad Dniestru czyli Tyry, znad mokradeł Moetyckich (Morze Azowskie), czy znad Tanais (rzeka Don) albo Wołgi. Znajdowano Wołohów, Mołdawian, Serbów, Moskwian, Smoleńszczan (...) Cemerysów (ludność prawdopodobnie zamieszkująca na południowym wybrzeżu Zatoki Ryskiej)”21.

Z czasem, mimo różnych trudności politycznych, natężenie ruchu pątniczego z zagranicy będzie wzrastać. Na przełomie XVII i XVIII wieku dodatkowy impuls dla pątnictwa z terenów środkowej Europy przyniósł rozwój klasztorów paulińskich na terenie Austrii i Chorwacji. Tam zaczęto nadawać Jasnogórskiej Bogurodzicy tytuł Patronki Słowian22.

Na dalszy wzrost natężenia ruchu pątniczego znaczny wpływ zapewne wywarła koronacja Obrazu Matki Bożej Częstochowskiej diademami papieża Klemensa XI. W uroczystościach koronacyjnych, 8 września 1717 roku, uczestniczyło ok. 200 tysięcy pielgrzymów, w tym liczni przedsta­wiciele narodów słowiańskich. J.U. Niemcewicz pisząc o setnej rocznicy koro­nacji w roku 1817, z udziałem ok. 150 tys. osób odnotował, że rozlegały się śpiewy w różnych językach słowiańskich23.

Adam Mickiewicz propagujący zjednoczenie Słowian, w ramach wykła­dów o literaturze słowiańskiej w Paryżu (1842 r.) mówił o Jasnej Górze: Miejsce to sławne, znane wszystkim Słowianom jako cel pielgrzymek dla Słowian, jakby Loretańska Casa Santa24.

Wśród uczestników uroczystości jubileuszu 550-lecia Jasnej Góry obchodzonego w 1882 r. wymieniano Bułgarów, Chorwatów, Czechów, Słowaków, Słoweńców. W 1888 r. odnotowano na Jasnej Górze 850 osobową grupę Chorwatów25.

W pewnym stopniu podzielał opinię naszego Wieszcza Narodowego historiozof Sergiusz Sołowiow, który pod koniec XIX wieku zauważył ciągle rosnącą liczbę piel­grzymujących do Sanktuarium Jasnogórskiego Rosjan, przepowiadał w swojej historiozoficznej wizji zjednoczenie Słowian na bazie jasnogórskiego kultu maryjnego26. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w roku 1918 odradzał się zahamowany przez zaborców i działania wojenne ruch pątniczy.

Liczba odnotowanych pielgrzymów przybyłych z zagranicy w latach 1919-1939 wynosi ponad 130 tys. w ponad 800 grupach, spośród 29 krajów świata większość stanowili przybysze z krajów europejskich27. Najczęściej reprezentowali oni elity społeczne i zawodowe, wywierające wpływ na kształtowanie świadomości religijnej. Dotyczy to zwłaszcza dziennikarzy i twórców kultury.

Czesi, Morawianie, Słowacy przybywali w osobnych, nawiązujących do tra­dycji pielgrzymkach28, największe ze Słowacji, co było uwarunkowane także racjami politycznymi. Za zbliże­niem słowacko-polskim opowiadał się ks. prof. dr Franciszek Jahlicka, prezes Słowac­kiej Rady Narodowej i Słowackiego Tymczasowego Rządu Narodowego. W roku 1921 wystąpił z projektem zorganizowania pielgrzymki katolickich działaczy słowackich na Jasną Górę. W roku 1938 odnotowano pielgrzymkę 400-osobową pod przewodnic­twem biskupów: J. Wojtaszczaka i M. Buzylka29. Jasnogórskie pielgrzymki pełniły dla Słowaków ważną funkcję integracyjną na fundamencie kultu maryjnego, stanowiły przejaw dążenia niektórych ugrupowań do stworzenia federacji z Polską.

Polskie organizacje utrzymywały ożywione kontakty międzynarodowe. Bliskie więzi łączyły harcerstwo polskie ze skautami słowackimi jeszcze w czasie zaborów, stąd też dokonywała się częsta wymiana młodzieży. Prawie żadna z tych grup nie omijała Częstochowy, a w roku 1933 przybyła pielgrzymka 800 mło­dych – reprezentacja czechosłowackiego „Orła”30. W następnych latach coraz częściej grupy przedstawicieli młodzieży akademickiej, skautów, robotników z Czechosłowacji uczestniczyły w ogólnopolskich pielgrzymkach łączonych ze ślubowaniami, przez które zobowiązywano się kształtować życie społeczne i zawodowe według Ewangelii.

Znaczne zainteresowanie Jasną Górą wykazywały francuskie elity kulturalne. Pobyt w Sanktuarium pozwalał im zrozumieć specyfikę naszego kraju. Wyraził to były rektor Instytutu Katolickiego w Paryżu abp H.M.A. Baudrillart, późniejszy kardynał, pielgrzymujący z grupą inteligencji (80 osób) w roku 1933: „Kto nie odwiedził i nie poznał Częstochowy, tego miejsca uświęconego miłością i patriotyzmem, ten nie może sobie pochlebiać, że zna Polskę jako taką”. Po powrocie uczestnicy piel­grzymki opublikowali w prasie paryskiej i prowincjonalnej prawie 300 artykułów o Jasnej Górze, Kościele w Polsce i życiu w naszym kraju, a w styczniu roku 1934 poprzez ambasadę francuską w Warszawie przekazali specjalne wotum obrazujące przyjaźń polsko-francuską31.

W Sanktuarium podejmowano ambasadorów francuskich w Polsce. W roku 1926 odwiedził Jasną Górę ambasador J. Luroche, w roku 1935 ambasador L. Noël32. Na kształtowanie atmosfery przyjaźni polsko-francuskiej wywierało wpływ To­warzystwo Przyjaźni z Polską – Les Amis de la Pologne założone w roku 1919 przez Rose Bailly, pisarkę, która w roku 1935 przybyła na Jasną Górę z 17 preze­sami regionalnych oddziałów tego Towarzystwa. Odpowiednikiem Towarzystwa Przyjaźni z Polską był w Częstochowie oddział Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Francuskiej33.

Dążenie do budowania przyjaznych sojuszy państwowych zawie­ranych przez Polskę znalazło wyraz w migracji pątniczej z Węgier, dokąd powrócili paulini w roku 1933. W okresie międzywojennym z Węgier przybyło 31 grup z udziałem prawie 2 tys. przedstawicieli Polonii i narodu węgierskiego. W roku 1932 abp Guyla Zichy przybył z Budapesztu z grupą 60-osobową. W roku 1934 pielgrzymował abp Justyn Seredi, prymas Wę­gier z grupą inteligencji34.

Stosunkowo nieliczni pielgrzymi przybywali z Jugosławii, przy okazji Zjazdu Pol­sko-Jugosłowiańskiego i X Targów Poznańskich w roku 1931 – Chorwaci, Serbowie, Słoweńcy (dziennikarze, kupcy, literaci, przemysłowcy) odwiedzili również Jasną Górę. Niekiedy przedstawiciele Słowian pielgrzymowali wspólnie. Po Międzynarodo­wym spotkaniu w Poznaniu w roku 1933 przybyło 180 lekarzy z Czechosłowacji i 80 z Jugosławii35.

Normalizowanie się życia społecznego w państwie pozwoliło Kościołowi w Polsce na organizowanie międzynarodowych spotkań. Przy tych okazjach większość zagra­nicznych uczestników pielgrzymowała na Jasną Górę. Tak było w roku 1927 w związku z Międzynarodowym Kongresem Misyjnym w Poznaniu i podobnie ze zjazdem studentów katolickich „Pax Romana” w tym samym roku w Warszawie. Wielki Międzynarodowy Kongres Chrystusa Króla zorganizowany przez kard. A. Hlonda odbył się w czerwcu 1937 roku w Poznaniu, a we wrześniu doszedł do skutku międzynarodowy kongres przeciwalkoholowy w Warszawie36.Uczestnicy tych spotkań również nawiedzili narodowe sanktuarium.

Podczas II wojny światowej ruch pątniczy był zakazany. Sanktuarium jasnogórskie jednak odwie­dzali oficjele niemieccy a także żołnierze włoscy i austriaccy. Niektórzy z nich utrwalili ten pobyt w publikowanych pamiętnikach37. Po jej zakończeniu migracja pątnicza o charakterze międzynarodowym powoli się odradzała, m.in. w roku 1947 nawiedził Sanktuarium Prymas Anglii, kard. B. Griffin z grupą księży.

Z racji ideologicznych, powstałej żelaznej kurtyny, walki prowadzonej z Kościołem katolickim zarówno w Polsce, jak innych krajach tzw. demokracji ludowej przez władze komunistyczne migracja pątnicza uległa ograniczeniu do minimum i musiała przyjąć formy konspiracyjne.

Nawiedzanie Jasnej Góry przez przedstawicieli narodów wcielonych do Związku Radzieckiego stało się możliwe w ograniczonym zakresie, po upadku stalinizmu w roku 1956. Musiało jednak ono skrywać się pod fasadą turystyki. W latach 1968-1989 ok. 2200-2500 grup z paszportami radzieckimi zdecydowało się nawiązać kontakt ze świeckim przewodnikiem jasnogórskim w celu zapoznania się z życiem i dziejami Sanktuarium. Struktura społeczno-zawodowa kryptopielgrzymów i turystów była zróżnicowana. Znajdowali się wśród nich m.in.: pisarze, artyści, naukowcy, sportowcy, żołnierze i robotnicy – szczególnie górnicy. Około 60% turystów-pielgrzymów stanowili ludzie z wyższym wykształceniem Niektórzy z nich reprezentowali kręgi opozycyjne wobec władzy komunistycznej38.

W Sanktuarium turyści-pielgrzymi otrzymywali potajemnie, bezpłatnie w dziesięciu językach książki religijne: Pismo św., modlitew­niki, katechizmy, popularne opracowania. Przekazano ponad 100 tysięcy egzem­plarzy, co zapewne nie pozostało bez znaczenia, wobec zakazu wydawnictw tego typu w ZSRR, na poziom kultury religijnej i dojrzewania świadomości społeczno-politycznej39.

W okresach wymuszonej demokratyzacji pielgrzymowanie mogło przyjmować formy bardziej oficjalne, tak było m.in. po tzw. „praskiej wiośnie” w roku 1968. Wówczas pielgrzymi z Czechosłowacji liczbowo niewiele ustępowali pielgrzymom z Polski. W okresie postępującego od lat 70. rozkładu ideologicznego i gospodarczo-politycznego systemu komunistycznego, pielgrzymi z krajów socjalistycznych szczególnie z Czechosłowacji dalej doświadczali trudności.

Wielu Czechów i Słowaków podróżowało do Częstochowy przez NRD, żeby uniknąć represji służb bezpieczeństwa. Młodzież włączała się konspiracyjnie w Pieszą Pielgrzymkę z Warszawy. W roku 1980 udało się ustalić przybycie 60 grup węgierskich i pielgrzymów z 80 miejscowości Czechosłowacji, najliczniej reprezentowana była Słowacja40.

Liczba pątników z krajów Europy wyraźnie wzrosła po wyborze Jana Pawła II. Mieszkańcy Starego Kontynentu zainteresowani Papieżem z bloku komunistycznego, dopiero teraz niektórzy dowiadywali się o istnieniu Jasnogórskiego Sanktuarium. W czasopismach, obok portretu Papieża-Polaka, często pojawiał się Wizerunek Madonny z Jasnej Góry. W krótkim czasie tak bardzo kojarzył się on z osobą Jana Pawła II, że upowszechniło się określenie Madonna di Papa – Madonna Papieża41.

Szok, jaki przeżył świat po zamachu na Ojca Świętego 13 V 1981 roku, spowo­dował jeszcze większe zainteresowanie również Jasną Górą, nie tylko wśród katoli­ków. Stephen Jones – rektor kościoła anglikańskiego w Gourock w Szkocji, przybył w roku 1987 na trzydniowe rekolekcje w Sanktuarium42.

O ile w latach 1966-1976 z zagranicy przybywało rocznie przeciętnie ok. 25 tys. pielgrzymów, w roku 1978 ponad 30 tys., to w roku 1979, drugim roku pontyfikatu Polskiego Papieża, ich liczba wzrosła do ponad 50 tys. z 56 krajów świata, w tym ze wszystkich europejskich z wyjątkiem Albani.

Po I pielgrzymce Jana Pawła II do Polski w roku 1979, w Uroczystości Wniebowzięcia NMP wzięli m.in. na Jasnej Gorze udział: kard. Franciszek Marty i bp Jerzy Gilson z Paryża oraz biskupi: Otmar Mader – ordynariusz z Sankt Gallen, przewodniczący Episkopatu Szwajcarii, Paweł Cordes – sufragan z Paderborn, Jan Papa z Kongregacji do Spraw Świętych, a także konsul generalny Francji w Krakowie z grupą parla­mentarzystów. Po Mszy św. do zebranych w liczbie do 200 tys. pielgrzymów prze­mówił kard. F. Marty, wznosząc na zakończenie okrzyk: Niech żyje Polska, niech żyje Francja, niech żyje Kościół powszechny!43.

W latach 80. liczba pielgrzymujących obcokrajowców kształtowała się rocznie na poziomie 100-200 tys. W roku 1981 odnotowano grupy pątnicze z 40 krajów. Brak stabilizacji w Polsce wywołany wprowadzeniem stanu wojennego, napięcia wyrażające się w próbach podejmowania strajków i demonstracje brutalnie rozpędzane przez ZOMO po­wstrzymywały pielgrzymów z zagranicy. Po 13 XII 1981 roku, ruch pątniczy spoza granic Polski wydawał się zamierać. W roku 1982 odnotowano jedynie 145 grup.

Pielgrzymi, wybierając Jasną Górę jako Sanktuarium Roku Maryjnego, w 1987/1988 roku przybyli z 56 krajów44. W roku 1988 odnotowano w Sanktu­arium 316 grup niemieckich, 305 włoskich, 109 francuskich45.

Po wyborach w roku 1989 wyborach wygranych przez rodzącą się solidarność i zlikwidowaniu utrudnień wizowych, nastąpił dalszy wzrost migracji pielgrzymów z zagranicy, przybywa ich przeszło 400 tys. rocznie. Sanktuarium nawiedziło w 1989 roku 2353 grup z 91 krajów. Najwięcej z: RFN – 387, Włoch – 272, ZSRR – 182, z Wielkiej Brytanii – 12246. Z Niemiec największa, 1000-osobowa grupa przybyła 8 X 1989 roku przy okazji udziału w Międzynarodo­wym Festiwalu Chórów Kościelnych odbywającym się we Wrocławiu47.

W roku 1995 spośród 1717 pielgrzymkowych grup zagranicznych, z Europy przybyło 1219, co stanowi 71%. W roku 1998 odnotowano przybycie 1922 grup pielgrzymkowych z 34 państw europejskich, w tym z Niemiec – 658 grup, Włoch – 290, Francji – 199, Austrii – 100, Hiszpanii – 99, Wielkiej Brytanii – 71, Belgii – 6748.

W roku 2000 spośród 3085 grup zagranicznych, z Europy odnotowano 2033 gru­py z 33 krajów, co stanowi prawie 67% ogółu grup pielgrzymkowych z 65 krajów. Najwięcej grup przybyło z: Niemiec – 593, Włoch 428, Francji – 205 grup. Zwiększyła się liczba grup z Hiszpanii – 11549. Licznie zaznaczyły swoją obecność także grupy międzynarodowe, reprezentujące ruchy religijne bądź też stowarzyszenia zawodowe.

Pod przewodnictwem założyciela Jean'a Vanier z Francji odbyły się na Jasnej Górze 20-23 III 1992 roku rekolekcje dla Wspólnot „Wiara i Światło”, grupujących ludzi z upośle­dzeniem umysłowym, ich rodziny, przyjaciół. Zgroma­dziły one z Europy Wschodniej 650 osób z: Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Rumunii, Litwy, Ukrainy. Rozważano o ewangelicznym ubogim jako znaku wezwania do jedności i nadziei50.

Po upadku komunizmu w Europie Sanktuarium, w jeszcze większym stopniu sta­ło się miejscem spotkania Wschodu z Zachodem. Spektakularny wręcz wyraz znaj­dowało to podczas największych uroczystości jasnogórskich, kiedy uczestniczyli w nich biskupi z kilku krajów, wraz z przedstawicielami lokalnych Kościołów.

W czasie Uroczystości Królowej Polski, 3 Maja 1990 roku, z udziałem ok. 150 tys. pielgrzymów, wśród koncelebrujących centralną mszę św. byli: kard. Franjo Kucharic – abp Zagrzebia, bp Alessandro Maggiolini z Włoch, Vlihelmus Niukszs z Łotwy, bp Takacs Nandor Jusztin z Węgier, bpi Franciszek Lubkovic i Franciszek Radkowski z Czechosłowacji51.

Przejawem traktowania pielgrzymek jasnogórskich jako szansy integracji dla mniejszości narodowych było ponawiane od 1968 roku pielgrzymowanie po przewodnictwem bp. Metaná Laszlo, z Eisenstadt w Austrii. Przybyła stamtąd 12 V 1991 roku 350-osobowa grupa piel­grzymów pochodzenia, austriackiego, węgierskiego, chorwackiego i niemieckiego, złożyła w Sanktuarium ornat jako wotum od Związku Katolickich Kobiet Austrii52.

Okres wolności po upadku totalitaryzmu wyraził się w Czechach i na Słowacji również wzmożonym ruchem pielgrzymkowym do Częstochowy. Ok. 600 pątników z Velehradu przybyło 14 X 1990 roku. Mszy św. dla nich przewodniczył bp František Vaňak – abp Ołomuńca i metropolita Moraw, towarzyszyła im orkiestra z Velehradu, występująca w strojach ludowych53.

Z Czechosłowacji przybywali konspiracyjnie duchowni, prześladowani w okresie rządów partii komunistycznej. Bp Koszyc – Alojzy Tkacz, który, mając zakaz wykonywania posług kapłańskich, pracował jako motorniczy tramwaju, 28 VIII 1990 roku przewodniczył w Sanktu­arium Mszy św. koncelebrowanej54.

Z Uherskoy Ostroh i Blatnic w diecezji Ołomuniec, 14 V 1991 roku pielgrzymowała 270-osobowa grupa Czechów i Morawian55.

Pod przewodnictwem abp. Pragi Miłosława Vlka oraz Sekretarza Konferencji Epi­skopatu Czech bp. Františka Radkowskiego i bp. Karela Ocenaška pielgrzymowało 22 VII 1992 roku 500 animatorów duszpasterstwa młodzieży z Czech i Moraw. W mo­dlitwie młodzieży na naczelnym miejscu znajdowało się błaganie o zdrowie dla Jana Pawła II i odnowę życia religijnego w ich kraju56.

Sanktuarium Jasnogórskie odwiedził również 8 IX 1992 roku prezydent Czecho­słowackiej Republiki Federacyjnej Vaclav Havel. W Kaplicy Cudownego Obrazu prezydent Havel przyjął od przeora kopię Obrazu Matki Bożej Częstochowskiej i wyznał, że chciał: „przybyć na miejsce, o którym wiele słyszał, odetchnąć atmosferą jaka tu panuje”57.

Przemiany w ruchu pątniczym z krajów południowych pobratymców nie wyra­żają się tylko zwiększonym natężeniom i zasięgiem geograficznym, obejmują one również sposoby pielgrzymowania, odnawiane są tradycyjne szlaki pieszych piel­grzymek. Od roku 1991, 13 VIII przybywa grupa młodzieży z Vranowa (Słowacja), pokonując trasę ok. 420 km w ciągu 14 dni a także od roku 1990 z Jabłonkowa – Czeskiego Cieszyna. Od 1999 roku pielgrzy­muje na rowerach zaprzyjaźniona 38-osobowa grupa włosko-słowacka zjednoczona wokół rozgłośni radiowej, której patronuje św. Maksymilian Maria Kolbe58.

Pielgrzymi z Węgier prezentują często bogactwo ludowych strojów. Na Uroczystość Bożego Ciała 10 VI 1993 przybyło 6 grup. Przewodniczący Episkopatu Węgier abp z Eger Istvan Seregelly odwiedził Jasną Górę 25 IV 1994 roku59.

Kilkudniowy pobyt rekolekcyjny 27 IX 1993 roku zakończyła 42-osobowa grupa z Irlandii, której przewodził ks. Ambrose Wodds z archidiecezji Armagh, będącej odpowiednikiem naszego Gniezna. W czasie dni skupienia, modlili się o pokój w swoim kraju60.

Z Belgii, 2 VIII 1995 roku, przybyła pielgrzymka z Bredy, z dziękczy­nieniem za wyzwolenie miasta spod okupacji niemieckiej przez dywizję pancerną gen. Stanisława Maczka – w okresie międzywojennym dowódcy pułku pie­choty w Częstochowie61.

Po raz trzeci pielgrzymowała królowa Belgii, Fabiola, 23 X 2005 r.. Królowa Fabiola jest wdową po zmarłym w 1993 r. monarsze belgijskim Baudouinie I, krewną obecnie panującego w Belgii Alberta II. Zgodnie z belgijskim obyczajem, nadal jest tytułowana królową. Królowej towarzyszyli: siostrzenica Ana Micaela Escriva de Romani, generał wojsk lotniczych i marszałek dworu królewskiego Wilfried Van Kirekhove, oraz ambasador Belgii w Polsce Bruno de Neve de Mevergnies z małżonką. Królowa uczestniczyła we Mszy św. i zwiedziła Sanktuarium. Z wielkim wręcz zainteresowaniem podziwiała „Golgotę Jasnogórską” – cykl obrazów autorstwa J. Dudy-Gracza62.

Inspektorzy, dyrektorzy i nauczyciele z Rumunii – 30 delegatów ministerstwa oświaty, 11 XII 1994 r. modliło się w Sanktuarium63. Z parafii Kamensko, jedynej działającej wówczas na terenie byłej Jugosławii wspólnoty zakonnej paulinów, 15 IX 1990 roku przybyła kilkudziesięcioosobowa pielgrzymka pod przewodnictwem o. Jury Domšića64. Odtąd w każdym roku przybywają z Chorwacji grupy pielgrzymów pod przewodnictwem zakonników paulińskich.

Stosunkowo częstymi gośćmi na Jasnej Górze byli przedstawiciele władz z kra­jów dawniej wchodzących w skład ZSRR, szczególnie z miejscowości zaprzyjaź­nionych z Częstochową. Przykładem tutaj może być prezydent miasta Rezekne na Łotwie, który przybył 28 III 1992 roku65, czy też minister spraw wewnętrznych Estonii Labie Parek (3 IV 1993 roku)66.

Wyjątkowym wydarzeniem w dziejach powojennych więzi migracji z Litwy ku Jasnej Górze był pobyt, 6 IV 2000 roku, prezydenta Litwy Valdasa Adamkusa, wraz z żoną Almą i 30 przedstawicielami władz litewskich i polskich w sanktuarium. Dostojnego pielgrzyma powitali: bp Antoni Długosz wraz z paulinami i Markiem Kępskim wojewodą śląskim. Prezydent uczestniczył we Mszy św., zwiedził zabytkową bibliotekę i inne ekspozycje. Zapytany o wrażenia z pobytu w tym miejscu, Valdas Adamkus odpowiedział: „Wrażeń nie da się wyrazić słowami, tylko serce może je wypowiedzieć. Sens mej pielgrzymki był wyrażony w mojej modlitwie podczas Mszy św., celebrowanej w intencji naszych narodów. Myślę, że modlitwy zostaną wysłuchane. Jesteście szczęśliwi, że macie dla siebie taką świątynię. Niech ona pozostanie mocą waszego ducha. Przechowywana tutaj wspólna wartość historyczna będzie służyć obu naszym narodom w przyszłości, pokazując nasze wielkie bogactwo kulturowe” 67.

Podobna myśl towarzyszyła pielgrzymce Samorządu Rejonu Wileńskiego Republiki Litewskiej przybyłej 9 X 2003 roku. Wzięli w niej udział: Jan Dzilbo – doradca mera Wilna, pierwszy przedstawiciel mniejszości polskiej w rządzie Litwy, na stanowisku wiceministra oświaty, Zofia Ryżowa – kierownik Wydziału Oświaty Rejonu Wileńskiego, Oleg Nikoncik – dyrektor szkoły w Rukainiu, Teresa Mlynska – dyrektor Szkoły w Suderowie, Edita Tamošiunaite – dyrektor szkoły średniej w Rudaminie. Razem z delegacją samorządu wileńskiego przyjechali przedstawiciele Urzędu Miasta Rybnika, u których przebywali goście z Litwy68.
Najpóźniej w jasnogórski ruch pątniczy włączyli się mieszkańcy Albanii, co było spowodowane ateizacją, a także późnym upadkiem komunizmu. Znamienna była pielgrzymka ambasadora Albanii Envera A. Faji 1 IV 1993 roku. W Księdze pa­miątkowej dokonał on wpisu: „Klasztor Jasnogórski jest wspaniałym miejscem historii i wiary Narodu Polskiego. Moje wrażenie z tego Miejsca jest oszałamiające i będę starał się, aby je przekazywać dla mojego Narodu Albańskiego”. Ambasador Faja towarzyszył również 7 VI 1994 roku grupie parlamentarzystów Zgromadzenia Ludowego Republiki Albańskiej z przewodniczącym Pjetër Arbnori, który spędził 20 lat w więzieniach komunistycznych69.

Duchowieństwo katolickie z krajów nadbałtyckich również często nawiedza Sanktuarium Jasnogórskie. Pielgrzymkę biskupów ordynariuszów z Litwy – bp. Juozasa Preiksasa z Paneveżys i bp. Juozasa Zemaitisa z Vilkaviskis oraz 10 kapła­nów podejmowano w Sanktuarium 30 VII 1993 roku. Celem ich przybycia do Polski było zapoznanie się z miejscami związanymi z osobą Jana Pawła II70.

W jasnogórskiej maryjności za ideał uważano możliwość pieszego pielgrzymo­wania. Włączają się w nie przedstawiciele innych narodów. W roku 1978 pielgrzymowało z Warszawy 850 osób z 17 krajów. Wielu z nich pielgrzmowało konspiracyjnie. W roku 1987 w pieszych pielgrzymkach z 15 miast biskupich pielgrzymowało ok. 10 tys. osób przybyłych z 26 państw. Obecnie najwięcej obcokrajowców pielgrzymuje pieszo z Krakowa. W roku 1998 110-osobowa grupa pielgrzymowała pieszo z Budapesztu, żeby dołączyć się do Pieszej Pielgrzymki z Krakowa71. Aktualnie najwięcej pielgrzymów z zagranicy uczestniczy w Pieszej Pielgrzymce z Krakowa. W 2004 r. wędrowało w niej prawie 800 członków Comunione e Liberatione z Włoch.

Przyjazne stosunki łączące Kościoły polski i francuski znajdowały wyraz także w migracji pątniczej. Ważną rolę w pielgrzymowaniu z Francji miały osobiste kontakty duchownych studiujących w Paryżu i pełniących posługą kapłań­ską, nie tylko wśród Polonii. Zaowocowały one m.in. pielgrzymką 25 księży pro­boszczów z Paryża 31 I 1987 roku. Francuscy duszpasterze szukali tutaj przede wszystkim wyjaśnienia fenomenu polskiej wiary i pogłębianego kultu maryjnego Polaków72.

Jedną z większych była 150-osobowa pielgrzymka z południowych diecezji Francji przybyła 22 VI 1990 roku wraz z abp. Gabrielem Vanel z ď Auch, bp. Henri Donze – byłym ordynariuszem Tarbes i Lourdes, bp. René Boudon – byłym ordyna­riuszem Mende. „Celem naszej pielgrzymki – powiedział abp G. Vanel – jest nawiedzenie miejsc świętych w Polsce. Dziś jesteśmy w najsłynniejszym dla Polski i innych krajów Sanktuarium, bo stąd Polacy czerpią siłę i odwagę73. 210-osobowa grupa z tego regionu pielgrzymowała 28 V 1991 roku z Montpelieur, pod przewod­nictwem ks. Janberta74.

Nie brakowało także młodzieży, wyróżniały się grupy skautów francuskich z Masywu Centralnego i z Riaumont w płn. Francji (19 i 26 VII 1990 r.) pielgrzymu­jące w towarzystwie członków Moines Oblats Benedictins75.

Żywotne, szczególnie w okresie międzywojennym, Towarzystwo Przyjaźni Francusko-Polskiej, reprezentowała 33-osobowa grupa z Naru, która złożyła 24 VII 1990 roku jako wotum wizerunek Matki Bożej de la Garde z Marsylii76.

Pielgrzymka Międzynarodowego Zlot Skautowego – EUROJAM z Żelazka k. Ogrodzieńca z udziałem ok. 9,5 tys. skautów, reprezentujących 20 krajów 7 sierpnia pod przewodnictwem Prymasa Polski kard. Józefa Glemba dokonała na Jasnej Górze Aktu Zawierzenia Maryi całego ruchu skautowego.

Jan Paweł II w telegramie w skierowanym do skautów przypomniał, że ruch skautingu jest „szczególną drogą duchowego wzrostu, umożliwiającą integralne wychowanie osoby (...) Zachęcam Was, byście byli wierni bogatej tradycji Waszego ruchu, zaangażowanego w kształtowanie postaw dialogu, poczucia sprawiedliwości, lojalności, braterstwa w relacjach społecznych. Taki styl życia może stanowić Wasz oryginalny wkład w budowanie większego i bardziej autentycznego braterstwa wśród narodów europejskich77.
Główne uroczystości jasnogórskie – odpusty: Królowej Polski (3 V), Wnie­bowzięcia NMP (15 VIII) i Matki Bożej Jasnogórskiej (26 VIII), nabierały charakteru międzynaro­dowego, gromadząc wielotysięczne rzesze pielgrzymów, nie tylko z Polski. Celebracjom eucharystycznym przewodniczyli bądź współcelebrowali przedstawiciele zagranicznych episkopatów. Wtedy najczęściej Liturgia Słowa sprawowana była w kilku językach, natomiast modlitwy eucharystyczne w języku łaciń­skim. Przy tej okazji ujawniał się powszechny wymiar Kościoła, europejski wymiar Jasnej Góry.

Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 r. przedstawiciele Episkopatów Kościołów lo­kalnych, przede wszystkim z Europy, pielgrzymowali dla wyrażania solidarności i poparcia dla wysiłku zachowania suwerenności duchowej i moralnej wierzących. Wymieńmy niektóre.

Po Centralnej Mszy św. pontyfikalnej w Uroczystość Matki Bożej Jasnogórskiej 26 VIII 1985 roku kard. Franciszek Koeniga z Wiednia zapewnił licznie zebranych pielgrzymów, że swoimi wrażeniami i przeżyciami z pobytu na Jasnej Górze podzieli się z Ojcem Świętym. Pobyt Kardynała związany był z misją utworzenia międzynarodowej fundacji, która wspomagałaby polskich rolników, na co zresztą władze państwowe nie wyraziły w pełni zgody78.

Członkowie Rady Konferencji Episkopatów Europejskich po zakończonych ob­radach w Warszawie, 4 X 1986 roku przybyli z pielgrzymką do Sanktuarium Jasno­górskiej Matki Kościoła, z przewodniczącym Georg'em Humem z Londynu i 21 arcybiskupami, żeby polecać wstawiennictwu Maryi wszystkie narody Europy79.

W ramach obchodu Roku Maryjnego 15 VIII 1987 na Jasnej Górze, Mszę św. koncelebrował kard. Luigi Dadaglio – przewodniczący Centralnego Komitetu Roku Maryjnego wraz z kard. Tomko z Rzymu i Kongregacji Rozkrzewiania Wiary z udziałem ok. 200 tys. pielgrzymów80.

W Uroczystości Królowej Polski, 3 Maja 1990 r., z udziałem ok. 150 tyś. piel­grzymów, wśród koncelebransów znajdowali się: kard. Franjo Kucharic – abp Zagrzebia, biskupi: Alessandro Maggiolini z Włoch, Vlihelmus Niukszs z Łotwy, Takacs Nandor Jusztin z Węgier, Franti­šek Lobkovic i Franti­šek Radkowski z Czechosłowacji81.

Kard. Eduardo Pironio, przewodniczący Papieskiej Rady do Spraw Świeckich, w Uroczystość Wniebowzięcia NMP 15 VIII 1990 roku, z udziałem biskupów: Andre Wingt-Trois z Francji, Alfreda Jolson'a z Islandii, przewodniczył koncelebrowanej Mszy św. z udziałem ok. 300 tys. pielgrzymów. Na zakończe­nie celebracji przekazał błogosławieństwo Ojca Świętego, informując, że swoją obecnością inauguruje przygotowania do VI Międzynarodowego Spotkania Mło­dzieży Świata z Janem Pawłem II w roku 1991 na Jasnej Górze82.

Na Jasnej Górze odbył się II Krajowy Kongres Misyjny, 16 X 1992 roku. Zgromadził ok. 3000 osób, celem skoordynowania prac i omówienia programu działa­nia na rzecz misji, w świetle encykliki Jana Pawła II Redemptoris Missio. Arcybiskupowi Józefowi Uhac sekretarzowi Kongregacji Rozkrzewiania Wiary z Rzymu, towarzyszyli: ks. prałat Enzo Serenelli – dyrektor Krajowych Papieskich Dzieł Misyjnych we Włoszech, bp Alojzy Tkacz z Koszyc na Słowacji a także misjonarze z Białorusi i Słowacji, członkowie międzynarodowych organizacji niosący pomoc polskim misjonarzom83.

Rzymska Kongregacja ds. Duchowieństwa zorganizowała na Jasnej Górze 7-9 XI 1994 roku spotkanie 30 przedstawicieli Episkopatów Europy Środkowej i Wschod­niej. Obok polskich kardynałów uczestniczyli kard. K. Świątek z Białorusi, arcybiskupi: J. Kowalczyk – nuncjusz apostolski, Janis Pujats z Litwy, Tadeusz Kondrusiewicz z Rosji, Jan Sokol ze Słowacji, biskupi: T. Pieronek, P. Socha, Gheorghi Ivanov Yovcev z Bułgarii, Ivan Prendja z Chorwacji, Wojciech Cirkle i Franciszek Radkovsky z Czech, Janos Penzes z Macedonii i Serbii, Józef Tempfli z Rumunii, Alojz Tkac ze Słowacji, Alojz Uran ze Słowenii, Markijan Trofimiak z Ukrainy, Nandor Takacs z Węgier. Z Mołdawii przybył administrator apostolski ks. Anton Cosa, a także był obecny delegat z Kazachstanu84.

Centralnym punktem uroczystości 3 V 1995 roku była Msza św. dla zebranych pod Szczytem Jasnogórskim, której przewodniczył kard. Henryk Gulbinowicz. Z biskupami polskimi koncelebrowali biskupi: Srecko Badurina z Chorwacji, F. Lobkowicz z Czech, Javier Martinez Fernandes z Hiszpanii, Atanas Vaicius z Litwy, Sandor Takacs z Węgier, Agostino Superbo z Włoch. We Mszy św. uczest­niczyło ponad 50 tyś. pielgrzymów. Po wygłoszonej homilii prymas J. Glemp uro­czyście odnowił Akt zawierzenia Matce Bożej i poświęcił 165 krzyży misyjnych, wręczając je, wraz z aktami rozesłania, młodym kapłanom, siostrom zakonnym i świeckim udającym się na misję za granicę85.

Te spotkania jasnogórskie biskupów nie tylko z Europy, stanowiły również dla nich okazję wymiany wzajemnych doświadczeń i nie pozostały bez wpływu na pogłębianie przeżywania powszechności Kościoła przez uczestniczących pielgrzy­mów.
Jasnogórskie pielgrzymki wiernych Kościoła greckokatolickiego w Polsce, w większości Ukraińców, stanowiły ważny nurtów przygotowania do Milenium Chrztu Rusi i Ukrainy. Konsekwencją tych przygotowań było obranie sanktuarium jasnogórskiego na miejsce centralnych obchodów 1000-lecia Chrztu Rusi. W 1988 roku, 9-11 września, wspólnota tego Kościoła w 40-tysięcznej rzeszy wiernych przybyłych z różnych krajów, nie tylko Europy, świętowała tę ważną rocznicę pod przewodnictwem kard. Miroslava Ivana Lubaczivskiego abp Większego Lwowa, głowy ukraińskiego Kościoła oraz Prymasa Polski kard. Józefa Glempa. Uczestniczyli w niej również kardynałowie Franciszek Macharski i Henryk Gulbinowicz z kilkunastu przedstawicielami Episkopatu Polski; arcybiskupami, metropolitami, biskupami obrządku grecko-katolickiego z różnych krajów86.

To wspólne świętowanie przedstawicieli hierarchii Kościoła obrządku rzymskiego i wschodniego, duchowieństwa i wiernych obu obrządków stało się przejawem dążenia do jedności i pełniło funkcję integracyjną, wykraczającą poza ramy eklezjalne, gdyż stanowiło wyraz woli tworzenia lepszej przyszłości przez obydwa narody Polski i Ukrainy87.

Arcybiskup M. Marusyn starał się umotywować to wspólne świętowanie na Jasnej Górze racjami historycznymi, jakoby Ikona Jasnogórska miała być świadkiem Chrztu Rusi Kijowskiej przed tysiącem lat. Jakkolwiek ta hipoteza wyjaśniająca przybycie Wizerunku Jasnogórskiego z Konstantynopola przez Ruś pozostaje tylko jedną z wielu hipotez, to jednak jest chętnie przypominana przez Kościoły wschodnie, zarówno greckokatolicki jak i prawosławny. W kontekście tej perspektywy historycznej, arcybiskup ukazał maryjny wymiar Kościoła greckokatolickiego a także fakt, że Jasna Góra i Jan Paweł II są znakami braterstwa Ukrainy i Polski88.

W pielgrzymce młodzieży ukraińskiej i polskiej na Jasną Górę przybyła grupa Ukraińców – katolików obrządku wschodniego. Było to już czwarte z kolei spotkanie. 300 pielgrzymów z Ukrainy, głównie ze Lwowa i Tarnopola, modliło się w sanktuarium już 25 sierpnia 2004 r., w Wigilię Uroczystości Matki Bożej Jasnogórskiej89.

Po oficjalnych spotkaniach przedstawicieli Episkopatu Polski i Ukrainy z przedstawicielami mediów, wspólnie celebrowano Eucharystię na Szczycie jasnogórskim 26 VIII 2004 roku.

Na zakończenie, kard. Lubomyr Huzar, zwierzchnik Kościoła grekokatolickiego na Ukrainie odniósł się do trwającej na Jasnej Górze pielgrzymki pojednania polsko-ukraińskiego. „Cel tych pielgrzymek – ażebyśmy się razem modlili za to, żeby między naszymi narodami było przymierzenie, porozumienie, prawdziwe sąsiedztwo. Bo ponad tysiąc lat jesteśmy sąsiadami, czasem bardzo dobrymi, ale czasem także nie tak bardzo dobrymi. I przyszliśmy do przekonania w naszych Kościołach, że najwyższy czas, abyśmy odłożyli pomyłki i grzechy przeszłości i zaczęli iść razem jak prawdziwe, dobre sąsiedzi”. Generał Zakonu i o. Izydor Matuszewski i przeor Jasnej Góry o. Marian Lubelski wręczyli kard. Huzarowi kopię obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej. Wielotysięczna rzesza pielgrzymów z aplauzem przyjęła te przejawy dążenia do jedności.

We Mszy św. uczestniczyli także m.in.: prymas kard. Józef Glemp, kard. Franciszek Macharski oraz abp Jan Martyniak, metropolita przemysko-warszawskiego obrządku bizantyjsko-ukraińskiego a także przedstawiciele parlamentu RP i prezydent Częstochowy Tadeusz Wrona90.
Pielgrzymi z Włoch, zajmują współcześnie pod względem liczby przybywających grup zasadniczo drugie miejsce spośród krajów Europy Zachodniej. Faktycznie jednak więzi pątnicze z Włochami rozwijały się w kontekście oficjalnych powiązań eklezjalnych Kościoła w Polsce ze Stolicą Apostolską, w znacznym stopniu zna­czone obecnością Jana Pawła II i przedstawicieli Stolicy Apostolskiej a także przy innych okazji oficjalnych wizyt państwowych, gospodarczych, handlowych, kulturalnych i wojskowych91.

Jedna z największych grup 500-osobowa przybyła pod przewodnictwem kard. G. Colombo i 50 kapłanów z Mediolanu we wrześniu 1974 roku. Towarzyszył jej kard. K. Wojtyła. Była to pielgrzymka w ramach obchodzonego wówczas Roku Jubileuszowego.

Włosi dystansowali inne narody również różnorodnością form i pomysłowością w wyrażaniu poczucia wspólnoty z Jasną Górą. Nie brakowało w ich pielgrzymkach elementów spektakularnych, ze sportowymi włącznie. Członkowie klubu sportowego Polisportiva z Bergamo zapalili 7 VIII 1988 roku znicz przed Obrazem Matki Bożej i rozpoczęli sztafetę – bieg Roku Maryjnego – przez miejscowości urodzin ostatnich papieży, aby w Uroczystość Wniebowzięcia NMP 15 VIII wręczyć w Castel Gandolfo Janowi Pawłowi II światło z Jasnej Góry92.

Rowerowa pielgrzymka z Verony – 40-osobowa grupa (7 VI 1990 roku), przybyła celem stworzenia łańcucha przyjaźni czterech państw: Włoch, Austrii, Czechosłowacji i Polski. Inna, 80-osobowa grupa młodzieży dotarła 26 IV 1991 roku z Castellenza k. Mediolanu wraz ze swoim proboszczem, aby w 35-osobowej sztafecie zanieść ogień z Jasnej Góry na 1 maja i z całą parafią rozpocząć maryjny miesiąc. Po całodziennej mo­dlitwie w Sanktuarium, ze zniczem zapalonym od płonącej lampy w kaplicy Jasno­górskiej Matki Kościoła młodzież wyruszyła na liczącą 1350 km trasę93.

Szlak sztafety biegowej naznaczony miejscami związanymi ze świętym Benedyktem – współpatronem Europy rozpoczęła celebracja 16 III 1992 roku w kaplicy Cudownego Obrazu, z udziałem 90-osobowej grupy pielgrzymów w strojach regionalnych wraz z abp. Antonio Ambroziano biskupem Spoleto-Norcia, prezydentami miast: Norcia, Cassino Subiaco, Acoli Piceno i Arquata del Tronto94.

Tymi oryginalnymi formami pielgrzymi włoscy wpisywali kult Matki Bożej Ja­snogórskiej, również w świadomość innych narodów Europy i przez to przyczyniali się do budowania więzi między narodami.

Jasnogórski ruch pielgrzymkowy obejmuje zasadniczo całe terytorium Włoch, od Mediolanu po miejscowości na wyspach, z których pielgrzymowano najczęściej z miejscowym biskupem. Charakterystyczna pielgrzymka gościła 28 V 1990 roku z Agrigento na Sycylii z bp. Carmelo Ferrara. Z Parmy na Sycylii pochodził chór „Coro Alpino Monte Orsaro”, który 28 VI 1990 roku, wykonał pieśni w dialekcie „sardo”95. Z Bresci (miejsca urodzenia papieża Pawła VI), razem z abp. Brano Foresti, 5 VII 1993 roku przybyło 14 kapłanów i 219 świeckich. Celem ich piel­grzymki było podziękowanie Bogu za stulecie istnienia katolickiego tygodnika diecezjalnego: „Voce del popolo”96.

Wśród wielu chórów włoskich koncertujących na Jasnej Górze wymienić trzeba zwałaszcza sławny chór dziecięcy „Piccolo coro dell’Antoniano” z Bolonii (1 IX 1989 r.) 97.

Najwyższy odsetek wśród duszpasterzy obcokrajowców stanowią Włosi. W roku 1995 odnotowano ich 302. Przeważającej liczbie grup przybywających z Italii przewodzili ka­płani98.

Znaczenie nie tylko religijne miała obecność w Sanktuarium 11 V 1989 roku prezydenta Republiki Włoskiej Francesco Cossigi wyraził to w wypo­wiedzi dla głównego wydania wiadomości w publicznej telewizji polskiej 12 V 1989 roku:



Moje wrażenie jest podwójne. Jako człowiek wierzący i katolik czuję obecność naszej Matki, którą my, katolicy, uznajemy za Matkę Boga i Matką Kościoła. Jako głowa państwa mogę lepiej zrozumieć czym jest Polska, przybywając do tego Sanktuarium. Zrozumiałem, jaka jest najbardziej wewnętrzna siła Narodu Polskiego, która mu po­zwoliła po tylu wiekach tragedii zachować jedność, i po dwóch konfliktach świato­wych, i po dwóch bratobójczych wojnach rozpocząć na nowo swoją drogę. W tych dniach Polska przeżywa nowy historyczny eksperyment, który my śledzimy z uwagą i szacunkiem. Jestem pewny, że Madonna z Jasnej Góry pobłogosławi ten nowy pro­ces jedności i zjednoczenia Polaków – dla dobra Narodu Polskiego i dla dobra Europy99.

Więzi tworzone przez pielgrzymów z Włoch znajdowały swoiste potwierdzenie w częstym przybywaniu do Sanktuarium Jasnogórskiego ambasadora Italii w Polsce Wincenzo Manno. Wielokrotnie towarzyszył on wybitnym gościom, m.in. Paulo Fuciemu z Rzymu – doradcy prezydenta Włoch do spraw bezpieczeństwa 8 II 1992, byłemu premierowi Włoch, Giulio Andreottiemu 26 VIII 1993, a także wielu innym100.

Delegacja Ministerstwa Obrony Narodowej Włoch gościła 16 XI 1993 roku w towarzystwie przedstawicieli polskiego MON i bp polowego Sławoja Leszka Głódzia. Minister obrony Republiki Włoskiej, Beniamino Andreatta pielgrzymował z małżonką i generałami 19 II 1998 roku101.

Sercem Polski nazwał Jasną Górę kolejny prezydent Włoch Oskar Luigi Scalfaro, który z rodziną i ambasadorem Włoch Giuseppe Balboni uczestniczył 8 VI 1996 roku we Mszy św. W wywiadzie dla telewizji powie­dział:

Nie wyobrażałem sobie, będąc w Polsce, aby ominąć Jasną Górę – serce Polski. Mo­dliłem się o wolność i pokój w Italii, w Polsce i w świecie”102.
Stosunkowo najwięcej pielgrzymów z Europy przybywa z Niemiec. Na szacowaną liczbę od 400 do 600 tys. obcokrajowców przybywających na Jasną Górę w drugiej połowie lat 90., pielgrzymi z Niemiec ok. 20%103.

Uwzględniając m.in. masowość przybywania pielgrzymów z Niemiec, Episkopat Pol­ski wybrał Jasną Górę, o której ważności jako symbolu religijno-narodowego jest przekonany Episkopat Niemiec, jako miejsce dla włączenia się Kościoła w proces pojednania narodów polskiego i niemieckiego. W tym kontekście znaczącym stało się spotkanie w Sanktuarium Jasnogórskim delegacji niemieckiej Konferencji Biskupów z Episkopatem Polski 11-12 IX 1980 roku.

Rozpoczęto je w Kaplicy Matki Bożej. Po przemówieniach kard. Wyszyńskiego i kard. Josefa Höffnera przewodniczący delegacji niemieckiej wręczył Prymasowi wymowne wotum – płaskorzeźbę w złoco­nym brązie, przedstawiającą Maryję z Dzieciątkiem Jezus trzymającym w prawej dłoni dwie gałązki oliwne – znak pokoju. Spotkanie zakończono wspólną modlitwą Pod twoją obronę, aby Maryja była Orędow­niczką pojednania narodów a także całej Europy.

Następnego dnia kardynałowie J. Höffner, J. Ratzinger i H. Volk, po kon­celebrowanej Mszy św., uczestniczyli w Konferencji Plenarnej Episkopatu Polski w bibliotece klasztornej. Tutaj wręczono biskupom niemieckim relikwie św. Wojciecha w relikwiarzu – miniaturze sarkofagu św. Patrona Polski z katedry w Gnieźnie104.

Wymownym znakiem solidarności Kościoła katolickiego w Niemczech stała się pielgrzymka przedstawicieli Episkopatu RFN pod przewodnictwem kard. J. Höffnera 5 VI 1982 roku. Stanowiła ona wyraz jedności z Ko­ściołem w Polsce świętującym Jasnogórski Jubileusz 600-lecia i narodem polskim doświadczanym przez stan wojenny. Solidarność Kościoła w Niemczech znajdowała równocześnie potwierdzenie w pomocy materialnej udzielanej przez różne organizacje i wspólnoty parafialne doświadczanemu biedą polskiemu społe­czeństwu.

Kolejne pielgrzymki przedstawiciele Episkopatu Niemiec łączyli z wielkimi uro­czystościami jasnogórskimi i wówczas stawały się one bardziej czytelnymi przeja­wami woli współżycia w pokoju i braterstwie sąsiadujących narodów. Do takich należał udział w Uroczystości Matki Bożej Jasnogórskiej 26 VIII 1986 roku 14-osobowej delegacji Konferencji Episkopatu RFN pod przewodnictwem kard. J. Höffnera. Delegacja niemiecka, entuzjastycznie została przyjęta przez ok. 200 tys. pielgrzymów uczestniczących w centralnej Mszy św.

Po Mszy św. kard. J. Höffner podjął problematykę jednoczenia się Europy:

Chrześcijanie Europy na przestrzeni historii często czuli się zagrożeni przez wrogów z zewnątrz. We wspólnym froncie obronnym, w którym Polska wyróżniała się jako „przedmurze chrześcijaństwa”, zachowała się w narodach europejskich – mimo wszelkich rozłamów – świadomość wspólnej przynależności i jedności kultury chrze­ścijańskiej. Dziś Europa nakłada na nas inne zadanie. Ogromna potęga polityczna i ekonomiczna, którą dysponuje ten kontynent, budzi w nas poczucie odpowiedzialno­ści, jaką ponosimy za przyszłość Europy oraz całej ludzkości. Europa musi – jak to w niezapomniany sposób sformułował kard. Wyszyński – stać się nowym Betlejem dla całego świata. Musi odnowić swe chrześcijańskie oblicze.

Maryja będzie naszą ostoją, dziś podobnie jak niegdyś. Na wiedzy o wolności czło­wieka zbawionego opiera się europejskie pojęcie człowieka. Przez swe posłuszeństwo w wierze, Maryja współdziałała w tym dziel zbawienia. Będzie Ona nam stale wska­zywać na tę drogę: „Zróbcie wszystko cokolwiek wam powie”105.

Apel kard. Höffnera posiadał znamienny kontekst – Episkopat Republiki Federalnej Niemiec poprzez pomoc finansową przyczynił się do gruntownej reno­wacji hebanowej nastawy ołtarzowej z Wizerunkiem Matki Bożej Jasnogórskiej, dokonanej w latach 1984-1986. W pracach uczestniczyli specjaliści z Bawarskiego Muzeum Narodowego z Monachium106.

Polityczny kontekst miał udział kard. Franza Hengsbacha z Essen, bp. Josefa Homeyera z Hildesheim oraz ks. Jerzego Likowskiego, rektora seminarium du­chownego w Essen wraz z ministrem pracy RFN, Norbertem Blümem i premierem RP Tadeuszem Mazowieckim, w uroczystej Mszy św. 26 VIII 1989 roku, która zgromadziła ponad 150 tys. pielgrzymów107. Euforia zebranych z racji obecności przedstawiciela najwyższych władz państwowych i niemieckich gości naznaczona była nadzieją nadchodzących czasów prawdziwej demokracji.

Na Jasną Górę pielgrzymowali także inni politycy niemieccy. W procesie pojednania narodu polskiego i niemieckiego za znaczącą uważano pielgrzymkę kanclerza Republiki Federalnej Niemiec Helmuta Kohla 12 XI 1989 roku. Przybył na Jasną Górę razem z premierem T. Mazowieckim. Kanclerzowi towarzyszyło ok. stu osób. Kohl, dziękując paulinom za gościnę, podkreślił, że ważne jest, żeby Niemcy i Polacy dawali przykład innym narodom jak przezwyciężać przeszkody, aby zapanowała wolność narodów i pokój na naszym kontynencie108.

Jasnogórskie Sanktuarium odwiedził 6 V 1997 roku także prezydent Niemiec Richard von We­izsäcker109.

W ramach rozmów handlowych w Polsce 8 IV 1990 roku dziesięcioosobowa grupa parlamentarzystów frakcji CDU z Baden-Württemberg z przewodniczącym Erwinem Teufel uczestniczyła we Mszy św.110, a 22 V 1993 grupa deputowanych z SPD – pielgrzymów z Bambergu, Norymbergi modliła się przed Cudownym Obra­zem111.

Ambasador RFN w Polsce F.J. Schoeller, przybywał kilkakrotnie na Jasną Górę w 1988 roku112. Jego następca G. Knacksted, wraz z małżonką gościł w Sanktuarium 20 V 1990 roku113.

Pielgrzymkom oficjalnych przedstawicieli Kościoła i państwa niemieckiego to­warzyszyło oddolne dążenie, zapotrzebowanie społeczne na pojednanie. Wyrazem tego stawało się masowe przybywanie Niemców z różnych środowisk, grup zawo­dowych, młodzieży i starszych, duszpasterzy i kleryków na Jasną Górę.

Niemcy zarówno z Niemieckiej Republiki Demokratycznej, jak i Federalnej, uczestniczyli razem w pieszych pielgrzymkach z wielu miast Polski, w których spontanicznie przełamywano wzajemne uprzedzenia114.

W ramach przyjaźni i pomocy dla Polski, z politykiem Heinrichem Wackerbauerem z Bawarii 17 IX 1989 roku przybyło 19 Niemców i Żydów115.

Nie brakowało oficjalnych przedstawicieli miast niemieckich, które rozwijały współpracę z miastami na terenie Polski. Zaproszona m.in. przez władze miejskie Mysłowic delegacja miasta Pforzheim 18 III 1993 roku przybyła do Sanktuarium116.

Nawiązanie kontaktów przez Częstochowę z Altötting w Bawarii stało się moty­wem częstego pielgrzymowania grup z tego niemieckiego sanktuarium maryjnego. Z udziałem burmistrza i proboszcza czterdziestoosobowa grupa pielgrzymów z Altötting przekazała 26 VIII 1992 roku paulinom kopię figurki Matki Bożej ze swojego sanktuarium117.

Niektórym pielgrzymkom przewodzili Polacy pracujący w Niemczech, 7 VII 1993 roku przybyła z Romanem Brudem, paulinem z Dauchingen, duża grupa Niemców118. W następnych latach inni paulini pielgrzymowali z grupami z Niemiec.

Jedna z największych grup dzieci niemieckich 16 IV 1995 roku przybyła w licz­bie ok. 200 osób – członków stowarzyszenia „Dzieci Maryi”, popularnego również na Śląsku119.

Większość przedstawicieli firm, które nawiązują kon­takty z polskimi przedsiębiorstwami, bądź same inwestują w Polsce, nawiedzają Jasnogórskie Sanktuarium.
W zakresie życia społeczno-kulturalnego i religijnego, oprócz VI Światowego Dnia Młodzieży na uwagę zasługują inne wydarzenia o charakterze międzynarodo­wym.

Jasna Góra była miejscem wielu międzynarodowych spotkań, kongresów i sympozjów, m.in.: 42 Światowego Kongresu Esperantystów Katolików (20-24 VII 1987 roku); sympozjum Pokój – darem i zadaniem dla wszystkich (17-19 XI 198 r), Kongresu Międzynarodowego Katolickiego Stowarzy­szenia Prasy (22 V 1989 roku). W każdym z nich uczestniczyło kilkuset przedstawicieli narodów Europy. 120

Najważniejszym wydarzeniem międzynarodowym w Sanktuarium było VI Spotkanie Młodzieży Świata 14/16 VIII 1991 roku, zwołane przez Jana Pawła II przekonanego o scalającej Wschód i Zachód roli Jasnej Góry121.

W tych dniach upływających pod hasłem; „Otrzymaliście Ducha przy­brania za synów” (Rz 8, 15) migracja pątnicza osiągnęła szczyt natężenia w dziejach Jasnej Góry – jednorazowo zgromadziło się ponad 1,5 miliona pielgrzymów, repre­zentujących prawie 80 narodów ze wszystkich kontynentów. Szczytowe było rów­nież natężenie pieszych pielgrzymek w tym czasie – przybyło w nich ok. 400 tys. pątników.

Największa liczba, 43 ambasadorów z kilkudziesięciu krajów Europy, Azji, Afryki, Ameryki Południowej i Australii, przebywała na Jasnej Górze 20 III 2005 r.. Obecni byli także członkowie protokołu dyplomatycznego i współpracownicy, a także rodziny ambasadorów. Gościom towarzyszyli Lechosław Jarzębski, wojewoda śląski i Tadeusz Wrona, prezydent Częstochowy. Przeżycia ambasadorów wyraża wypowiedź Nebojšy Koharovića: „Jestem ambasadorem Chorwacji. My jesteśmy katolickim narodem, jak Polacy. I dla nas pobyt na Jasnej Górze to jest coś niesamowitego. Częstochowa i Jasna Góra to nie tylko symbol dla Polaków, ale to symbol uniwersalności naszej religii. (...) Byłem już tutaj, w sanktuarium. Ale dzisiaj po raz pierwszy uczestniczyłem we Mszy św. przed Cudownym Obrazem i było to wielkie przeżycie”. Mszę św. w Kaplicy Matki Bożej dla ambasadorów odprawił abp J. Kowalczyk, nuncjusz apostolski w Polsce, dziekan Korpusu Dyplomatycznego122.
Z 15 krajów Europy Zachodniej formalnie zgło­siło się ponad 55 tys. osób, w tym z Francji 26 tys., Włoch 15 tys., Hiszpanii 9,8 tys.123, jednak liczba pielgrzymów uczestniczących w Spotkaniu w rzeczywistości przera­stała oficjalne dane. Szacuje się np., że z samego Związku Radzieckiego i krajów przynależących, przybyło ok. 100 tys. młodych ludzi, w tym: 20 tys. z samej Ukrainy, tyle samo z Litwy, nie brakło także przybyszów z Białorusi, Gruzji, Kazachstanu, Łotwy, Rosji a nawet Syberii. Większość z nich pierwszy raz w życiu odbywała podróż zagraniczną. Nie brakowało zapewne wiernych z Kościoła bizantyjsko-ukraińskiego, byli obecni również duchowni. Pewien odsetek uczestników Spotkania stanowiły osoby faktycznie nie identyfikujące się z żadnym Kościołem124. Niektórzy z nich przeżyli na Jasnej Górze nawrócenie, wyznając to w wywiadach udzielanych prasie reprezentowanej przez ponad 300-tu zagranicznych dziennikarzy125.

Kilka tysięcy młodych z ZSRR uczestniczyło wcześniej w pieszych pielgrzym­kach z różnych miast Polski, inni brali udział w katechezach prowadzonych w Częstochowie przez najwybitniejszych duszpasterzy Kościoła – założycieli ru­chów religijnych126.

Jan Paweł II wskazał na integracyjny sens Spotka­nia: Po raz pierwszy uczestniczą w nim licznie młodzi ludzie z Europy Wschodniej. Jakże nie widzieć w tym wydarzeniu wielkiego daru Ducha Świętego – razem z wami składam Mu za to dzięki. Po długim okresie, w którym granice pozostawały właści­wie zamknięte, Kościół w Europie może w końcu oddychać swobodnie obydwoma swoimi płucami. Wasza obecność, drodzy młodzi przyjaciele z Europy Wschodniej, jest dziś niezmiernie ważna. Kościół powszechny potrzebuje waszego świadectwa chrześcijańskiego jako cennego skarbu: świadectwa, za które trzeba było często płacić wielką cenę cierpienia w wyobcowaniu, prześladowaniach, w więzieniu, wielką cenę127.

Centralną Mszę św. 15 VIII 1991 roku, z Janem Pawłem II koncelebrowało 200 kardynałów, arcybiskupów i biskupów wraz z 2 tyś. kapłanów. Papież zaprosił młodych do udziału w ewangelizacji, kończąc Spotkanie rozesłaniem z przekazaniem przedstawicielom wszystkich kontynentów paschalnych świec – symbolu Chrystusa.

Dla utrwalania obecności Jasnej Góry w świadomości Kościoła, wymiaru europejskiego kolejną znaczącą decyzją Jana Pawła II było wskazanie Sanktuarium jako miejsca obchodu II Światowego Dnia Chorego 11 II 1994 roku. Uroczystości przewodniczył delegowany przez Ojca Świętego kard. Fiorenzo Angelini – Przewodniczący Papie­skiej Rady Służby Zdrowia razem z kardynałami z Polski i trzydziestu pięciu arcybiskupami i biskupami na czele z nuncjuszem apostolskim abp. J. Kowalczykiem. Zagraniczne delegacje przybyły m.in. z Rosji, Belgii, Białorusi, Czech, Francji, Hiszpanii, Niemiec, Rosji, Słowacji, Stanów Zjednoczo­nych, Ukrainy i Włoch. W uroczystościach uczestniczyło 200 kapłanów i ponad 10 tysięcy chorych z kraju128.

Europejski wymiar Jasnej Góry wyraża się również w promowaniu kultury religijnej na najwyższym poziomie. Włączyła się ona jako współorganizator powstałego w roku 1991 Międzynarodowego Festi­walu Muzyki Sakralnej „Gaude Mater”, z Filharmonią Częstochowską i innymi instytucjami. W Sanktuarium występuje wiele renomowanych zespołów i wirtuozów, wykonując utwory o najwyższej klasie artystycznej, najczęściej w trak­cie koncertów inaugurujących i kończących Festiwal. Prezentowana muzyka wielu narodów, różnych orientacji religijnych, przede wszystkim chrześcijańskich Wscho­du i Zachodu, daje możliwość zbliżeń międzyludzkich, wymianę i poznanie różnych dóbr kulturowych129

Proces integracji dokonywał się również przy okazji innych wydarzeń religij­nych, które miały miejsce na terenie Polski. Wielu zagranicznych uczestników 46 Mię­dzynarodowego Kongresu Eucharystycznego we Wrocławiu, na czele z biskupami, przybyło na Jasną Górę 27 V 1997 roku130, jak również młodzi uczestnicy Spotkania zorganizowanego przez wspólnotę Taizé w Warszawie (1999).

Polski Komitet ds. UNESCO zorganizował tutaj w 2000 roku II Międzynarodowe Interdyscy­plinarne Sympozjum Naukowe na temat: Obraz świątyni w kulturze i literaturze europejskiej. Uczestniczyło w nim 85 naukowców z 12 krajów, reprezentujących 33 uczelnie i instytuty naukowe, głównie z państw należących dawniej do Związku Radzieckiego. Uczest­nicy sympozjum zapoznali się z Sanktuarium Jasnogórskim jako pomnikiem kultury narodowej i międzynarodowym ośrodkiem kultu maryjnego, nawiedzanym przez przedstawicieli pochodzących z ok. 100 krajów świata131.


Europejski wymiar Jasnej Góry ma również koloryt ekumeniczny, co znajduje wyraz również w pielgrzymkach komisji teologów różnych Kościołów obradujących w Opolu: Komitetu Koordynacyjnego Międzynarodowej Komisji Miesza­nej ds. Dialogu Teologicznego między Kościołem Rzymskokatolickim i Kościołem Prawosławnym z udziałem wszystkich członków (kard. Jan Willebrans) 8 VI 1985 r.; członków sekretariatu Międzynarodowej Komisji Dialogu Katolicko-Luterańskiego 25 II 1989 oraz uczestników Światowego Dnia Modlitw o Pokój, który miał miejsce w Warszawie (kard. Roger Etchegeray) 2 IX 1989 r.132.

Oficjalnym potwierdzeniem integracyjnego wymiaru Jasnej Góry stało się zaaprobowanie przez Jana Pawła II Sanktuarium jako miejsca ekumenicznego XII Międzynarodowego Kongresu Mariologicznego, (18-24 sierpnia 1996 roku). Ekumeniczny charakter tego naukowego spotkania wyrażał się w haśle: „Maryja Matka Pana, w tajemnicy zbawie­nia, która jest dzisiaj czczona w Duchu Św. przez Kościół Wschodni i Zachodni” a przede wszystkim w prezentacji kultu maryjnego w Kościołach chrześcijańskich przez przedstawicieli tych wspólnot. Swoiste dopełnienie kongresowych debat stano­wiła wystawa „Bogurodzica Wschodu i Zachodu”, urządzona w Sali Maryjnej na terenie Sanktuarium133.

Wymiar europejski Jasnej Góry w kontekście szans integracji narodów znacznie się poszerza, doceniają to współczesne organizacje, nie zawsze o profilu religijnym, chociaż rekru­tujące się z ludzi wierzących, prawdopodobnie związanych z prawosławiem. Między­narodowa Misja Pokojowa „Młodość świata słowiań­skiego”, (25-osobowa), powstała w ramach Akademii Kultury Słowiańskiej w Moskwie, przybyła 4 grudnia 1993 roku na Jasną Górę. Członkowie Misji z powrotem do źródeł kultur narodowych i duchowych wartości oraz z konsolidacją Słowian łączą nadzieję trwałego pokoju134.

Nieoficjalne były wizyty świeckich członków kościołów protestanckich, za­angażowanych w działalność ekumeniczną i charytatywną. W 120-osobowej pielgrzymce z Bielefeld 26 V 1992 roku uczestniczyła także grupa protestantów, którzy przybyli modlić się o pojednanie między narodami wyrażające się w postawach ludzi a nie w deklaracjach polityków. Podobny charakter miał pobyt 25 Niemców z Berlina 27 V 1992 roku, wielowyznaniowej grupa karawaningowa z Niemiec 14 IX 1992 r. pod duchową opieką diakona z parafii katolickiej w Sonthofen i bp. Heinricha Reisa – prezesa Ewangelickiego Kościoła Westfalii z Bilefeld a także grupa ekumenicznej Christian Gemeinschaft ze Stuttgartu 15 IV 1993 roku135.

Wydarzeniem historycznym stało się nawiedzenie Jasnogórskiego Sanktuarium 13 października 1998 roku przez honorowego zwierzchnika prawosławia, Bartło­mieja I, ekumenicznego Patriarchę Konstantynopola, który w kaplicy Cudownego Obrazu w swoim ekumenicznym przemówieniu Ikonę Bożej Rodzicielki nazwał łącznikiem między łacińskim Zachodem a bizantyjskim Wschodem.

Tak się dzieje, ponieważ Ikona Przenajświętszej Bogurodzicy, wykonana prawo­sławną, wschodnią techniką i odzwierciedlająca podobne temu pochodzenie a także tradycje, staje się centrum pobożności chrześcijańskiej świata Zachodu. (...) Jest wielkim błogosławieństwem Bożym, iż łaska Boża jest tak bogata i działa w sposób szczególny poprzez słynącą cudami Ikonę Matki Bożej Częstochowskiej, która pro­mieniuje na narody136.


Obok pielgrzymujących z ustalonych krajów, zaznaczyły swoją obecność grupy międzynarodowe, reprezentujące ruchy religijne.

Zwyczajem stało się pielgrzymowanie na Jasną Górę przełożonych generalnych zakonów męskich i żeńskich, zamieszkujących poza granicami Polski, którzy przy różnych okazjach odwiedzali swoje wspólnoty w Polsce. Wymieńmy: generałów zako­nów franciszkańskich: Braci Mniejszych – o. Johna Vaughn, Braci Mniejszych Kon­wentualnych – o. Lanfranco Semni, Braci Mniejszych Kapucynów – o. Flavio Roberto Carraro (3 V 1986 roku); generała zakonu jezuitów o. Petera Hansa Kolvenbacha (1988, 1998, 2004)137.

Karmelici bosi pod przewodnictwem przełożonego generalnego o. Kamillo Maccine, wraz z członkami definitorium generalnego z Rzymu i przedstawi­cielami karmelitów z Irlandii, Belgii, Włoch i Polski przybyli 26-28 XI 1991 r., żeby wyśpiewać przed Ikoną Jasnogórską dziękczynne Te Deum za dar kanonizacji św. Rafała Kalinowskiego, który również tutaj pielgrzymował138.

Po roku 1989 do polskich braci zakonnych dołączali przedstawiciele braci z byłych krajów socjali­stycznych, którzy przetrwali trudne lata prześladowań. Ponad 600 braci zakonnych zgromadziło się 17 III 1992 roku wraz z przedstawicielami braci z Chorwacji, z Węgier, Słowacji, Kazachstanu i Rosji139. XIII Pielgrzymka braci zakon­nych z udziałem ok. 600 zakonników z 60 zgromadzeń z Polski i delegatów z Czech, Estonii, Niemiec, Rosji, Słowacji, Szwajcarii, Szwecji i z Togo z Afryki odbyła się 9 III 1994 roku pod hasłem: Wierni Bogu140.

Zakonnicy i zakonnice niekiedy przewodzili międzynarodowym pielgrzymkom grupowym.

Przedstawiciele różnych narodów Europy uczestniczą od 1993 r. w pielgrzymkach zawodowych, m.in. w Ogólnopolskiej Pielgrzymkach Polskich Kolejarzy (Białoruś, Francja, Słowacja, Węgry) i Bankowców. W czasie cen­tralnych Mszy św. dla pracowników PKP na Jasnej Górze składane są, jako dar ołta­rza, szaty i naczynia liturgiczne dla kościołów za granicą, np. na terenie Białorusi i Słowacji141.

Uroczystość konsekracji biskupa 23 II 1991 roku ordyna­riusza polowego Wojska Polskiego bp. Sławoja Leszka Głódzia zgromadziła, w niespotykanej w dziejach Sanktuarium Jasnogórskiego liczbie, ataché wojskowych z 27 kra­jów142.

Pod przewodnictwem bp generała dywizji L.S. Głódzia przybyło 10 lutego 1995 roku w pielgrzymce 79 kapelanów wojskowych w randze pułkowników, majorów i generałów z 29 krajów, przedstawicieli dwudziestu wyznań. Wi­zyta w Częstochowie była jednym z punktów programu VI Konferencji Głównych Kapelanów Wojskowych Europy i Ameryki Północnej w Warszawie143.

W związku z rozszerzaniem NATO na inne kraje, międzynarodowe misje woj­skowe, w czasie pobytu w Polsce nie omijały Jasnej Góry, m.in. 9 IV 1995 roku odnotowano pobyt 17 oficerów NATO, kontrolujących ilość czołgów w Polsce144.

W pieszej pielgrzymce gwiaździstej na Jasną Górę (w sierpniu) obok żołnierzy Wojska Polskiego (ok. 2 tys.), biorą udział przedstawiciele sił zbrojnych z różnych krajów Europy145. Od 2000 r. uczestniczy bp polowy Armii Słowackiej Frantisek Bradek oraz z Niemiec kapelan Armii Niemieckiej gen. broni Hans Otto.

Generał Alonso de Pedro Sancto Huano, szef wojsk lądowych Hiszpanii, należą­cej do NATO, wraz z 10 wyższymi oficerami i gen. Markiem Samarcewem modlili się w Sanktuarium 7 IX 1999 roku146.

Dla współczesnych pielgrzymów Wizerunek Jasnogórski pozostaje nośnikiem wartości ewangelicznych, stanowiących podstawę poszukiwania międzyludzkiego braterstwa. Stało się to tym bardziej możliwe po upadku komunizmu w Europie. W dalszym ciągu naszej refleksji spróbujemy odczytać ślady utrwalania się wymiaru europejskiego Jasnej Góry.




  1   2   3   4   5


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna