Viii-2 2013 jezyk szkola religia indd



Pobieranie 2,93 Mb.
Strona1/11
Data01.11.2017
Rozmiar2,93 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11





VIII/2


szkoła religia



R. VIII, nr 2

bernardinum

PELPLIN 2013



Rada Naukowa

Edward Breza, Andrzej Dyszak, Ewa Rogowska-Cybulska Dietrich Scholze-Śołta, ks. bp Wiesław Śmigiel

Redaktor Naczelny

Aneta Lewińska

Komitet Redakcyjny

Justyna Pomierska, Aneta Lica

Redaktor zeszytu Aneta Lica

Projekt okładki

Ryszard Rogaczewski

Adres Redakcji

Katedra Polonistyki Stosowanej, Instytut Filologii Polskiej ul. Wita Stwosza 55, 80-952 Gdańsk www.polonistyka.fil.ug.edu.pl,fpojsr@ug.edu.pl

Sekretarz Redakcji

Irena Chawrilska

© Copyright by Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin 2013

Wydawca Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o.,

83-130 Pelplin, ul. Biskupa Dominika 11, tel. 58 536 17 57, fax 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl, www.bernardinum.com.pl

Wydawca wersji elektronicznej

Wydział Filologiczny Uniwersytetu Gdańskiego, ul. Wita Stwosza 55, 80-952 Gdańsk, http://cwf.ug.edu.pl/ojs/index.php/JSR/about

Wersją pierwotną czasopisma jest wersja papierowa.

Druk cyfrowy Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin

ISSN 977-2080-3403-07-12





SPIS treści

w kręgu języka

Ewa Rogowska-cybulska, O „świętych słowach” zakrzepłych

w nazwach polskich miejscowości. Uwag o motywach

religijnych w etymologiach ludowych ciąg dalszy 7

Edward Breza, Syn Boży w Hymnach kościelnych 20

Beata Milewska, W służbie dialogu z odbiorcą:

parafrazowanie i jego wykładniki 46

Łukasz Bieszke, Piekielnie sympatyczni, aniołki jak diabli, czyli

  1. motywach religijnych na flagach kibiców piłkarskich 60

Joanna Ginter, O pisowni wyrażenia S/święty M/mikołaj

  1. innych problemach ortograficznych w pracy redaktora podręczników do nauki języka polskiego

w szkole podstawowej 67

Zuzanna Kalicka-Karpowicz, Problemy słowotwórcze Polaków związane ze słownictwem religijnym (na podstawie materiału z internetowych poradni językowych) 81

W KRĘGU LITERATURY

Edward Jakiel, Modlitwy przy konających w polskich modlitewnikach

rzymskokatolickich XIX wieku. II. Charakterystyka 94

Magdalena Budnik, Eliminacja wątków religijnych w polskich baśniach ludowych w latach 50. XX w. Na przykładzie twórczości Hanny Januszewskiej 110

W KRĘGU DYDAKTYKI

Dariusz Dębecki, Wartości w języku młodych ludzi związanych z Ruchem

Światło-Życie w diecezji zielonogórsko-gorzowskiej 124

Monika Kaczor, Wybrane pojęcia z etyki społecznej służące

budowaniu wspólnoty 132

Renata Suchenek, Wykluczenie społeczne ośrodkiem wypowiedzi

„w dialogu” przedstawicieli Kościoła 145



REGIONALIA

Piotr Koprowski, „Dziecko nie [...] młodych rodziców”.

Świat postaw i wartości Janusza Stanisława Pasierba

w okresie do 1947 roku 157

Anna Łucarz, Świadomość językowa i poczucie

tożsamości regionalnej wśród uczniów

wybranych szkół ze Świecia n. Wisłą 174



Ewa Rogowska-Cybulska Uniwersytet Gdański

O „świętych słowach” zakrzepłych w nazwach polskich miejscowości. Uwag o motywach religijnych w etymologiach ludowych ciąg dalszy

Nazwy miast, wsi i osad stanowią kategorię nazw własnych szczególnie często poddawaną etymologii ludowej (zwanej też synchroniczną, asocjacyjną, naiwną, potoczną i nienaukową, a także pseudoetymologią i reinterpretacją ety­mologiczną)1, obejmującej „błędne, sprzeczne z dokumentacją językoznawczą wyjaśnienie pochodzenia określonego wyrazu [...]”2, a motywy religijne należą do ulubionych przez twórców takich etymologii detali umieszczanych w opisach genezy nazw i noszących je miejscowości. Nic zatem dziwnego, że sposoby wprowadzania motywów religijnych do podań etymologicznych, będących no­śnikami etymologii ludowych toponimów, są szczególnie liczne i zróżnicowane.

W artykule pt. O motywach religijnych w etymologiach ludowych polskich nazw miejscowości3 omówiłam ich rodzaje ze względu na znaczenie - religijne lub nie - wtórnej podstawy nominacyjnej, wyróżniając dwie podstawowe pod­grupy toponimów o pseudoetymologicznej motywacji religijnej:

  1. toponimy, których wtórny wyraz podstawowy (lub jeden z wyrazów podstawowych) jest wyrazem pospolitym związanym z wiarą lub religią albo nazwą własną występującą w piśmiennictwie religijnym,

  2. toponimy, których wtórny wyraz podstawowy należy do innego pola se­mantycznego, ale jego wybór na wyraz podstawowy danej nazwy miej­scowej został uzasadniony okolicznościami o charakterze religijnym.




1 Por. E. Michow, Legenda Kielc zamknięta w nazwie. Studium etymologiczne i kulturowe, Kielce 2008, s. 13; W. Cienkowski, Teoria etymologii ludowej, Warszawa 1972, s. 61.


2 tk [T. Kostkiewiczowa], Etymologia ludowa, [w:] Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, wyd. 2. poszerz. i popr., Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk

  • Łódź 1988, s. 132.




3 E. Rogowska-Cybulska, O motywach religijnych w etymologiach ludowych polskich nazw miejscowości, Język - szkoła - religia, Pelplin 2012, R. VII/2, s. 77-88.



8


Ewa Rogowska-Cybulska

W niniejszym tekście chciałabym przyjrzeć się bliżej różnym rodzajom mo­tywacji religijnej toponimów, w wypadku których podania etymologiczne, towa­rzyszące ich etymologiom ludowym, wiążą z podstawowym zdarzeniem będącym ich treścią „dość przypadkowe powiedzenia, które padły w danym miejscu (miejscowości), a które w strukturze całej sekwencji fabularnej zajmują pozycję dominującą”4. Interesuje mnie zatem podgrupa etymologii ludowych nazw miej­scowych, które wyprowadzają etymologizowane nazwy od słów wypowiedzia­nych w danym miejscu, przy czym słowom tym można przypisać - w mniejszym lub większym stopniu - status wypowiedzi religijnych.

Jakie zatem wypowiedzi o (szeroko rozumianym) charakterze religijnym zakrzepły - w świetle etymologii ludowych - w nazwy własne miast, wsi i osad?

Należy przede wszystkim zauważyć, że zupełnie wyjątkowo pojawiają się wśród nich wypowiedzi autentyczne, poświadczone autorytetem i powagą piśmiennictwa religijnego. W wyekscerpowanym z różnych źródeł materiale onomastycznym zna­lazłam właściwie tylko jedno takie zdanie, jest to jednak zdanie wypowiedziane w świetle Ewangelii przez samego Jezusa Chrystusa, czyli jedno z Jego logiów5. Takie prestiżowe pochodzenie przypisuje jedna z etymologii ludowych nazwie Puck6. Objaśnienie to zostało przywołane przez Floriana Ceynowę w „Rozmowie Polaka z Kaszubą” wśród innych pseudoetymologii nazw kaszubskich miejscowości stano­wiących żartobliwe argumenty za identyfikacją Kaszub z Ziemią Świętą. Podczas gdy większość z tych pseudoetymologii wywodzi nazwy kaszubskich miast i wsi od różnych toponimów palestyńskich (np. Bytów od hebrajskiego Betlejem, Swarzewo od choronimu Samaria, Gnieżdżewo od hydronimu Genezaret, a Wejherowo - poprzez postać Wejheropolis - od nazwy Jerozolima)1, to etymologia ludowa Pucka wskazu­je jako rzekomą podstawę tej nazwy słowa Chrystusa skierowane do świętego Piotra:


4 M. Brzozowska, Etymologia ludowa w „podaniach etymologicznych” a konotacja nazw własnych, [w:] tejże, Etymologia a konotacja słowa. Studia semantyczne, Lublin 2009, s. 136.


5 Por. „Logia Jezusa (grec.: logion - 1. mn.: logia; hebr. 'odpowiedź wyroczni, słowo, sentencja') - autentyczne słowa Jezusa, występujące głównie w Ewangeliach, a które w okresie po zmartwychwstaniu mogły ulec pewnej stylizacji. Zostały one włączone przez Ewangelistów w ich księgi zgodnie z powziętym przez nich planem i myślą teologiczną. Przypuszcza się, że czerpali je głównie z jednego, nie zachowanego źródła, tzw. Q” - http:// adoratio.pl/slownik/64-l/1148-logia-jezusa [dostęp 20.05.2012].


6 Według etymologii naukowej Puck jest nazwą topograficzną derywowaną (z dezintegracją tematu) sufiksem -sk od nazwy rzeki Putnica, która z kolei pochodzi od archaicznego wyrazuputa ‘narząd płciowy żeński’. J. Treder, Puck, [w:] Nazwy miast Pomorza Gdańskiego, praca zbior. pod red. H. Górnowicza i Z. Brockiego, wyd. 2. popr. i poszerz. pod red. E. Brezy i J. Tredera, Gdańsk 1999, s. 172.


7 F.S. Ceynowa, Rozmowa Pólocha z Kaszebą, [w:] tegoż, Rozmowa Pólocha z Kaszebą. Rozmowa Kaszebe z Pólacha, oprac., wstęp i przypisy J. Treder, Gdańsk 2007, s. 133-135.



O „świętych słowach” zakrzepłych w nazwach polskich miejscowości..


9

Cze Pioter łowił rebe na morzu, tej przeszedł Christus e rzekł do niego: „Piotrze, puc za mną”, e to do trzecy rize pówtórzół; a stąd to miasto dostało miono Puck, chternegó przedtim ni miało8.

Wywód ten zawiera parafrazę jednego z końcowych fragmentów Ewangelii Świętego Jana, w którym zmartwychwstały Chrystus dwukrotnie wzywa Świę­tego Piotra słowami „Pójdź za Mną!”9; wcześniej zwrotem „Pójdźcie za Mną” Chrystus powołał Szymona Piotra i jego brata Andrzeja na apostołów (Mt 4,19; Mk 1,17), dlatego u Ceynowy mowa o trzykrotnym powtórzeniu tego wezwania. Słowa puc za mną stanowią skaszubioną wersję polskiego przekładu ewangelij- nego logionu. Eugeniusz Gołąbek w kaszubskim tłumaczeniu Pisma Świętego zaproponował w tym miejscu wersję „Poj za Mną”10 (a w scenie powołania apostołów „Pojta za Mną”11).


8 Tamże, s. 133.


9 Oto fragment, w którym słowa te padają pierwszy raz, według Biblii Tysiąclecia: Gdy Jezus ukazał się swoim uczniom i spożył z nimi śniadanie, rzekł do Szymona Piotra: Szymonie, synu Jana, czy miłujesz Mnie więcej aniżeli ci? Odpowiedział Mu: Tak, Panie, Ty wiesz, że Cię kocham. Rzekł do niego: Paś baranki moje. Iznowu, po raz drugi, powiedział do niego: Szymonie, synu Jana, czy miłujesz Mnie? Odparł Mu: Tak, Panie, Ty wiesz, że Cię kocham. Rzekł do niego: Paś owce moje. Powiedział mu po raz trzeci: Szymonie, synu Jana, czy kochasz Mnie? Zasmucił się Piotr, że mu po raz trzeci powiedział: Czy kochasz Mnie? I rzekł do Niego: Panie, Ty wszystko wiesz, Ty wiesz, że Cię kocham. Rzekł do niego Jezus: Paś owce moje. Zaprawdę, zaprawdę, powiadam ci: Gdy byłeś młodszy, opasywałeś się sam i chodziłeś, gdzie chciałeś. Ale gdy się zestarzejesz, wyciągniesz ręce swoje, a inny cię opasze i poprowadzi, dokąd nie chcesz. To powiedział, aby zaznaczyć, jaką śmiercią uwielbi Boga. A wypowiedziawszy to rzekł do niego: Pójdź za Mną! (J, 19,15-19).


10 Oto ten sam fragment według tłumaczenia Gołąbka: A cziej zjedle moltech, Jezes rzekł do Szemóna Piotra: „Szemónie, senie Jana, miłujesz te Mie wicy jak oni?” Odpowiedzoł Mu: „Jo, Panie, We wiece, że jo Was miłuję”. Rzekł do niego: „Paseże moje barónczi!” I zos dredżi roz rzekł do niego: „Szemónie, senie Jana, miłujesz te Mie?” Odrzekł Mu: „Jo, Panie, We wiece, że jo Was miłuję”. Rzekł do niego: „Paseże moje owce!” Rzekł mu trzecy roz: „Szemónie, senie Jana, miłujesz te Mie?” I rzekł do Niego: „Panie, We wszetko wiece, We wiece, że jo Was miłuję”. Jezes rzekł do niego: „Paseże moje owce! Po prowdze, po prowdze powiodaję tobie: Cziej te beł młodszi, sóm te jes chodzył, gdze te chcoł. Ale cziej sę zestarzejesz, wecygbiesz swoje ręce, a [chto] jinszi cę obwiąże pasę epoprowadzy, dokądka [te] nie chcesz”. To rzekł, żebe zaznaczec, jaką smiercą uwielbi Boga. A cziej no mioł rzekłe, powiedzoł do niego: „Poj sa za Mną!” (Swięte Pismiona Nowego Testameńtu. Na podstawie Biblii Tysiąclecia (Wyd. III popr., 1982) skaszebił E. Gołąbk, Gduńsk - Pelplin 1993, s. 212).


11 Por. np. Mk 1,16-18: Jidące wedle Galilijescziego Jezora, uzdrzoł Szemóna i Szemónowego bracyna, Andrzeja, jak zakłodele jadra w jezorze; bo bele rebokama. Jezes rzekł do nich: „Pojta za mną, a sprawię, że sę stónieta rebokama ledzy”. A dorazu ostawile jadra i szle za Nim (tamże, s. 79).



10


Ewa Rogowska-Cybulska

Etymologia ludowa nazwy Puck w warstwie formalnej opiera się na przypad­kowym podobieństwie tej nazwy do pierwszego komponentu wypowiedzenia Puc za Mną, w warstwie semantycznej zaś nawiązuje do patrocinium puckiej fary (pod wezwaniem Świętych Piotra i Pawła).

Pozostałe etymologie ludowe, w świetle których etymologizowane nazwy miejscowe rzekomo utrwalają różne wypowiedziane w danym miejscu słowa i wyrażenia o charakterze religijnym, kreują na potrzeby podań etymologicznych będących nośnikami tych etymologii zarówno sytuację, w jakiej padły te wypo­wiedzi, jak i same takie wypowiedzi. Wśród stosunkowo licznych pseudoetymo- logii traktujących jako podstawy nominacyjne polskich toponimów takie wykre­owane wypowiedzi o charakterze religijnym można wydzielić trzy zasadnicze podgrupy różniące się motywacją wprowadzenia do podania etymologicznego tematyki religijnej. W pierwszej z tych podgrup tematykę tę narzuca lub przy­najmniej ją sugeruje zreinterpretowana treść wypowiedzenia, w drugiej podgru­pie efektem reinterpretacji etymologicznej jest kreacja sytuacji komunikacyjnej sugerującej proweniencję religijną (ze względu na nazwę adresata wypowiedzi), w podgrupie trzeciej o religijnym charakterze podania etymologicznego decy­duje nie wtórna podstawa nominacyjna lub któryś z jej komponentów, lecz różne inne czynniki.

Przykładem pseudoetymologii reprezentującej pierwszą podgrupę etymologii ludowych wywodzących etymologizowane toponimy od wypowiedzi, którym można przypisać charakter religijny, jest pseudoetymologia nazwy Siewierz. Według podania nazwa ta ma pochodzić od słów „Siej i wierz”, wypowiedzianych w tym miejscu przed tysiącem lat przez Świętego Wojciecha, gdy ofiarował on żonie jednego z pierwszych tutejszych osadników - zapewne jeszcze pogan - w podziękowaniu za udzielony nocleg i wyjątkową gościnność garść zboża, a ziarno to stało się zaczątkiem przyszłego bogactwa całej okolicy, por.:

A jeżeli chodzi o Siewierz, to jest taka legenda, ale to tylko legenda, bo nie jest prawdą, żeby święty Wojciech chyba tutaj maszerował przez Siewierz, gdzieś tam na Lednice czy do Gniezna, prawdopodobnie przez Kraków, inną drogom szedł. No ale jest taka wspaniała legenda, że właśnie tędy miał ponoć przechodzić, kiedy z Czech, w Czechach go wypędzono szedł tutaj przez te tereny i martwił sie biedny starowina, bo już noc miała zapaść, już słonko sie kryło za drzewa, była ogromna puszcza w dorzeczu tych rzek i martwił się:

  • Gdzie ja przenocuję.

Żadnej osady nigdzie nie widział. A tu już sie ciemno robiło w borze, gdy raptem spojrzał w stronę północo-zachodnią, ujrzał dym nad drzewami unoszący się.



O „świętych słowach” zakrzepłych w nazwach polskich miejscowości...

  • O, jak tam jest dym - pomyślał starowina - to i na pewno tu ludzie mieszkają.

No i przyspieszył trochę kroku, dotarł na niewielkie wzniesienie, dzisiaj to wzniesienie sie nazywa świętym Janem, i tam właśnie ujrzał parę takich kurnych chat, w których już osadnicy pierwsi tutaj mieszkali. Wszedł do pierwszej, zastukał, no drzwi stały wtedy otworem, ale on, żeby dać znać, że wchodzi, prawda, zastukał w te drzwi, przyjęto go bardzo życzliwie, posadzono za stołem, nakarmiono czym chata bogata. A wtedy ryb tu było mnóstwo, raków, bo wody były bardzo czyste, a więc i dostał raki goto­wane i zupę rybną. Biskup Wojciech sobie podjadł i poszedł spać. Na ławie go położono, na skórach niedźwiedzich. A kiedy rano się obudził, miał już pożegnać gospodarzy, wtedy gospodyni nie puściła go tylko posadziła znowu na ławie i przed nim miskę znowu z rybą a także pod­płomyki, bo już właśnie tutaj gdzieś tam jakieś podpłomyki robiono.

I kiedy Wojciech sobie podjadł, podziękował za gościnę, pochwalił Boga i miał już odchodzić, ale skinął na kobiecinę, żeby ta nadstawiła padołku (padołek to jest fartuch, dawno, w takim kształcie, prawda, takiej, no, takiej niby sakwy), nadstawiła ten fartuch, a on jej sypnął garść zboża i powiedział:

  • Siej i wierz.

I siano odtąd właśnie to zboże w tych okolicach. Rodziło się bardzo, powstawały młyny, okolica stawała się coraz bogatsza a święty Wojciech pomaszerował sobie dalej w stronę Poznania, no wiemy, że później zginął śmiercią męczeńską. Ale od tego słowa: „Siej i wierz” prawdopodobnie, tak mówi legenda, powstałą nazwa Siewierz. Siewierz, ale później że to było niewygodnie mówić - Siejwierz - uproszczono na Siewierz. I taka jest legenda, ale w zasadzie to nie od tego pochodzi nazwa, ale od strony, że to na północny zachód, prawda, od słowiańskiego słowa siewier.

Ja to zasłyszałam od, od mojego dziadka, który był kościelnym a jemu opowiadał, przekazywał tę legendę ksiądz proboszcz siewierski, no, już nie pamiętam, jak on się nazywał, a więc od swojego księdza proboszcza zasłyszał mój dziadek i on nam opowiadał12.

Wtórna podstawa nominacyjna, wykreowana na podstawie podobieństwa fonetycznego do nazwy miejscowej, swą postacią: siej i wierz sugeruje dość jednoznacznie zarówno określoną interpretację treściową, jak i formalną. Cza­sownik wierz, tożsamy brzmieniowo z drugą sylabą etymologizowanego topo- nimu, ma m.in. znaczenie religijne, natomiast forma drugiej osoby liczby poje­dynczej trybu rozkazującego obu czasowników każe widzieć w tych słowach komunikat, czyli element aktu mowy. Rolą podania etymologicznego jest uzu­pełnienie opisu sytuacji komunikacyjnej, w której padło zdanie „Siej i wierz”,


12 A. Przybyła-Dumin, Podanie i legenda. Ludowy obraz świata i człowieka, Sosnowiec 2005, s. 91-92. Opowiadała Stanisława Madej.



12


Ewa Rogowska-Cybulska

o nienazwane w samym komunikacie osoby nadawcy i odbiorcy, a także o oko­liczności towarzyszące lokucji (zwłaszcza czas i miejsce). Czasownik wierz i jego forma rozkazująca odsyłają asocjacyjnie do czasów przyjmowania chrześcijań­stwa. Słowa o znaczeniu religijnym fabularyzowana opowieść wkłada zatem w usta znanego średniowiecznego świętego, czyli Świętego Wojciecha, a ich odbiorcą czyni jedną - co narzuca forma liczby pojedynczej obu czasowników

  • z pierwszych mieszkanek Siewierza, by zakorzenić opowiadaną historię w lo­kalnej przestrzeni i obudować solidnymi argumentami mit początku.

Podobną motywację strukturalną i treściową ma jedna z etymologii ludowych toponimu Wizna, wyprowadzająca go od wyrazu wyznaj i przypisująca tę wypo­wiedź Świętemu Brunonowi z Kwerfurtu, który według jednej z hipotez histo­ryków średniowiecza miał właśnie z tej miejscowości wyruszyć do krainy Prusów, gdzie zginął. O istnieniu takiej etymologii pisze w swojej monografii poświęco­nej dziejom Wizny i ziemi wiskiej Czesław Brodzicki:

Warto w tym miejscu wrócić jeszcze do dwóch zapisów dotyczących początków Wizny. [...] Drugi zapis wywodzi się z opisu wizyty dekanal- nej z 1693 r., gdzie nazwę miejscowości Wizna łączono naiwnie ze słowem „wyznaj”, a to z kolei z pobytem w tym miejscu św. Brunona, co jest skądinąd prawdopodobne13.

Religijna interpretacja znaczenia czasownika wyznaj konkuruje jednak wśród okolicznej ludności z odnoszeniem tego wyrazu do dawnych okoliczności wy­konywania władzy sądowniczej, na które powołuje się jeden z uczniów II Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Konopnickiej w Łomży, którzy we wrześniu 2011 r. wzięli udział w ankiecie na temat pochodzenia nazw ich rodzinnych miejscowo­ści, por.:

Wizna - pochodzi od słowa „Wyznaj”, które mówiono do winowajcy przed wykonaniem wyroku śmierci (prawdopodobnie śmierć na szubie­nicy).

Drugi podtyp analizowanych etymologii ludowych reprezentują pseudoety­mologie nazw miejscowych zakończonych sufiksem -ewo lub równobrzmiącym segmentem o innej genezie. Przypadkowa zbieżność fonetyczna tego segmentu z wołaczem imienia Ewa nasunęła wielu naiwnym etymologom pomysł, że to- ponimy zawierające ten segment utrwalają imię odbiorcy wypowiedzi, która cząstkę -ewo poprzedza. Realizacji tego pomysłu towarzyszy zazwyczaj hipote­za, że adresatką słów, które przekształciły się w taką nazwę miejscową, była


13 Cz. Brodzicki, Początki osadnictwa Wizny i ziemi wiskiej na tle wydarzeń historycznych w tym regionie Polski (do 1529 roku), Warszawa 1994, s. 41.



O „świętych słowach” zakrzepłych w nazwach polskich miejscowości...

biblijna Ewa, a zatem ich nadawcą musiał być biblijny Adam. Tylko nieliczne etymologie ludowe odbiorczynią wypowiedzi zakończonej wołaczem Ewo czy­nią inne (anonimowe) kobiety o tym imieniu, jak jedna z wersji podania wywo­dzącego nazwę Warszawa od prośby głodnego rybaka, by żona warzyła mu strawę, por.:

Jedna z legend głosi, że w miejscu tym mieszkali ludzie, mający syna Warsa i córkę Sawę i od nich nazwali miejscowość. Inne podanie mówi, że nazwa Warszawa pochodzi od wołania „Warz, Ewo”. Tymi słowami pewien rybak nadwiślański wracając z połowu przypominał swej małżon­ce Ewie, żeby gotowała, czyli warzyła, strawę14.

Po całej Polsce rozsiane są miejscowości, których nazwy rzekomo upamięt­niają trasę ziemskiej wędrówki Adama i Ewy po ich wygnaniu z raju. Ich treść odwołuje się do najróżniejszych szczegółowych czynności i zachowań pierwszych rodziców, sugerowanych przez fragment nazwy miejscowej poprzedzający cząst­kę -ewo. Do takich nazw należy m.in. toponim Grajewo, którego genezę miej­scowe podanie objaśnia następująco:

Kiedy Adam i Ewa wędrowali po świecie, zatrzymali się na odpoczynek.

Wtedy Adam poprosił Ewę, by coś zagrała i powiedział: „graj Ewo”.

W tym miejscu powstało Grajewo15.

Od słów rzekomo wypowiedzianych w danym miejscu przez Adama do żony mają też pochodzić nazwy kilku miejscowości w pobliżu Grajewa. Na przykład nazwa Białaszewo ma być językową pamiątką zauważenia przez Adama, że z żalu za swój grzech jego towarzyszka osiwiała, por.:

Ewa grała, ale nie mogła zapomnieć, że to ona byłą przyczyną wygnania z raju. Z tego zmartwienia posiwiała. Adam to zauważył i skomentował:

Białaś, Ewo. I w tym miejscu powstało Białaszewo16.

Nazwy trzech kolejnych wsi - Komosewo, Sulewo i Łosewo - miały powstać w związku z tekstami wypowiedzianymi przez Adama podczas pierwszego po­siłku wygnańców z raju, por.:


14 W. Cienkowski, Tajemnice imion własnych, Warszawa 1992, s. 142.


15 T. Liniewicz, Raport z badań projektu edukacyjnego pn. „Każde miejsce opo­wiada swoją historię - partnerstwo sektora samorządowego i pozarządowego na rzecz zrównoważonego rozwoju regionalnego”, 2005, Białystok, grajewo2.website.pl/pdf/ Badania2008.pdf.


16 Zasłyszane.



14


Ewa Rogowska-Cybulska

Zachciało się Adamowi jeść. Ewa pyta: - A co ci dam? Adam rozejrzał się po okolicy, spostrzegł rosnącą komosę i odpowiedział: - Komos, Ewo.

I w tym miejscu powstało Komosewo.

Adam zaczął grymasić, że zupa ugotowana z komosy jest niesłona, toteż nakazał Ewie: - Sól, Ewo. I w tym miejscu powstało Sulewo.

Jedząc posoloną komosę, Adam znalazł w niej włos i zwrócił się do Ewy z wyrzutem: - Włos, Ewo. I w tym miejscu powstało Łosewo.

Z kolei nazwa Bożejewo została przez pseudoetymologów uznana za efekt reakcji Adama na widok Ewy po przebudzeniu się z poobiedniej drzemki, podczas której śnił on o swoim szczęściu w raju, zanim jeszcze Bóg stworzył Ewę, por.:

Kiedy Adam się obudził, jego wzrok padł na Ewę i mężczyzna natychmiast zrozumiał, że sen nie jest prawdą, toteż wykrzyknął: - Boże, Ewo! I w tym miejscu powstało Bożejewo.

W cykl opowieści o słowach Adama skierowanych do Ewy układają się również etymologie ludowe nazw Niepruszewo, Dopijewo i Konaszewo, zapisa­ne przez internautę o nicku wonderwall, por.:

Adam i Ewa podróżowali po ziemi polskiej i zatrzymali się w jakiejś gospodzie. Mieli piętrowe łóżko, Ewa spała na górze, a Adam na dole (to wynika samo z siebie ;p). Ewa się strasznie wierciła i siano sypało się na twarz Adamowi i Adam powiedział - „Nie prusz, Ewo !!!”. I tak powsta­ło Niepruszewo ;p

Adam i Ewa szli długo i nie mieli wody. Adam znalazł jakiś strumyk, napełnił miseczkę, wypił 1/2 i podał Ewie, mówiąc: „Dopij, Ewo”. I tak powstała miejscowość Dopijewo.

Ewa umierała. Adam krzyknął: „Konasz, Ewo!!!”. I tak powstało, jak się pewnie domyślacie, Konaszewo ;p17.

Słowa Adama skierowane do Ewy są także osią konstrukcyjną etymologii ludowej nazwy Karasiewo (miejscowość ta leży w gminie Bakałarzewo), por.:

Legenda głosi, że nazwa wsi powstała tak:

Pewnego dnia Adam i Ewa przechadzali się po pięknej miejscowości.

Adam się nieco oddalił i wędrował patrząc na jezioro. Gdy wszedł na kładkę zobaczył wielką rybę wyskakującą z wody i krzyknął:

  • Karaś Ewo! :)

I tak powstało Karasiewo18.


17 http://podciety.wordpress.com/ciekawostki/ [dostęp 15.05.2012]. Tekst został poprawiony pod względem graficznym i ortograficznym.


18 http://www.nasze.bakalarzewo.eu/Miejscow/karasiewo.htm



O „świętych słowach” zakrzepłych w nazwach polskich miejscowości...

Od zdania Adama wypowiedzianego do Ewy etymologia ludowa wywodzi nawet nazwę Radziejów (miasto na Kujawach), chociaż toponim ten kończy się sufiksem -ów, nie -ewo, por.:

Radziejów może poszczycić się tym, że mieszkańcy jego pochodzenie swego grodu wyprowadzają z bardzo zamierzchłych czasów, bo aż od Adama i Ewy. Opowiadają Kujawiacy, że po upadku raju pierwsi rodzice tułając się po ziemi, przyszli na Kujawy. Ponieważ Ewa była główną sprawczynią upadku, przeto Adam zwracał się do niej często z wyrzutami

  1. żądał umiejętności zaradzenia złemu. Gdy w pielgrzymce swojej zatrzy­mali się na wzgórzu, na którem dzisiaj Radziejów leży, Adam poprosił Ewę o radę, co dalej ma czynić. Radź Ewo! - stąd Radziejewo, czyli Radziejów19.

Trzecią podgrupę etymologii ludowych wskazujących jako podstawy nomi­nacyjne toponimów wykreowane na potrzebę podań etymologicznych krótkie wypowiedzi o charakterze religijnym tworzą pseudoetymologie, których religij - ny charakter nie jest uwarunkowany znaczeniem wyrazów składających się na taką wypowiedź. Wątki religijne pojawiają się zatem w treści podań etymolo­gicznych dotyczących powstania tych nazw bez związku z treścią wypowiedzi „odtworzonej” na podstawie brzmienia nazwy, przy czym można wyróżnić dwie odmiany takich podań.

W wypadku pewnej podgrupy tego typu pseudoetymologii uzasadnieniem dla pojawienia się w nich wątków religijnych jest przynależność podań etymo­logicznych będących ich nośnikami do cyklu podaniowego, którego podstawowe ogniwo objaśnia etymologizowany toponim na podstawie znaczenia wyrazów wskazanych jako rzekoma podstawa nominacyjna. Na przykład nazwie Złotopo- lice etymologia ludowa przypisuje wykładnię semantyczną ‘miejsce, w którym Ewa poprosiła Adama: Posiedźmy trochę, tylko złoto polic(z)ę\ zaś nazwie Niepiekła - wykładnię semantyczną ‘miejsce, w którym jakaś kobieta odmówi­ła Adamowi i Ewie chleba, tłumacząc: Jeszczem nie piekła", ponieważ w ciągu podaniowym, do którego należą, poprzedza je pseudoetymologia nazwy Krocze- wo o wykładni semantycznej: ‘miejsce, w którym Adam poganiał zmęczoną Ewę słowami Krocz, Ewo’, por.:

Najstarsi mieszkańcy tych okolic pamiętają miejscową legendę przeka­zywaną przez ich pradziadów. Według przekazu wędrowali tędy zaraz po wygnaniu z raju Ewa i Adam. Podczas wędrówki Ewa często się potyka­ła i narzekała. Adam poganiał kobietę mówiąc „krocz Ewo” i stąd wzię­ła się nazwa miejscowości Kroczewo.


19 http://www.umradziejow.pl/?a=40



16


Ewa Rogowska-Cybulska

Znużeni drogą legendarni wędrowcy zatrzymali się na skraju lasu, gdzie Ewa miała powiedzieć „posiedźmy trochę, tylko złoto policzę” i tak po­wstały Złotopolice. Jak podaje miejscowa legenda Ewa i Adam mieli zatrzymać się również w małej wiosce, która nazwę swą Niepiekła za­wdzięcza stwierdzeniu jednej z ówczesnych mieszkanek, która odmówi­ła chleba wędrowcom tłumacząc - „jeszczem nie piekła”20.

Jednak większość naiwnych etymologii przywołujących jako podstawę no­minacyjną nazw miejscowych takie wypowiedzi o charakterze religijnym, których religijny charakter nie wynika ze znaczenia słów w nich zawartych, wprowadza do opowieści etymologicznych wątek religijny w celu obronienia sensowności lub uzasadnienia niezwykłości wypowiedzi „odtworzonej” na podstawie brzmie­nia toponimu.

Na przykład objaśnienie pseudoetymologii toponimu Domaniewice (odno­szącego się do wsi pod Łowiczem), któremu przypisano podstawę doma nie widzę, wymagało identyfikacji nadawcy tej wypowiedzi, wytłumaczenia jej treści oraz zarysowania okoliczności, w jakich powstała, a także odniesienia tych elementów do faktów dotyczących tej miejscowości. W domaniewickim podaniu etymologicznym zagadkowe słowa przypisano wysokiemu dostojnikowi kościel­nemu, a dom ze zdania uznanego za podstawę słowotwórczą toponimu zidenty­fikowano z plebanią, przeciwstawiając ją kościołowi, dzięki czemu nawiązano do lokalnych warunków topograficznych (kościół na wzgórzu) i odwołano się do popularnych lokalnie wątków historycznych (Łowicz jako własność kościel­na), por.:

Według legendy nazwa wsi wzięła się od tego, że jeden z arcybiskupów gnieźnieńskich, jadący z Łowicza, zobaczył na wzgórzu kościół, nie wi­dząc plebanii, usytuowanej za kościołem, miał powiedzieć: „Kościół widzę, ale doma nie widzę”. Od tych słów „Doma nie widzę” wzięła swój początek nazwa wsi Domaniewice21.

Inną przyczynę ma wprowadzenie wątku religijnego do pseudoetymologii nazwy Swiniogóra, noszonej przez przysiółek koło Szynwałdu Górnego. For­malna postać wyrażenia wskazanego jako podstawa nominacyjna tego toponimu, świnia góra, pozbawiona jest wykładników charakterystyki sytuacji komunika­cyjnej, nie pociąga zatem za sobą konieczności uznania tego wyrażenia za wy­


20 http://www.powiat-plonski.pl/ziemiaplonska/zaluski.html


21 http://moya.toya.net.pl/site_galeria.php?s=&id=foto_100811_1152&gid =533&kat =z_polski



O „świętych słowach” zakrzepłych w nazwach polskich miejscowości...

powiedzenie. W jednej z etymologii ludowych tego toponimu taka interpretacja funkcjonalna grupy składniowej świniagóra się jednak pojawia22, por.:

Świniogóra jako pogardliwa nazwa wypowiedziana przez jednego z pro­boszczów Szynwałdu ze względu na niezbyt moralne prowadzenie się mieszkańców tego zakątka wsi23.

Wypowiedzeniowy charakter wtórnej podstawy nominacyjnej jest zapewne rezultatem potrzeby złożenia odpowiedzialności za tak skrajną ocenę etyczną mieszkańców miejscowości, której nazwa podlega etymologizowaniu, na auto­rytet w tej sprawie. Postać miejscowego księdza proboszcza występuje w tej funkcji w zgodzie ze stereotypem Kościoła jako strażnika moralności.

Również pseudoetymologiczne wywodzenie nazwy Dobranowice od wyra­żenia dobre nowice ‘dobre nowizny’ nie wymusza nadania temu wyrażeniu statusu wypowiedzenia, podobnie jak treść tej grupy składniowej nie sugeruje obecności motywów religijnych w podaniu etymologicznym. O ich wystąpieniu zadecydowała chęć objaśnienia nietypowej formy rzeczownika nowica ‘nowina, ziemia nowo wzięta pod uprawę’ jego „starosłowiańskim, czyli czesko-saksoń- skim” pochodzeniem, przypisywanym też zakonnikom Ducha Świętego, którzy odegrali pewną rolę w historii wsi. To w ich usta zatem etymologowie ludowi włożyli wypowiedzenie dobre nowice, por.:

Według legendy nazwa tej miejscowości pochodzi od wyrazów „dobre- -nowice”. W I połowie XIII w. w latach dwudziestych biskup krakowski Iwo Odrowąż, nadał Kanonikom Ducha Św. tereny leżące na południowy wschód od Krakowa. [...] W Dobranowicach Duchacy polecali ludziom karczować lasy i budować domy, a na nowych terenach siać zboże. Według legendy zakonnicy patrząc na urodzajne łany zbóż mówili, że są to dobre nowice czyli dobre urodzajne nowizny. Dobranowiczanie Duchakom odrabiali pańszczyznę, a żyjąc pod ich opieką pomnażali swoje gospodar­stwa na nowiźnie, a po starosłowiańsku (czesko-saksońsku) jak mówili zakonnicy na dobrej nowicy gospodarowali i wieś Dobranowice utwo- rzyli24.


22 Znana jest też wersja pseudoetymologii nienadająca temu wyrażeniu statusu wypowiedzenia: „[Nazwa pochodzi stąd, że] buło tam dużo panien z dzieckiem [tzn. miały nieślubne dzieci], pogardliwie od naszych przodków, panny z dzieckiem tam buły, ni ma tam cudów, po świńsku się zachowywały”.


23 www.tarnow.pl/content/download/.../magdalena_madeja_mgr.pdf


24 http://www.dobranowice.pl/index.php?option=com_content&view=article&id =26&Itemid=27&showall=1



18


Ewa Rogowska-Cybulska

Podobne uzasadnienie mają zapewne motywy religijne obecne w etymologii ludowej nazwy Staniątki w jej wersji znanej internaucie o nicku Czartodziwa, por.:

jakiś święty (chyba Stanisław)25 znużony podróżą rozkazał swoim ludziom postój nieopodal jakiejś osady. Powiedział „udzielamy tutaj staniątki”

(lub coś bardzo podobnego) i od tego wywodzi się nazwa tejże osady, a dziś wsi Staniątki26.

Pojawienie się w tym podaniu etymologicznym postaci Świętego Wojciecha (nie Stanisława) wiąże się z tym, że w Staniątkach znajduje się klasztor Sióstr Benedyktynek (Święty Wojciech był benedyktynem), a przypisanie tej postaci nie tylko zachowania nazywanego wyrazem podstawowym27, lecz także słów zawierających ten wyraz, pozwala wyjaśnić postać formalną toponimu (jako pierwotnie formę dopełniacza liczby pojedynczej rzeczownika staniątka).

Nadawanie podstawom nominacyjnych nazw miast, wsi i osad objaśnianych przez naiwnych etymologów funkcji wypowiedzeń o charakterze religijnym uwarunkowane jest przede wszystkim potencjałem reinterpretacyjnym zawartym w danym toponimie, czyli jego mniejszym lub większym podobieństwem do słów lub całych wyrażeń kojarzących się z tematyką religijną. Ludowi reinter- pretatorzy wykazują się przy tym znaczną pomysłowością zarówno przy kreowa­niu wypowiedzeń, które rzekomo ufundowały dany toponim, jak i przy uzasad­nianiu sensowności tych wypowiedzeń, a często również ich związku z dziejami danej miejscowości. Wypowiedzenia, które zostały rzekomo spetryfikowane w postaci nazw miejscowych, ze względu na swą treść i/lub sytuację komunika­cyjną, w której miały paść, służą także podnoszeniu prestiżu miejscowości po­przez powiązanie jej początków ze sferą sakralną i/lub poprzez ulokowanie tych początków w odległej przeszłości, czyli dzięki wykorzystaniu pozytywnych asocjacji kategorii dawności i starożytności.


25 Zdaniem internauty o nicku krakowiak „Tym świętym ze Staniątek był Wojciech” (http://www.historycy.org/index.php?showtopic=8259&st=15).


26 http://www.historycy.org


27 Niektóre wersje wyprowadzające toponim Staniątki od tej samej podstawy nie nadają jej funkcji wypowiedzenia, np. „Według legendy nazwa pochodzi od słowa staniątki (odpoczynek, popas). Tutaj bowiem w 996 roku miał zatrzymać się na noc św. Wojciech, w drodze z Awentynu na dwór Bolesława Chrobrego” (http://mikkrakow. nazwa.pl/V_mddk/podstrony/podstrona_opis_staniatki.html).



O „świętych słowach” zakrzepłych w nazwach polskich miejscowości...

Summary

About ”sacred words” ingrained in the names of Polish cities and towns.

The continuation of comments on the religious motives in the folk etymologies

The article presents the folk etymologies of names of cities and towns, which are founded on statements connected with religious problems. In article are discussed the following names: Puck, Siewierz, Wizna, Warszawa, Grajewo, Białaszewo, Komosewo, Sulewo, Łosewo, Bożejewo, Niepruszewo, Dopijewo, Konaszewo, Karasiewo, Radziejów, Kroczewo, Złotopolce, Niepiekła, Domanie­wice, Świniogóra, Dobranowice and Staniątki. The author juxtaposes all the folk etymologies of these names and compares them structurally and semantically with their scientific etymologies.



Edward Breza Sopot

Syn Boży w „Hymnach kościelnych”

Opracowałem w tym artykule epitety, wyrażenia i niekiedy zwroty, doty­czące Syna Bożego (tak samo Matki Bożej, wydrukowane w Języku w komu­nikacji, t. II, 2012, s.15-34); Ducha Świętego (opublikowane w Język. Trady­cja. Tożsamość pod red. E. Rogowskiej-Cybulskiej i M. Milewskiej-Stawiany, Gdańsk 2013, s. 90-97), Boga Ojca i Trójcy Świętej (te ostatnie zgłoszone do Księgi homagialnej śp. prof. Z. Zagórskiego, Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, t. 20, z. 2, 2013) z Hymnów kościelnych w przekładzie ojca jezuity ks. Tadeusza Karyłowskiego (1882-1945), absolwenta nie tylko studiów teologicznych w swoim Zakonie, ale także polonistycznych i roma- nistycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, translatora i poety, wybitnego znawcy poezji Macieja Sarbiewskiego (1595-1640), autora licznych rozpraw

  1. autorstwie, genezie i zawartości ideowej hymnów, tłumacza m.in. Eneidy Wergiliusza1.

Hymny wyszły w r. 1932 w Warszawie pt. Hymny kościelne w nowym prze­kładzie, w niniejszym opracowaniu opieram się na edycji Instytutu Wydawnicze­go Pax, Warszawa 1978 pt. Hymny kościelne. Przekład ks. Tadeusza Karyłow- skiego T.J. Przedmowa Stanisława Windakiewicza. Wydanie w nowym układzie

  1. opracowaniu Mirosława Korolki. Autor ten informuje o układzie hymnów w czterech działach: I. na uroczystości i święta Pańskie, II. hymny o świętych, III. hymny z Psałterza, IV dodatek z 21 hymnami, które nie znalazły się w I wy­daniu z r. 1932 i nie są zaopatrzone w podtytuły.

W moim opracowaniu po cytacie chrystologicznym podaję incipit łaciński (jak w źródle), potem przeznaczenie na uroczystości i święta (zgodnie ze źródłem, z którego czerpię), potem po skrócie TK (= Tadeusz Kaiyłowski) podaję stronę, str. (= strofę), i w. (= wers). Wstęp ten informuje także o układzie hymnów


1 Por. biogram pióra Antoniego Bednarka w Encyklopedii katolickiej, t. VIII, Lublin 2000, szp. 932, s. 78-81, 3.



Syn Boży w Hymnach kościelnych


21

w brewiarzu, dziś już jednak nieaktualnym. Powiem, że po przestudiowaniu hymnów i po wykonaniu ekscerptów dla osób Boskich i NMPanny dochodzę do przekonania, że tylko teolog poeta mógł oddać artyzm i głębię prawd objawio­nych, ukazanych w tych hymnach, ale powiem także, że znając wiele ich na pamięć w wersji łacińskiej, przedkładam oryginał języka aniołów nad polskie tłumaczenie, zresztą czytając czy odmawiając hymny w polskim przekładzie, odtwarzam sobie w pamięci ich pierwotny kształt łaciński.

Ksiądz T. Karyłowski - zgodnie z tytułem swego wstępu - omawia dzieje hymnów kościelnych i ich przekładów. Dowiadujemy się tu o hymnografach: św. Efremie Syryjczyku, św. Ambrożym, Wenancjuszu Fortunacie, Grzegorzu Wielkim, św. Bedzie Czcigodnym (Beda Venerabilis), bpie Moguncji Rabanie Maurze, któremu przydano przydomek Praeceptor Germaniae ‘Nauczyciel Nie­miec’ i który napisał hymn Veni Creator Spiritus, św. Bernardzie z Clairvaux i innych. Dowiadujemy się, że dawniej zamiennie używano pojęć hymn, pieśń (liturgiczna), sekwencja, od w. V ustala się nazwa hymn jako pieśń śpiewana na cześć Boga, w w. I-III nie było hymnów, śpiewali tylko psalmy i kantyki.

Dlaczego publikować te określenia, epitety, nazwy Chrystusa, NMPanny, Boga Ojca, Trójcy Świętej? Motywów można podać wiele. Najpierw dla doku­mentacji pobożności Europejczyków; hymny bowiem wyszły spod pióra autorów różnych narodowości, autorstwo ich jest znane, wzmiankuje o tym St. Winda- kiewicz i sam ks. T. Karyłowski, wielu tytułom poświęciła osobne artykuły ha­słowe Encyklopedia katolicka. Tych informacji nie przekazuję, jako też nie przywołuję artykułów ks. Karyłowskiego i innych autorów poświęconych po­szczególnym hymnom. Dalej opracowanie to podsunąć może uświęcone tradycją kościelną określenia NMPanny, Jej Syna, Jezusa Chrystusa, Boga Ojca, Ducha Świętego i Trójcy Świętej. Nie bez znaczenia jest także filologiczna dokumen­tacja tych określeń jako tekstów literackich. Pomocne te określenia mogą być dla kaznodziejów i autorów różnych prac (nie tylko teologicznych). Epitety hymniczne odbijają się często echem w poezji czy szerzej w literaturze, jak choćby w inwokacji Mickiewiczowskiej do „Pana Tadeusza”: Panno święta... Są inspiracją dla wielu pisarzy, zwłaszcza poetów, choć jakby dla kaszubskiego poety Jana Trepczyka, który do NMPanny zwraca się substantywizowanym imiesłowem, tj. imiesłowem, który przeszedł do roli rzeczownika Ukdrunowónó ‘Ukoronowana’ w wierszu-pieśni Sjónowsko nasza Matinka ‘Matka Boska Sia- nowska, Królowa Kaszub’ z Sianowa, pow. Kartuzy, podobnie Ukrzyżowany, kasz. Ukrziżowóny ‘o Panu Jezusie’.

Epitety Chrystusa podał w tekstach biblijnych głównie prorok Izajasz: Emanuel w 7,14: Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel; inne głównie w 9,5: Parvulus enim natus est nobis, et filius datus est nobis, et factus est principatus super humerum eius; et vocabitur nomen eius, Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri saeculi, Princeps



22


Edward Breza

pacis2, w katolickiej Biblii Tysiąclecia (wyd. II): Oto Panna pocznie i porodzi Syna i nazwie Go imieniem Emmanuel; 9,5: Albowiem Dziecię nam się naro­dziło, Syn został nam dany, na Jego barkach spoczęła władza, nazwano Go imieniem: Przedziwny Doradca, Bóg Mocny, Odwieczny Ojciec, Książę Poko­ju. Przestankowanie w obu tych tekstach różnicuje atrybuty, bardziej przeko­nujące jest przestankowanie w tekście polskim. Najobszerniej tytuły, przydomki czy - jak mówi autor - nazwy Chrystusa omawia F. Drączkowski w Encyklo­pedii katolickiej, t. VII, 1997, szp. 1350-1355, dalej skrót EK, dzieląc je na biblijne i patrystyczne3.

A oto już i zapowiedziane epitety chrystologiczne: jedne trwałe, inne okazjo­nalne, w Hymnach podawane często ze względów prozodycznych w szyku przestawnym, tu przytaczane często w szyku ogólnie w polszczyźnie przyjętym, bo w języku polskim nie ma ścisłych reguł co do szyku wyrazów, istnieje w tym zakresie dość wielka swoboda. Hasła ujęte w cudzysłów w tej postaci występu­ją w analizowanych tekstach. Zgodnie ze współczesną ortografią zaimki odno­szące się do Chrystusa typu On i formy z odmiany Jego, Jemu itd., Twój, Twego itd. piszę dużą literą, choć w źródle jest litera mała. Nie przeprowadzam analizy językowej hymnów, bo to przecież język przekładu, nie oryginalna łacina. Re­zygnuję także z analizy literackiej, chodzi mi tylko o zawartość ideową, filolo­giczną hymnów kościelnych. Zauważyć się daje, że - gdy o frekwencję epitetów chodzi - przymiotnik błogi i przebłogi plasuje się tu na pewno na pierwszym miejscu. Uwzględniam także pojęcia i określenia człowieczeństwo i natura. Są to, jak łatwo się przekonać, określenia rzeczownikowe (często z substantywizo- wanym przymiotnikiem lub imiesłowem), wyrażenia dwu- i więcejwyrazowe, wprowadziłem także jedną peryfrazę (omówienie) na Chrystusa, Pana Jezusa, czyli Syna Bożego, mianowicie: Nikt z ludzi w świata rozległym obszarze świę­tego sławą nie przewyższył Jana, któremu ochrzcić tego, co grzech maże, moc była dana „Antra deserti teneris sub armis” Na uroczystość św. Jana Chrzcicie­la TK 168, str. 4, w. 1-4. Znalazła się także anielska strawa ‘Komunia Święta, a więc Ciało Pańskie’, a potem także - na zasadzie asocjacji - aniołowie: Gabriel, zwiastujący poczęcie Chrystusa, nazwany w hymnie aniołem mocy, Michał - anioł zgody i Rafał - anioł-lekarz.


2 Korzystam z wyd. paryskiego: Biblia sacra iuxta Vulgatae exemplaria et correctoria Romana denuo edidti [...] Aloisius Claudius Fillion [...] editio V, Parisiis [1887].


3 Na VI Konferencji Język religijny dawniej i dziś, odbytej w Gnieźnie w r. 2010 opracowałem „ Imiona obywateli polskich od im. Chrystus i Jego synonimów”, druk w osobnym tomie. Epitety Chrystusa za EK (dz. cyt.) przełożyłem na jęz. kaszubski na potrzeby liturgii i homiletyki w języku kaszubskim, ukażą się w Biuletynie Rady Języka Kaszubskiego za rok 2013, s.78 -81.



Syn Boży w Hymnach kościelnych


23

Adam nowy zob. Adam stary

Adam stary ‘biblijny’: Miłość nagli Cię bez miary, byś naszego kształt wziął ciała, by, co stracił Adam stary, dłoń nowego [Adama ‘Chrystusa’] nam oddała „Auctor beate saeculi” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 111, str. 2, w. 1-2.

Anielska strawa: Anielską strawę śle ludziom dłoń Boga, chleb z nieba [...] pokarmem staje się sługi „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 6, w. 1.

„Anioł-lekarz”: Niech anioł-lekarz, wódz w drodze zbawienia, Rafael słynie „Te splendor et virtus Patris” TK 191, str. 4, w. 2.

„Anioł mocy Gabriel”: Niech anioł mocy Gabriel odmiata zasadzki wroga „Te splendor et virtus Patris” Na święto św. Michała, archanioła TK 191, str. 3, w. 1-2; toż na s. 192, str. 2, w. 1-2 w hymnie „Christe, sanctorum decus angelo- rum” Na święto św. Gabriela, archanioła.

„Anioł zgody Michał”: Niech anioł zgody Michał w nasze ziemie z niebio- sów zejdzie „Te splendor et virtus Patris” TK 191, str. 2, w. 1-2.

Balsam rajskiej pociechy: Nadziejo winnych, o Chryste, balsamie rajskiej pociechy [...] racz, prosim, nasze zmyć grzechy! TK 176 „Summi Parentis uni­ce” Na święto św. Marii Magdaleny, str. 3, w. 1.

Baranek: Baranek oto nam dany, „En clara vox redarguit” TK 40, str. 3, w. 1; Baranek zniósł grzechy „Crudelis Herodes Deum” Na uroczystość Trzech Króli TK 55, str. 3, w. 1; Baranek [...] prawdziwy, żertwa od skazy nietknięta „Exultet” TK 68 str. 11, w. 2; Ostatniej nocy pamięć święcim społem, wśród której Chrystus z przaśniki podaje Baranka uczniom za wieczerzy stołem „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 2, w. 1-3; By ów Bara­nek nam cichy koroną zwieńczyć mógł czoła „Christe, sanctorum decus angelo- rum” Na święto św. Michała, archanioła TK 130, str. 4, w. 3; Z małżonką Anną tyś ziemskie dał życie Królowej, co nam zdrój rodzi pociechy, Baranka, który na krzyżu obficie Krew lejąc, zgładził nam grzechy! „Te gentes, Ioachim, Chri- stianae canant” Na święto św. Joachima TK 177, str. 2, w. 3.

Baranka gody: Baranka gody czcząc Boże „Ad regias Agni dapes” Na okres wielkanocny TK 72, str. 4, w. 1; Na rajskie Baranka gody... „Coelestis Agni nuptias” Na święto św. Julianny TK 166, str. 1, w. 1; Głos Oblubieńca brzmi młody: „Z Karmelu, siostro, przyjdź droga, Baranka święte czcząc gody, weź wieniec chwały z rąk Boga” „Haec est dies, qua candida” Na święto św. Teresy z Avili TK 204, str. 2, w. 1-4.

Blask i obraz kras Rodzica: Tyś blask i obraz kras Rodzica, nadziei źródło Tyś wieczyste „Jesu, Redemptor omnium” Na Boże Narodzenie TK 42, str. 2, w. 1.

Blask Rodzica: Serc życie, mocy Rodzica i blasku, dawco zbawienia przed Tobą, chyląc wraz lica z anioły, sławy ślem pienia „Christe, sanctorum decus angelorum” Na święto św. Michała, archanioła TK 190, str. 1, w. 2.



24


Edward Breza

Blask zórz: Światłości Ojca prawdziwa, zórz blasku, dzionka zaranie [...], modlitwy nasze słysz, Panie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 1, w. 2.

Boga Syn: Zstępujac Słowo, Boga Syn, przy boku Ojca w chwale trwa „Ver­bum supernum prodiens” Na Boże Ciało TK 98, str. 1, w. 1-2.

Bok Zbawcy: W bok Zbawcy włócznia uderza i tryska woda z krwią społem „Salvete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 6, w. 3-4.

Boża Krew: Dziwna miłość w końcu zmywa zbrodnie świata - Bożą Krwią „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 106, str. 1, w. 5-6.

Boże Dziecię: Drżąc w łonie matki z wesela Jan Boże głosi nam Dziecię „Coelestis aulae nuntius” Na święto MB Różańcowej TK 197, str. 2, w. 4.

Bóg: Zakróluje z nieba Bóg „Vexilla Regis prodeunt” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 61, str. 4, w. 2; Bóg w ludzkim bierze hołd ciele „Aeterne Rex al- tissime” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 79, str. 4, w. 4; Bóg, Król mocarzy i Zbawca wszechstworzy „Coelitum Ioseph, decus atque nostrae” Na uroczystość św. Józefa, oblubieńca NMPanny TK 143, str. 4, w. 1; Pod krzyżem, smutna bez granic, trwa z troską, śledzi grób Boga „Pater superni luminis” Na święto św. Marii Magdaleny TK 174, str. 3, w. 1-2; Jak Tomasz, na otwartej nie patrzę ślad rany, lecz Bogiem Cię uznaję mym, Zbawco kochany, spraw, abym zawsze w Twojej umacniał się wierze, pokładał ufność w Tobie i kochał Cię szczerze „Adoro Te devote” str. 4, w. 2. Zob. też Zbawca.

Bóstwo utajone: Uwielbiam Cię nabożnie, Bóstwo utajone „Adoro Te devo­te” TK 282, str. 1, w. 1; Na krzyżu - Bóstwo chciało w ukryciu pozostać, tu - społem człowieczeństwo zasłania swą postać, lecz wierząc i wyznając natury te obie, wraz z łotrem żałującym głos wznoszę ku Tobie ib. str. 3, w. 4.

chleb prawdziwy: Słowo - Ciało - chlebprawdziwy słowem w Ciało zmie­nia nam „Pange lingua gloriosi” Na Boże Ciało TK 93, str. 4, w. 1-2.

chleb z nieba: Anielską strawę śle ludziom dłoń Boga, chleb z nieba [...] pokarmem staje się sługi „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 6, w. 2.

chleb żywy: Pamiątko zgonu Pana, którą sam stanowi, chlebie żywy, co życie dajesz człowiekowi: daj duszy mojej z Ciebie niebiańskie brać życie i w Tobie zawsze słodycz znajdować obficie „Adoro Te devote” TK 282, str. 5, w. 1.

chrystus: Chrystusa miłość nam [.] gotuje Paschę „Ad regias Agni dapes” Na okres wielkanocny TK 72, str. 4, w. 4; Którego [grzechu] skazę Chrystusa śmierć zmyła. Exultet TK 69, str. 17, w. 2; Chrystus wstał z martwych ib. TK 69, str. 18, w. 3; Zbawienia słońce, o Chryste „O sol salutis intimis” Na Wielki Pią­tek TK 60, str. 1, w. 1; Rodzica Słowo, o Chryste „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 1, w. 3. Zauważmy, że forma wołacza Chryste jest



Syn Boży w Hymnach kościelnych


25

przeniesiona z łaciny: Christus - wołacz Christe, po polsku od Chryst byłoby *Chryście, od Chrystus - Chrystusie; wstał z martwych Chrystus, me życie „Victimae Paschali laudes Na niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego TK 77, str. 4, w. 3; Z podziemiem - Ciebie, o Chryste, czcząc „Aeterne Rex altissime” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 79, str.3, w. 3; Ostatniej nocy pamięć święcim społem, wśród której Chrystus z przaśniki podaje Baranka uczniom za wieczerzy stołem „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 2, w. 1-3; Niech gromko wzniesie hymn nowy Chrystusa rzesza wybrana, wdzięcz­nym sławiąc Go głosy za szczęsny triumf Floriana „Gratuletur Ecclesia” Na święto św. Floriana TK 158, str. 1, w. 1-4; Darmo szatan [...] sprzęga [...] moce piekła, by Chrystusa zmóc sztandary „Te Redemptoris Dominique nostri” Na uroczystość MB Królowej Polski TK 156, str. 2, w. 5; Nic nie zdoła złamać ducha wiernej rzeszy Twej, o Chryste ib. TK 156, str. 3, w. 2; Chrystusa żołnierz wy­trwały „Gaude Mater Polonia” TK 161, str. 3, w. 4; Współwieczny Dawco łask, Chryste „Coelestis Agni nuptias” Na święto św. Julianny TK 166, str. 5, w. 2; Władny świata Stwórco, Chryste „Auctor beate saeculi” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 111, str. 1, w. 1; O, króluj, Chryste, nam, proszą ochotnie syny tej ziemi: wszak całą serca rozkoszą jest żyć pod prawy Twojemi „Aeterna imago Altissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata TK 115, str. 6, w. 1-4; Miłości wieczna, o Chryste; Ty nasze obmyć racz winy „Pater superni luminis” Na święto św. Marii Magdaleny TK 174, str. 4, w. 1; W przedziwny sposób uwolniony z kajdan, na głos Chrystusa odrzuca Piotr pęta „Miris modis repente liber, perrea” Na święto św. Piotra w okowach TK 179, str. 1, w. 2; Gdy nadejdzie zgon, o Chryste, daj przez Matkę mi wieczyste wziąć zwycięstwo, palmy wian! „Stabat Mater dolorosa” Sekwencja na święto MB Bolesnej TK 186, str. 19, w. 2; Zjaw litość sługom swym, Chryste, gdy przed trybunał Rodzica śle za nich modły wieczyste patronka łaski, Dziewica „Placare, Christe, servulis” Na uro­czystość Wszystkich Świętych TK 208, str. 1, w. 4; Chrystusa pełne czci rany, utkwijcie w głębi serc żywo „Gentis Polonae gloria” Na święto św. Jana Kante­go TK 205, str. 5, w. 1; O, spraw to, Ojcze łaskawy, i w mocy równy Mu, Chry­ste [...]; „Primo die, quo Trinitas” TK 243, str. 8, w. 2; O, spraw to, Ojcze łaska­wy, i w mocy równy Mu Chryste, wraz z Duchem pociech, co sławy odbiera hołdy wieczyste str. 3, w. 1; „Nunc Sancte nobis Spiritus” TK 250, str. 1, w 2; toż s. 251, str. 3, w. 2 w hymnie „Rector potens, verax Deus”, str. 3, w. 2l ; toż s. 252, str. 3, w. 2 w hymnie „Rerum Deus, tenax vigor”; toż s. 253, str. 3, w. 1 w hymnie „Lucis creator optime”; toż s. 254, str. 3, w. 2 w hymnie „Te lucis ante terminum” i w „Somno refectis artubus”, s. 155, str. 5, w. 2; Rozblasku chwały Rodzica, ze światła - światło, o Chryste, światłości światłość, co poranku krasisz przeczyste „Splendor paternae gloriae” str. 1, w. 2; Niech Chrystus będzie nam strawą ib. str. 6, w. 1; O, spraw to, Ojcze łaskawy, i w mocy równy Mu Chryste, wraz z Duchem pociech, co sławy odbiera hołdy wieczyste! ’’Immense coeli



26


Edward Breza

conditor” TK 258, str. 5, w. 2; toż s. 262, str. 5, w. 2 w hymnie „Rerum Creator optime”; Tak, Chryste, wiernych Twych chwało, łask z nieba ślij nam strumienie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 3, w. 1; Dnia miły zwiastun, skowronek brzask bliski głosi dokoła: nas budząc w nowy łask dzionek do życia Chrystus znów woła TK 260, str. 1, w. 4; Ty sen rozpraszaj, o Chryste „Ales diei nuntius” TK 260, str. 4, w.1; Mgło, mroki, nocne zawieje, chmur mętnych rwąca powodzi, brzask płonie, zorza jaśnieje: pierzchajcie! - Chrystus nadchodzi! „Nox et tene- brae et nubila” TK 263, str. 1, w. 4; O, spraw to, Ojcze Łaskawy i w mocy rów­ny Mu Chryste, wraz z Duchem pociech, co sławy odbiera hołdy wieczyste „Coeli Deus sanctissime” TK 264, str. 4, w. 2; toż s. 268, str. 6, w. 2 w hymnie „Tu Trinitatis unitas”; Spłyń słońcem w nasze umysły, noc świata płosząc, o Chry­ste, by sercom prawym rozbłysły Twej chwały światła wieczyste „Aeterna coeli gloria” TK 269, str. 4, w. 2; toż s. 270, str. 5, w. 2 w hymnie „Hominis superne con- ditor” TK 270, str. 2, w. 2; Niezmierzonej Ojca chwały, Syna, Słowo wiekuiste z Duchem - świat uwielbia cały, Królem chwały Tyś, o Chryste! „Te Deum laudamus” str. 6, w. 1-2; O tkliwy pelikanie dusz, Jezu mój, Chryste, Krwią Swoją - serce moje z win obmyj nieczyste „Adoro Te devote” TK 283, str. 6, w. 1.

chrystus, aniołów świętych ozdoba: Aniołów świętych ozdobo, o Chryste „Christe, sanctorum decus angelorum” Na święto św. Rafała, archanioła TK 130, str. 1, w. 1; toż na św. Gabriela, archanioła TK 192, str. 1, w. 1.

chrystus, hetman dusz: Chrystusa, sławmy dusz hetmana „A solis ortus cardine” Na Boże Narodzenie TK 44, str. 1, w. 3; Zważając w nocy i we dnie, co Chrystus cierpiał za braci, kształt Oblubieńca bezwiednie odtwarza w swojej postaci „Coelestis Agni nuptias” Na święto św. Julianny TK 166, str. 2, w. 2.

chrystus Król: O, trzykroć szczęsna kraina, wśród której Chrystus Król gości „Vexilla Christus inclyta” Na uroczystość Króla Wszechświata TK 117, str. 3, w. 1-2; Niech głosząc pienia Tobie, Królu Chryste wnijść zasłużymy w błogie niebios wrota i ze świętymi Twymi wziąć wieczyste szczęście żywota! „Nocte surgentes vigilemus omnes” TK 245, str. 2, w. 1.

chrystus Pan: Niech się to stanie przez Chrystusa Pana „Exultet” TK 71, str. 33, w. 1; przez Chrystusa Pana Exultet TK 67, str. 6, w.1; [.] nas w niebie Chrystusa Pana racz [Maryjo], prosim, swymi zbłagać modłami „Ave Regina coelorum” TK 279, str. 4, w. 3.

chrystus, rozkosz ludzkich serc: Chryste, rozkoszy ludzkich serc „Salutis humanae sator” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 78, str. 1, w. 2.

chrystus, wiecznej Król chwały: Sam Chrystus, wiecznej Król chwały ”Ex morte docti mystici” Na Wielki Post TK 58, str. 2, w. 3.

chrystus, Władca wszechrzeczy: Chrystusa, Władcę wszechrzeczy, niech kornie okrąg ziem słucha, co krwią ród zbawił człowieczy i łaską krzepi nas Ducha! „Salvete, Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 109, str. 9, w. 1-4.



Syn Boży w Hymnach kościelnych


27

chrystus, Zbawca dusz: Hołd Tobie, Zbawco dusz, Chryste, cześć, moc królewska jest, str. 1, w. 3-4.

chwała twych wiernych: Tak, Chryste, wiernych Twych chwało, łask z nieba ślij nam strumienie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 3, w. 1.

chwały Król: Której Synem - chwały Król „Stabat Mater dolorosa” Sekwen­cja na święto MB Bolesnej TK 184, str.3, w. 3; zob. też Król chwały.

ciało bez skazy: Jak hojnie z Ciała bez skazy Krwi świętej ciekły kropelki „Salvete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 3-4; Pod dwóch postaci skryty cień, z Krwią wespół Ciało dał im swe „Verbum supernum prodiens” Na Boże Ciało TK 98, str. 3, w. 2.

ciało [Pańskie] źródło wesela: Spożywszy Paschę, symbol dany wierze, Pan uczniom Ciało swe, źródło wesela własnymi dłońmi [...] rozdziela „Sacris sol­lemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 3, w. 1-2, 4; Ułomnym - Ciało, uczt pokarm anielskich, krew daje smutnym za zbawcze napoje; Słowo

  • Ciało - chleb prawdziwy słowem w Ciało zmienia nam „Pange lingua glorio- si” Na Boże Ciało TK 93, str. 4, w. 1-2; Słowo - Ciało - chleb prawdziwy słowem w Ciało zmienia nam „Pange lingua gloriosi” Na Boże Ciało TK 93, str. 4, w. 1-2.

„ciche Jagnię”: Ciche Jagnię, Zbawca błogi, ten zwycięstwa zdobył wian „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 106, str. 3, w. 5.

czar pieśni: Twe Imię w uchu - pieśni czarem „Jesus decus angelorum” Na święto Imienia Jezus TK 53, str. 1, w. 2.

człowieczeństwo: Na krzyżu - Bostwo chciało w ukryciu pozostać, tu - spo­łem człowieczeństwo zasłania swą postać, lecz wierząc i wyznając natury te obie wraz z łotrem żałującym głos wznoszę ku Tobie „Adoro Te devote” TK 282, str. 3, w. 2.

Dawca łask: Współwieczny Dawco łask, Chryste „Coelestis Agni nuptias” Na święto św. Julianny TK 166, str. 5, w. 2; [.] z piersi trzeźwej ku sławie pieśń zabrzmi Dawcy łask, Boga „Aeterna coeli gloria” TK 269, str. 2, w. 3.

Dawca praw: Praw dawco, mistrzu, kapłanie, na białej szacie Twej świeci krwią znaczne błogie nazwanie: „Król królów - Władca stuleci” TK 115, str. 5, w. 1.

Dawca wiecznego zbawienia: Wiecznego dawco zbawienia, zbaw, Jezu, ród nasz człowieczy” Salutis aeterne dator” Na uroczystość Wszystkich Świętych TK 210, str. 1, w. 1-2.

Dawca żywota: Ty rwiesz je [pęta], dawca żywota TK 115, str. 4, w. 2 „Aeter­na imago Altissimi” TK 115, str. 4, w. 2; Zwycięzca śmierci świetlany wstał z grobu, dawca żywota „Iam morte, Victor, obruta” Na święto MB Różańcowej TK str. 1, w. 2.

„Dobry Król”: Dobry Król na krzyżu kona, by poddanych spłacić dług „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa ChrystusaTK 106, str. 4 , w. 5-6.



28


Edward Breza

Dusz Oblubieniec: Dusz Oblubieńcze, o Chryste, niech sławią miłość Twą panny [...] zaślubin hymn nieustanny! „Haec est dies, qua candida” Na święto św. Teresy z Avili TK 204, str. 3, w. 1-2, 4.

Dziecię: Płacze Dziecię w ciasnym żłobie „Pange lingua gloriosi” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 63, str. 5, w. 1; zgubione Dziecię niebawem znajduje Matka szczę­śliwa „Coelestis aulae nuntius” Na święto MB Różańcowej TK 197, str. 5, w. 2.

„Dziecina”: Dziecina w żłobie drżała święta „A Solis ortus cardine” Na Boże Narodzenie TK 44, str. 5, w. 1.

Dzionka zaranie: Światłości Ojca prawdziwa, zórz blasku, dzionka zaranie [...], modlitwy nasze słysz, Panie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 1, w. 2.

Głaz: Tyś glaz, co ziemi blask miecie „Aeterna imago Altissimi” Na uroczy­stość Chrystusa Króla Wszechświata TK 115, str. 3, w. 2.

Głowa naszego rodu: Naszego rodu Tyś głowa „Aeterna imago Altissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata TK 115, str. 3, w. 2.

Gmach Słowa: Tyś głaz, co ziemi blask miecie, spiętrzając w niebo - gmach Słowa „Aeterna imago Altissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświa­ta TK 115, str. 3, w. 4.

„Gwiazd cudnych Stwórca przebłogi”: „Conditor/Creator alme siderum” (por. EK TK III 571 R. Rak) Na adwent TK 41 (incipit).

„Jagnię”: Jagnię [.] na ofiarny wnoszą pień „Lustra sex qui iam peregit” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 65, str. 4; Ty - palcem Jagnię gładzące grzech świata wskazujesz ziemi! „Antra deserti teneris sub armis” Na uroczystość św. Jana Chrzciciela TK 168, str. 3, w. 3-4.

„Jagnię bez winy”: Na krzyżu w męce się słania wśród łotrów - Jagnię bez winy, za katów wznosząc błagania Syn Boga kona jedyny „In Monte Olivis consito” Na święto MB Różańcowej TK 198, str. 5, w. 1-4.

Jeden w Trójcy Władca ziem: Jednemu w Trójcy Władcy ziem „Verbum supernum prodiens” Na Boże Narodzenie TK 98 , str. 6, w. 1.

Jedyne Dziecko: Jakiż żal Jej pierś rozrywa, gdy ogląda Matka tkliwa Jedy­nego Dziecka ból „Stabat Mater dolorosa” Sekwencja na święta MB Bolesnej TK 184, str. 4, w 3.

Jedyny Stwórca dusz ludzkich: Dusz ludzkich Stwórco i Zbawco jedyny na szczęsnych niebian nam dozwól wieczyste wstąpić wyżyny! „Christe, sanctorum decus angelorum” Na święto św. Rafała, archanioła TK 130, str. 4, w. 3; toż „Te splendor et virtus Patris” TK 191, str. 1, w. 2.

Jedyny Syn, Jezus chrystus: Z jedynym Synem wraz Jezusem Chrystusem Exultet TK 68, w. 3.

Jedyny Zbawca dusz ludzkich: Dusz ludzkich Stwórco i Zbawco jedyny na szczęsnych niebian nam dozwól wieczyste wstąpić wyżyny! „Christe, sanctorum decus angelorum” Na święto św. Rafała, archanioła TK 130, str. 4, w. 3; toż „Te splendor et virtus Patris” TK 191, str. 1, w. 2.



Syn Boży w Hymnach kościelnych


29

Jezus: Niech Tobie, Jezu, cześć będzie „O sola magnarum urbium” Na uro­czystość Trzech Króli TK 56, str. 5, w. 1; toż s. 199, str. 6, 1 w hymnie „Iam morte, victor obruta” Na święto MB Różańcowej; toż „Aeterne Rex altissime” Na Wniebowstępienie Pańskie TK 80, str. 7, w. 1; Byś, Jezu, szczęściem dla serca paschalnym w każdej był chwili „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 7, w. 1-2; Cierpiał Jezus i Ona w mąk dobie pod krzyżem Syna „Bella dum late furerent, et urbes” Na święto Siedmiu Fundatorów zakonu Serwitów TK 136, str. 2, w. 3-4; Matko, coś miłości zdrojem, spraw, bym odczuł w sercu swojem Twój płacz u Jezusa stóp „Stabat Mater dolorosa” Sekwencja na święto MB Bolesnej, str. 9, w. 3; Pieśń Tobie, Jezu, ślem chwały, co berło dzierżysz wszechświata „Te saeculorum principem” Na uroczystość Chrystusa, Króla wszechświata TK 120, str. 8, w. 1-2; Po trzykroć, wziąwszy krzyż w ręce, upada Jezus na ziemię „In Monte Olivis consito” Na święto MB Różańcowej TK 198, str. 4, w. 1-2; Niech Tobie, Jezu, cześć będzie, co z czystej rodzisz się Pan­ny „Iam morte, Victor, obruta” Na święto MB Różańcowej TK 199, str. 6, w. 2; Wiecznego dawco zbawienia, zbaw, Jezu, ród nasz człowieczy” Salutis aeterne dator” Na uroczystość Wszystkich Świętych TK 210, str. 1, w. 1-2; Dobry Jezu, a nasz Panie, daj im wieczne spoczywanie „Dies irae, dies illa” Na Dzień Za­duszny TK 213, str. 19, w. 2; Na słabych, Jezu, łaskawie spójrz, błędów zerwij ogniwa „Aeterne rerum conditor” TK 247, str. 7, w. 1; Jezusa z głębi serc chwal­my, ze łzami wznosząc błagania „Ales diei nuntius” TK 260, str. 3, w.1; O tkliwy pelikan dusz, Jezu mój, Chryste, Krwią Swoją - serce moje z win obmyj nieczy­ste „Adoro Te devote” TK 283, str. 6, w. 1; O Jezu, dziś Twe lica zasłona ocienia, spraw, błagam, niech się moje wypełnią pragnienia, bym w Twarz Twą odsłonię­tą podnosząc wzrok śmiały, szczęśliwym był z jasnego widzenia Twej chwały ib. str. 7, w. 1.

Jezus, chwała rzeszy anielskiej: Anielskiej, Jezu, chwało rzeszy „Jesu, decus angelorum” Na święto Imienia Jezus TK 53 incipit.

Jezus nieśmiertelną naszą chwałą: Bądź nieśmiertelną naszą chwałą „Jesu, dulcis memoria” TK 54, str. 5, w. 3; Niech Tobie, Jezu, cześć będzie.

Jezus, Pan serc: Niczego nie chcą tu, nic w niebie, okrom Jezusa, serc swych Pana TK 53, str. 2, w. 3-4.

Jezus słodyczą bez miary: Słodyczą, Jezu, Tyś bez miary „Jesu, dulcis me­moria” Na święto Imienia Jezus TK 54, str. 1, w. 1.

Jezus trwałą radością: Radością, Jezu, bądź nam trwałą „Jesu dulcis me­moria” TK 54, str. 5, w. 1.

Jezus, twój błogi Syn: Jezusa, Twego błogiego Syna, po tym wygnaniu okaż nam w niebie, Maryjo Panno ”Salve Regina” TK 281, str. 4, w. 3.

Kapłan: Praw dawco, mistrzu, kapłanie, na białej szacie Twej świeci krwią znaczne błogie nazwanie: „Król królów - Władca stuleci” „Aeterna imago Al­tissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata TK 115, str. 5, w. 1.



30


Edward Breza

Krew: Ułomnym - Ciało, uczt pokarm anielskich, Krew daje smutnym za zbawcze napoje „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 4, w. 2; Krwią na wieki zbawił nas „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 106, str. 6, w. 4; Niech Go zjedna Krew przelana ib. TK

  1. str. 5, w. 3; Przez które (rany) strumień wezbrany Krwi purpurowej wytry­ska „Salvete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 6, w. 3-4; W bok Zbawcy włócznia uderza i tryska woda z krwią społem „Salvete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 6, w. 3-4; Niepomny na Się, Król chwały Krew wszystką oddał ofiarnie „Salv ete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 6, w. 3-4; Chrystusa, Władcę wszechrzeczy, niech kornie okrąg ziem słucha, co Krwią ród zbawił człowieczy i łaską krzepi nas Ducha! „Salvete, Christi vulne­ra” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 109, str. 9, w. 1-4; Sławcie, usta. Pana i Krew, źródło łask „Pange lingua gloriosi” Na Niedzielę Meki Pańskiej TK 63, str. 1, w. 1-3; Pod dwóch postaci skryty cień, z Krwią wespół Ciało dał im swe ”Verbum supernum prodiens” Na Boże Ciało TK 98, str. 3, w. 2; z wina Krwi mknie strumień żywy „Pange lingua gloriosi” Na Noże Ciało TK 93, str.4, w. 3; Z małżonką Anną tyś ziemskie dał życie Królowej, co nam zdrój rodzi pociechy, Baranka, który na krzyżu obficie Krew lejąc, zgładził nam grzechy! „Te gentes, Ioachim, Christianae canant” Na święto św. Joachima TK 177, str. 2, w. 3; Niech ustąpi obrzęd stary przed Nowego Prawa Krwią ib. TK 94, str. 5, w. 2; O tkliwy pelikanie dusz, Jezu mój, Chryste, Krwią Swoją - serce moje z win obmyj nieczyste. Adoro Te devote” TK 283, str. 6, w. 2.

Krew Baranka: Krew Baranka namaściła zbawczych ran „Lustra sex qui iam pepegit” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 66, str. 5, w. 6; Byśmy co dnia skazy sumień w Krwi Baranka obmywali „En ut superba criminum” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 110, str. 4, w. 3-4.

Krew przelana: Niech Go zjedna Krew przelana Zbawiciela dusz i ciał „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 107, str. 5 , w. 4.

Krew, źródło łask: Sławcie, usta Pana i Krew, źródło łask „Pange lingua gloriosi” Na Niedzielę Meki Pańskiej TK 63, str. 1, w. 1-3.

Król: Chorągiew Króla buja wzwyż „Vexilla Regis prodeunt” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 61, str. 1, w. 1; drzewo [.] purpurą Króla zdobne w krąg TK 61, str. 4, w. 2.

„Król-chrystus”: Król-Chrystus w chwały diademie otwiera niebo „Ad regias Agni dapes” Na okres wielkanocny TK 72, str. 4, w. 2.

„Król chwał”: Matka-Panna, druga Ewa, tuli Syna, Króla chwał „O quo undis lacrimarum” Na święto MB Bolesnej TK 187, str. 1, w. 5; Zesłał Ojciec swego Syna, Władcę świata, Króla chwał „Pange lingua gloriosi” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 63, str. 4, w. 4.



Syn Boży w Hymnach kościelnych


31

Król chwały: ”Exultet” 67, 71, str. 6, w. 6; str. 33, w. 4; Niezmierzon w mocy Król chwały „Aurora coelum purpurat” Na Niedzielę Zmartwychwstania Pań­skiego TK str. 2, w. 1; Co w niebo wracasz, Król chwały „Aeterne Rex altissime” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 80, str.8, w. 2; Niezmierzonej Ojca chwały, Syna, Słowo wiekuiste z Duchem - świat uwielbia cały, Królem chwały Tyś,

o Chryste! „Te Deum laudamus” str. 6, w. 1-2; Niepomny na Się, Król chwały Krew wszystką oddał ofiarnie „Salvete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 7, w. 3-4; Której Synem - chwały Król „Stabat Mater dolorosa” Sekwencja na święto MB Bolesnej TK 184, str. 3, w. 3; Obelgi krwawej koroną zwieńczony został Król chwały „In Monte Olivis consito” TK 198, str. 3, w. 4.

Król, co wszechświat ma w pieczy: Królu, co wszechświat masz w pieczy „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 1, w. 2.

Król i Bóg: Zwiastują Króla i Boga „O sola magnarum urbium” Na uroczy­stość Trzech Króli TK 56, str. 4, w. 1.

Król królów: Hołd nieście królów Królowi ”Vexilla Christus inclyta” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata” TK 117, str. 1, w. 3; „Aeterna ima­go Altissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata; Praw dawco, mistrzu, kapłanie, na białej szacie Twej świeci krwią znaczne błogie nazwanie: „Król królów - Władca stuleci” TK 115, str. 5, w. 1.

Król ludów: Triumfy ludów Król święci „Aurora coelum purpurat” Na Nie­dzielę Zmartwychwstania Pańskiego TK 76, str. 3, w. 3; Dziewicy świętej stał się Synem Król, wieszczon usty Gabriela; Ludów Króla, Zbawiciela Matką Ciebie wraz wyznajem „Te Redemptoris Dominique nostri” Na uroczystość MB Królowej Polski TK 156 , str. 1, w. 1.

Król miły serc: Racz błogim światłem nas swojem oświecać, Królu serc miły „Vexilla Christus inclyta” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata TK 117, str. 6, w. 2.

Król mocarzy: Bóg, Król mocarzy i Zbawca wszechstworzy „Coelitum Io- seph, decus atque nostrae” Na uroczystość św. Józefa Oblubieńca NMPanny TK 143, str. 4, w. 1.

„Król mocy”: Król mocy, jak zapowiedział, wstał z mrocznego grobu cienia „Regina coeli laetare” TK 280, str. 3, w. 3.

„Król narodów”: Król narodów przelać chciał „Pange lingua gloriosi” Na Boże Ciało TK 93, str. 1, w. 5.

Król nasz: Już w niebo Król nasz jedyny powrócił „Iam Christus astra ascen- derat” Na Zielone Świątki TK 85, str. 1, w. 1-2.

„Król nasz jedyny”: Już w niebo Król nasz jedyny powrócił, świata otucha „Iam Christus astra ascenderat” Na Zielone Świątki TK 85, str. 1, w. 1-2.

Król, niebian światło wieczyste: Niebianów światło wieczyste, Królu „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 1, w. 1-2.



32


Edward Breza

Król świata: Oddawał świata Król życie „Iam toto subitus vesper eat polo” Na święto MB Bolesnej TK 189, str. 1, w. 4.

Król wiecznej chwały: Po prawej ręce Rodzica zasiada wiecznej Król chwa­ły „Iam morte, Victor, obruta” Na święto MB Różańcowej TK str. 2, w. 4.

Król wiecznej mocy: Z pęt lud wyzwalasz sierocy, by po prawicy Rodzica tron zająć, wiecznej Król mocy „Salutis humanae sator” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 78, str. 3, w. 4.

Król wieków: [.] Króla wieków blaskiem rozjaśniona (ziemia) Exultet TK 67, str. 2, w. 3; By jego modły przebłagan, Król wieków - nasze zmył winy „Gaude Mater Polonia” Na święto św. Stanisława TK 161, str. 6, w. 1-2; O Kró­lu wieków, co berła wszem królom wkładasz sam w dłonie! „Rex magne, Rex altissime” Na święto Podziękowania za zwycięstwo pod Chocimiem 1621 r. TK 202, str. 1, w. 3-4.

Król wiekuistej chwały: Niech rodzącego Słowo, równe sobie, wraz z Synem, Królem wiekuistej chwały i zdrojem łaski kornie w każdej dobie uwielbia pieśnią świat cały „Te, gentes, Ioachim, Christianae canant” Na święto św. Joachima TK 177, str. 4, w. 2.

Król, Zbawca człowieczy: O Królu, Zbawco człowieczy, zwycięstwa zdroju

  1. zacisz „Superne regum Rex bone” Na święto Podziękowania za zwycięstwo pod Chocimiem 1621 r. TK 201, str. 1, w. 1-2.

Łaskawy Władca: Łaskawy Władco stworzenia, spraw, byśmy smutkiem przejęci ból Panny, Zbawcy cierpienia we wdzięcznej mieli pamięci! „Summae Deus clementiae” Na święto MB Bolesnej TK 183, str. 1, w. 1.

Mesjasz: W przybytku ciasnym łona rodzicielki przeczułeś w łonie skrytego Mesjasza „Ut queant laxis resonare fibris” Na uroczystość św. Jana Chrzciciela TK 167, str. 4, w. 2.

Meta sercu: Bądź metą sercu, co płonie „Salutis humanae sator” Na Wnie­bowstąpienie Pańskie TK 78, str. 5, w. 2.

miły skarb serc: O Jezu, skarbie serc miły „O lux beata coelitum” TK 46, str. 2, w. 3.

Mistrz: Praw dawco, mistrzu, kapłanie, na białej szacie Twej świeci krwią znaczne błogie nazwanie: „Król królów - Władca stuleci” „Aeterna imago Al­tissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata TK 115, str. 5, w. 1.

Moc Rodzica: Serc życie, mocy Rodzica i blasku, dawco zbawienia przed Tobą, chyląc wraz lica z anioły, sławy ślem pienia „Christe, sanctorum decus angelorum” Na święto św. Michała, archanioła TK 190, str. 1, w. 1.

Nadzieja dusz: Najsłodszy Jezu, tyś nadzieją dusz „Jesu decus angelorum” TK 53, str. 3, w. 1-2.

Nadzieja grzesznych: Nadzieja grzesznych, co z win wstają „Jesu, dulcis memoria” str. 3, w. 1.



Syn Boży w Hymnach kościelnych


33

Nadziei źródło wieczyste: tyś blask i obraz kras Rodzica, nadziei źródło Tyś wieczyste „Jesu, Redemptor omnium” Na Boże Narodzenie TK 42, str. 2, w. 2.

Nadzieja winnych: Nadziejo winnych, o Chryste, balsamie rajskiej pociechy [...] racz, prosim, nasze zmyć grzechy! TK 176 „Summi Parentis unice” Na święto św. Marii Magdaleny, str. 3, w. 1.

Nagroda życia po zgonie: (Bądź) nagrodą życia po zgonie „Salutis humanae sator” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 78, str. 5, w. 4.

Najmilszy, Jej rodzony, opuszczony: Jak najmilszy, Jej rodzony kona w smutku, opuszczony, gdy oddawał ducha już „Stabat Mater dolorosa” Sekwen­cja na święta MB Bolesnej TK 185, str. 8, w. 1-3.

„Najwyższy Król wszech ziem”: „Victimae Paschali laudes. Na niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego TK 77, str. 5, w. 2.

Natura: Na krzyżu - Bostwo chciało w ukryciu pozostać, tu - społem czło­wieczeństwo zasłania swą postać, lecz wierząc i wyznając natury te obie wraz z łotrem żałującym głos wznoszę ku Tobie „Adoro Te devote” TK 282, str. 2, w. 2.

Nektar niebiański serc: Niebiańskim serca jest nektarem „Jesu, decus ange- lorum” TK 53 str. 1, w. 4.

Niebian światło wieczyste: Niebianów światło wieczyste „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 1, w. 1.

„Niewinny”: Niewinny - ból zniósł konania „Salutis humanae sator” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 78, str. 2, w. 3.

Niewymowna słodycz serc: O Niewymowna serc słodyczy, ponęty pełen, wdzięcz­ny cały! „Jesus rsx admirabilis” Na święto Imienia Jezus TK 52, str. 1, w. 3.

Oblubieniec: Zważając w nocy i we dnie, co Chrystus cierpiał za braci, kształt Oblubieńca bezwiednie odtwarza w swojej postaci „Coelestis Agni nuptias” Na święto św. Julianny TK 166, str. 2, w. 2; Głos Oblubieńca brzmi młody: „Z Karmelu, siostro, przyjdź droga, Baranka święte czcząc gody, weź wieniec chwały z rąk Boga” „Haec est dies, qua candida” Na święto św. Teresy z Avili TK 204, str. 2, w. 1-4.

Ochrzcić tego, co grzech maże: Nikt z ludzi w świata rozległym obszarze świętego sławą nie przewyższył Jana, któremu ochrzcić tego, co grzech maże, moc była dana „Antra deserti teneris sub armis” Na uroczystość św. Jana Chrzci­ciela TK 168, str. 4, w. 1-4.

Odbicie Ojca wieczyste: Odbicie Ojca wieczyste, odblasku rajskich zórz rana „Aeterna imago Altissimi” Na uroczystość Chrystusa króla Wszechświata TK 115, str. 1, w. 1.

Odblask rajskich zórz rana: „Aeterna imago Altissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata TK 115, str. 1, w. 2 (zob. hasło wyżej).

Odkupiciel: Triumf krzyża wiecznotrwały [...] zdobył Odkupiciel „Pange lingua gloriosi” Na Niedzielę Meki Pańskiej TK 63, str. 1, w. 1-3; Odkupiciela,



34


Edward Breza

co spoczął w stajence [.] ty szczęsny widzisz i - biorąc na ręce - czcisz hołdem chwały „Coelitum Ioseph, decus atque nostrae” Na uroczystość św. Józefa, ob­lubieńca NMPanny TK 143, str. 3, w. 1, 3-4.

On: Nam On dany„Pange lingua gloriosi” Na Boże Ciało TK 93, str. 2, w. 1; Niech Go zjedna Krew przelana „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 106, str. 5, w. 3; Miłością z wyżyn On krzyża pociągnął wszystko do Siebie „Vexilla Christus inclyta” Na uroczystość Króla Wszech­świata TK 117, str. 2, w. 3-4; Niech On wieczystym życiem swym w ojczyźnie rajskiej darzy nas „Verbum supernum prodiens” Na Boże Ciało TK 98, str. 6, w. 3-4; Spraw, niech żyję Zbawcy zgonem, na mym sercu rozżałonem Jego ból wycisnąć racz! „Stabat Mater dolorosa” Sekwencja na święto MB Bolesnej TK 185, str. 16, w. 1-3.

Oni: Moc Im [Rodzicowi i Zrodzonemu], hołd po wszystkie dni „Pange lingua gloriosi” Na Boże Ciało TK 94, str. 6, w. 4; toż Tantum ergo Sacramentum TK 95, str. 2, w. 1-2.

Otucha świata: Już niebo Król nasz jedyny powrócił, świata otucha „Iam Christus astra ascenderat” Na Zielone Świątki TK 85 , str. 1, w. 1-2.

Otwór ‘rana, bok’: Otwór ten jest ludom dany zamiast arki w burz powodzi TK 110, str. 3, w. 3-4.

Ozdoba aniołów świętych: Aniołów świętych ozdobo, o Chryste [...] „Te splendor et virtus Patris” Na święto św. Michała, archanioła TK 191, str. 1, w. 1; toż s. 192, str. 1, w. 1 w hymnie „Christe, sanctorum decus angelorum”.

Pamiątka zgonu Pana: Pamiątko zgonu Pana, którą sam stanowi, chlebie żywy, co życie dajesz człowiekowi: daj duszy mojej z Ciebie niebiańskie brać życie i w Tobie zawsze słodycz znajdować obficie „Adoro Te devote” TK 282, str. 5, w. 1.

Pan: Na widok Pana na twarze padają [...] Trzej Mędrcy „O sola magnarum urbium” Na uroczystość Trzech Króli TK 56, str. 3, w. 1; W tym czasie, w którym cierpiał Pan „Vexilla Regis prodeunt” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 61, str. 4, w. 2; Grób pusty Pana znachodzę „Victimae Paschalis laudes” TK 77, str. 2, w. 3; Sławcie, usta. Pana i Krew, źródło łask „Pange lingua gloriosi” Na Nie­dzielę Meki Pańskiej TK 63, str. 1, w. 1-3; Siebie Pan dwunastu daje „Pange lingua gloriosi” Na Boże Ciało TK 93, str. 3, w. 5; Gdy grzechami drażnim Pana, co łask tyle na nas zlał „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 107, str. 5, w. 1; Narody, bieżcie do Pana ”Vexilla Christus incly­ta” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata TK 117, str. 1, w. 3; Czcząc boleść siedmiu ran Pana, z Maryją płaczesz bez miary „Coelestis Agni nuptias” Na święto św. Julianny TK 166, str. 3, w. 2; Kościół z serca tego rany z Panem złączon nam się rodzi „En ut superba criminum” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 110, str. 3, w. 1-2; Spożywszy Paschę, symbol dany wierze, Pan uczniom Ciało swe, źródło wesela własnymi dłońmi [...] rozdziela „Sacris sollemnis



Syn Boży w Hymnach kościelnych


35

iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 3, w. 1-2, 4; Najświętsze członki ciała tuląc [.] pieści, i wskroś się rozpływa cała w bólu, że tak cierpiał Pan, str.

  1. w. 6; Jan Chrzciciel, wierny druh Pana ”Salus aeterne dator” Na uroczystość Wszystkich Świętych TK 210, str. 3, w. 1; Dobry Jezu, a nasz Panie, daj im wieczne spoczywanie „Dies irae, dies illa” Na Dzień Zaduszny TK 213, str. 19, w. 2; Światłości Ojca prawdziwa, zórz blasku, dzionka zaranie [...], modlitwy nasze słysz, Panie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 1, w. 1; Zbaw, o Panie, lud sierocy „Te Deum laudamus” TK 276, str. 11, w. 3; Pamiątko zgonu Pana, którą sam stanowi, chlebie żywy, co życie dajesz człowiekowi: daj duszy mojej z Ciebie niebiańskie brać życie i w Tobie zawsze słodycz znajdować obficie „Adoro Te devote” TK 282, str. 5, w. 1; Wiedź nas, Nieskalana, drogą, co nie myli, byśmy, widząc Pana, zawsze się cieszyli! „Ave, maris stella” Na święta Matki Boskiej TK 218, str. 1-4.

Pan nad pany: Baranek oto nam dany, by darmo grzech zniósł, co plami, więc społem Pana nad pany o litość prośmy ze łzami „En clara vox redarguit” Na adwent TK 40, str. 3, w. 3.

Pan świata: Na męki idzie Pan świata „In Monte Olivis consito” Na święto MB Różańcowej TK 198, str. 2, w. 2.

Pańskie świątynie: Jej (ofiary) obrzęd zleca kapłanom jedynie, by sami brali i nieśli ludowi, co w Pańskie bieży świątynie „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 5, w. 4.

Pasterz wieczny: Ty, Pasterz wieczny, swe trzody obmywasz co dnia „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 5, w. 1.

Pelikan dusz: O tkliwy pelikanie dusz, Jezu mój, Chryste, Krwią Swoją - serce moje z win obmyj nieczyste „Adoro Te devote” TK 283, str. 6, w. 1.

Pełen ponęty: O Niewymowna serc słodyczy, ponęty pełen, wdzięczny cały! „Jesus rex admirabilis” Na święto Imienia Jezus TK 52, str. 1, w. 3.

Perła Ojcowska wszystkich pokoleń: Pokoleń wszystkich, o perło Ojcowska, jesteś ostoją „Aeterna imago Altissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszech­świata TK 115, str. 2, w. 1-2.

Pokarm życia: za pokarm życia rajski gość gromadce uczniów dał się wprzód „Verbum supernum prodiens” Na Boże Ciało TK 98, str. 2, w. 3.

Posłuszny Jezus: Rodzicom w każdej godzinie posłuszny Jezu, w świat cały [...] niech płynie [...] wieczna pieśń chwały „O lux beata coelitum” TK 47, str. 7, w. 2.

Prawdziwa światłość Ojca: Światłości Ojca prawdziwa, zórz blasku, dzion­ka zaranie [...], modlitwy nasze słysz, Panie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 1, w. 1.

„Prawy Bóg”: Prawy Bóg - z prawego Boga ‘Deus verus de Deo vero’ „Auctor beate saeculi” Na święto Najsw. Serca Jezusa TK 111, str. 1, w. 4.



S6


Edward Breza

Promienne czoło: z promiennym poniósł zgon czołem „Salvete Christi vul- nera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 6, w. 2.

„Przebłogi Władca nasz w niebie”: „O sola magnarum urbium” Na uroczy­stość Trzech Króli TK 56, str. 2, w. 2.

Przedziwny król nasz dziewiczy: Przedziwny Królu nasz dziewiczy „Jesus rex admirabilis” Na święto Imienia Jezus TK 52, str. 1 (incipit).

Radość błoga: Wśród łez - radością bądź błogą „Salutis humanae sator” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 78, str. 5, w. 1.

rajski gość: Za pokarm życia, rajski gość, gromadce uczniów dał się wpierw ”Verbum supernum prodiens” TK 98, str. 2, w. 3.

Rajski wódz i droga: Tyś rajskim wodzem i drogą „Salutis humanae sator” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 78, str. 5, w. 3.

Rany: Witajcie, pełne czci, rany, miłości zbytniej zdroiska „Salvete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 1, w. 4; (Rany) blaskami - promień gwiazd złoty, balsamem - róże w rozkwicie, wartością - Indyj klejnoty, słodyczą - miód sam gasicie TK 108, str. 2, w. 1-4; (Rany) Zaci­sze wyście najsłodsze, serc naszych przystań przebłoga, do której nigdy nie dotrze wrącego szałem złość wroga ib. str. 3, w. 1-4.

ręce i nogi: A tępe gwoździe wraz obie dziurawią ręce i nogi „Salvete Chri­sti vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 5, w. 3-4.

rozblask chwały rodzica: Rozblasku chwały Rodzica, ze światła - światło,

o Chryste, światłości światłość, co lica poranku krasisz przeczyste „Splendor paternae gloriae” str. 1, w. 1.

rycerz Pański bez plamy: Rycerzu Pański bez plamy „Athleta Christi” Na święto św. Wenancjusza TK 164, str. 1, w. 1.

„Sam rodzic”: Sam Rodzic ludów wszech berło najwyższe składa w dłoń Twoją „Aeterna imago Altissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświa­ta TK 115, str. 2, w. 3-4.

Serc przystań przebłoga: (Rany) Zacisze wyście najsłodsze, serc naszych przystań przebłoga, do której nigdy nie dotrze wrącego szałem złość wroga ib. str. 3, w. 1-4.

„Serc życie”: Serc życie, mocy Rodzica i blasku, dawco zbawienia: przed Tobą, chyląc wraz lica z anioły, sławy ślem pienia „Christe, sanctorum decus angelorum” Na święto św. Michała Archanioła TK 190, str. 1, w. 1.

Serce niewinnego Boga: Oto, jak wyniosłe zbrodnie [...] poraniły tak nie­godnie niewinnego serce Boga „En ut supera criminum” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 110, str. 1, w. 1-4.

„Siebie”: Siebie Pan dwunastu daje „Pange lingua gloriosi” Na Boże Ciało TK 93, str. 3, w. 5.



Syn Boży w Hymnach kościelnych


37

Skroń cudna: Skroń cudną w ciężkich mąk dobie rozrania ciernia splot sro­gi „Salvete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 108, str. 5, w. 1-2.

Słońce: O słońce, kiedy noc głucha „Splendor paternae gloriae” str. 2, w. 1.

Słońce zbawienia: Zbawienia słońce, o Chryste „O sol salutis intimis” Na Wielki Piątek TK 60, str. 1, w.1.

Słowo: Zstępując Słowo, Boga Syn, przy boku Ojca w chwale trwa „Verbum supernum prodiens” Na Boże Ciało TK 98, str. 1, w.1-2; Słowo - Ciało - chleb prawdziwy słowem w Ciało zmienia nam „Pange lingua gloriosi” Na Boże Cia­ło TK 93, str. 4, w. 1-2; Bóg oblubieńcem cię czyni Dziewicy; dozwala ojcem wiecznego zwać Słowa „Coelitum Ioseph, decus atque nostrae” Na uroczystość św. Józefa, oblubieńca NMPanny TK 143, str. 2, w. 1; Niech rodzącego Słowo, równe sobie, wraz z Synem, Królem wiekuistej chwały i zdrojem łaski kornie w każdej dobie uwielbia pieśnią świat cały „Te, gentes, Ioachim, Christianae canant” Na święto św. Joachima TK 177, str. 4, w. 2; Przed wieki z myśli Rodzi­ca zrodzone w blasku chwał Słowo „Coelestis aulae nuntius” Na święto MB Różańcowej TK 197, str. 3, w. 1-2; W uśmiechu witaj wesela, gdy Matkę z Cie­bie Bóg czyni, gdy Słowo, które się wciela, zrodziwszy, jawisz w świątyni „Te gestientem gaudiis” Na święto MB Różańcowej TK 200, str. 2, w. 3.

Słowo Rodzica: Rodzica Słowo, o Chryste „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 1, w. 1-2; Przed wieki z myśli Rodzica zrodzone w blasku chwał Słowo „Coelestis aulae nuntius” TK 197, str. 3, w. 1-2.

Słowo wiekuiste: Niezmierzonej Ojca chwały, Syna, Słowo wiekuiste z Du­chem - świat uwielbia cały, Królem chwały Tyś, o Chryste! „Te Deum laudamus” str. 6, w. 1-2.

Słowo z górnej krainy (incipit): O Słowo z górnej krainy, wiecznego Synu Rodzica „Verbum supernum prodiens” Na adwent TK 39, str. 1, w. 1.

Sprawca zbawienia: Zbawienia sprawcą mieniąc Ciebie „Jesu, Redemptor omnium” Na Boże Narodzenie TK 42, str. 5, w. 3.

Strugi Swojej drogiej krwi: [...] obmyj grzech, co plami, gdyś odkupił nas od zbrodni Swojej drogiej krwi strugami „Te Deum laudamus” TK 276, str. 10, w. 4.

„Stworzyciel świata odzian chwałą”: Stworzyciel świata odzian chwałą służebną postać wdział nędzarza „A solis ortus cardine” Na Boże Narodzenie TK 44, str. 2, w. 1.

Stwórca: Pomsta Stwórcy sprawiedliwa „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 106, str. 1, w. 1.

„Stwórca świata”: Wieczysty Pasterz, Stwórca świata, „A solis ortus cardi­ne” Na Boże Narodzenie TK 45, str. 7, w. 3-4; Występków z piersi naszych wyrwij kamień, chropawe drogi gładź, kręte ścieżyny na proste zamień, by Stwórca świata i Zbawiciel błogi w dusz czystych schodząc nieskalane wnętrze,



38


Edward Breza

na równym gruncie mógł stawiać bez trwogi stopy najświętsze! „O nimis felix, meritique celsi” Na uroczystość św. Jana Chrzciciela TK 169, str. 3, w. 2-4 i 4, w. 1.

Stwórca wszechrzeczy: Ty, któryś Stwórcą jest wszechrzeczy „Jesu, Redemp- tor omnium” Na Boże Narodzenie TK 42, str. 3, w. 1; Równy Mu (Ojcu) Stwór­ca wszechrzeczy TK 74, str. 1, w. 4.

Syn: Bądź Bogu Ojcu cześć stała z Synem „Ad regias Agni dapes” Na okres wielkanocny TK 72, str. 8, w. 2; Byś niewolnika zbawił - dałeś Syna Exultet TK 69, str. 16, w. 4; Bądź Bogu Ojcu cześć stała wraz z SynemRex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 75, str. 8, w. 1-2; Dziewicy świętej stał się Synem Król, wieszczon usty Gabriela „A solis ortus cardine” Na Boże Narodze­nie TK 44, str. 5, w. 1; Znać Syna, co nas obdarza rajem „Veni Creator Spiritus” TK 81, str. 6, w. 2; Bądź Bogu Ojcu dań pełnej chwały wraz z Synem „Veni Creator Spiritus” TK 82, str. 7, w. 1-2; Syn Tej, co jest nieskalana „Pange lingua gloriosi” Na Boże Ciało TK 63, str. 1, w. 6; Jej (Matki) tron przy Syna lśni tronie „Iam morte, victor, obruta” TK 199, str. 5, w. 3; Twego Syna ból i ciernie [...] cierpieć - duch niech dzieli mój! „Stabat Mater dolorosa” Sekwencja na święto MB Bolesnej TK 185, str. 12, w. 1; Matka-Panna, druga Ewa, tuli Syna, Króla chwał „O quo undis lacrimarum” Na święto MB Bolesnej TK 187, str. 1, w. 5; Niech rodzącego Słowo, równe sobie, wraz z Synem, Królem wiekuistej chwały

  1. zdrojem łaski kornie w każdej dobie uwielbia pieśnią świat cały „Te, gentes, Ioachim, Christianae canant” Na święto św. Joachima TK 177, str. 4, w. 2; Niech dobroć Boga to sprawi łaskawa, Rodzica z Synem o z pełnia ich chwały, Naj­świętszym Duchem, któremu brzmi sława na świat ten cały. „Nocte surgentes vigilemus omnes” TK 245, str. 3, w. 2; Niech Bogu Ojcu cześć będzie wraz z Synem „Aeterne rerum conditor” str. 9, w. 2; Niech dobroć Boga to sprawi ła­skawa , Rodzica z Synem ”Ecce iam noctis tenuatur umbra” TK 248, str. 3, w. 2; Racz teraz, Duchu Najświętszy, coś z Ojcem jednym jest Bogiem i z Synem do serca wnętrzy zestąpić tchnieniem swym błogiem „Nunc Sancte nobis Spiritus” TK 250, str. 1, w. 2; Niech Bogu Ojcu cześć będzie wraz z Synem, niech na świat cały Duchowi pociech brzmi wszędzie dziś i na wieki - pieśń chwały! „ Splendor paternae gloriae” TK 257, str. 9, w. 2; toż s. 266, str. 5, w. 2; toż s. 269, str. 6, w.

  2. w hymnie „Aeterna coeli gloria”; Niech Ojcu z Synem cześć będzie i z Duchem, niech na świat cały jak brzmiała, głośna Im wszędzie rozbrzmiewa wiecznej pieśń chwały „Iam sol recedit igneus” TK 273, str. 3, w. 1; Niezmierzone Ojca chwały, Syna, Słowo wiekuiste z Duchem - świat uwielbia cały, Królem chwały Tyś,

o Chryste! „Te Deum laudamus” str. 6, w. 1-2; Ty Rodzica Syn z wiek wieka ib. s. 276, str. 7, w. 1; [.] rodząc Syna, czystą Panną pozostała „Alma Redemptoris Mater” TK 278, str. 3, w. 3.

Syn Boga: W dniu [...], którym [.] Syn Boga śmierć zmógł i zbawił świat cały. ”Primo die, quo Trinitas” TK 243, str. 1, w. 3; Racz teraz, Duchu Naj­



Syn Boży w Hymnach kościelnych


39

świętszy, coś z Ojcem jednym jest Bogiem i z Synem - do serca wnętrzy zestąpić tchnieniem Swym błogiem.

„Syn Boży”: ciało przyjął Syn Boży TK 56, str. 2, w. 4; W tym świetle ku nam niech spłynie w Rodzicu - cały Syn Boży i cały Rodzic w swym Synie „Splendor paternae gloriae” TK 256, str. 8, w. 3; We wszystko, co Syn Boży rzekł, wierzę w pokorze „Adoro Te devote” TK 282, str. 2, w. 3.

Syn człowieczy: W żywocie Panny, Syn człowieczy „Jesu, Redemptor omnium”, Na Boże Narodzenie TK 42, str. 3, w. 3.

Syn jedyny: Po prawicy siedzisz Boga, w chwale Ojca, Syn jedyny „Te Deum laudamus” TK 276, str. 9, w. 2.

Syn Wiecznego Rodzica: O Słowo z górnej krainy, Wiecznego Rodzica Syn „Verbum supernum prodiens” Na adwent TK 39, str. 1, w. 2.

Syn, Władca burz: Burz Władcy, Synu, coś ciało z przeczystej Panny wziął łona „Aeterna coeli gloria” TK 269, str. 1, w. 3-4.

Szczęście paschalne: Byś, Jezu, szczęściem dla serca paschalnym w każdej był chwili „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 75, str. 7, w. 1.

świata Król wielki: Jak srogie biczów zniósł razy obnażon świata Król wielki „Salvete Christi vulnera” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK

  1. str. 1, w. 4.

świata otucha: Już w niebo Król nasz jedyny powrócił, świata otucha „Iam Christus astra ascenderat” Na Zielone Świątki TK 85, str. 1, w. 1-2.

światło czyste: Ojca światła - Światło czyste „Auctor beate saeculi” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 111, str. 1, w. 3.

światło ze światła: Rozblasku chwały Rodzica, ze światła - światło, o Chry­ste, światłości światłość, co poranku krasisz przeczyste „Splendor paternae gloriae” TK 256, str. 1, w. 2.

światłość serca prawdziwa: Swiatłości serca prawdziwa, pogodną błyśnij nam twarzą „Nox et tenebrae et nubila” TK 263, str. 4, w. 3.

światłość światłości: Rozblasku chwały Rodzica, ze światła - światło,

o Chryste, światłości światłość, co poranku krasisz przeczyste „Splendor paternae gloriae” str. 1, w. 1.

święte Dziecię: Ciesz się, że w końcu smutkom Święte Dziecię kres błogi wieści „Ad tuas aras, Ioachim, propinquat” Na święto św. Joachima TK 178 str. 2, w. 3.

święty: (Bądź) wianem nagród, o Święty, władnący świata machiną „Aeter- ne Rex altissime” Na Wniebowstępienie Pańskie TK 79, str. 5, w. 3.

Ten: Ten, któregoś przez swe cnoty zasłużyła nosić w łonie. „Regina coeli laetare” TK 280, str. 2, w. 1.

Tkliwy pelikan dusz: O tkliwy pelikan dusz, Jezu mój, Chryste, Krwią Swo­ją - serce moje z win obmyj nieczyste „Adoro Te devote” TK 283, str. 6, w. 1.



40


Edward Breza

Twa chwała: O Jezu, dziś Twe Lica zasłona ocienia, spraw, błagam, niech się moje wypełnią pragnienia, bym w Twarz Twą odsłoniętą podnosząc wzrok śmiały, szczęśliwym był z jasnego widzenia Twej chwały „Adoro Te devote” TK 283, str. 6, w. 1, str. 7, w. 4.

Twa Twarz: O Jezu, dziś Twe Lica zasłona ocienia, spraw, błagam, niech się moje wypełnią pragnienia, bym w Twarz Twą odsłoniętą podnosząc wzrok śmia­ły, szczęśliwym był z jasnego widzenia Twej chwały „Adoro Te devote” TK 283, str. 7, w. 3.

twe Imię: Twe Imię w uchu - pieśni czarem „Jesus decus angelorum” Na święto Imienia Jezus TK 53, str. 1, w. 2.

twe Lica: O Jezu, dziś Twe Lica zasłona ocienia, spraw, błagam, niech się moje wypełnią pragnienia, bym w Twarz Twą odsłoniętą podnosząc wzrok śmia­ły, szczęśliwym był z jasnego widzenia Twej chwały „Adoro Te devote” TK 283, str. 7, w. 1.

twoi święci: Niech głosząc pienia Tobie, Królu Chryste wnijść zasłużymy w błogie niebios wrota i ze świętymi Twymi wziąć wieczyste szczęście żywota! „Nocte surgentes vigilemus omnes” TK 245, str. 2, w. 3.

Twoi wierni: Tak, Chryste, wiernych Twych chwało, łask z nieba ślij nam strumienie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 3, w. 1.

twoja chwała: Spłyń słońcem w nasze umysły, noc świata płosząc, o Chry­ste, by sercom prawym rozbłysły Twej chwały światła wieczyste „Aeterna coeli gloria” TK 269, str. 4, w. 4.

Twoja rzesza: Niech wiara w sercach Twej rzeszy na stałe odtąd zagości „Aeterna coeli gloria” TK 269, str. 5, w. 1.

Twoja wiara: Jak Tomasz, na otwartej nie patrzę ślad rany, lecz Bogiem Cię uznaję mym, Zbawco kochany, spraw abym zawsze w Twojej umacniał się wie­rze, pokładał ufność w Tobie i kochał Cię szczerze „Adoro Te devote” TK 282, str. 4, w. 3.

Ty: Tyś wprzód się zrodził z Dziewicy „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 4, w. 1; Sławi Ciebie (świat ten cały) w każdy czas „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 107, str. 6, w. 2; Niech Ciebie [...] lud szuka TK 119, str. 6, w. 1; Miłość nagli Cię bez miary, byś naszego kształt wziął ciała „Auctor beate saeculi” Na święto Najśw. Serca Jezu­sa TK 111, str. 2, w. 1-2, por. Caritas Christi urget nos ‘Miłość Chrystusa przy­nagla nas’ 2 Kor 5,14; Pragnę stać pod krzyżem z Tobą „Stabat Mater dolorosa” Sekwencja na święto MB Bolesnej TK 185, str. 14, w. 1; Serc życie, mocy Ro­dzica i blasku, dawco zbawienia przed Tobą, chyląc wraz lica z anioły, sławy ślem pienia „Christe, sanctorum decus angelorum” Na święto św. Michała Ar­chanioła TK 190, str. 1, w. 2; O, Zbawco świata, błagamy, niech ginie grzechów sromota: Ty winy zmaż nam i bramy wiecznego otwórz żywota! „Primo die, quo Trinitas” TK 244, str. 7, w. 3; Ty sen rozpraszaj, o Chryste „Ales diei nuntius”



Syn Boży w Hymnach kościelnych


41

TK 260, str. 4, w. 1; Ty grzech zmyj stary „Ales diei nuntius” TK 260, str. 4, w. 3; Niezmierzonej Ojca chwały, Syna, Słowo wiekuiste z Duchem - świat uwielbia cały, Królem chwały Tyś, o Chryste! „Te Deum laudamus” str. 6, w. 1-2; Ty Rodzica Syn z wiek wieka ib. s. 276, str. 7, w. 1; Uwielbiam Cię na­bożnie, Bóstwo utajone, co kryjesz się w tych figur osłonę; me serce Tobie całe się ufnie poddaje, bo Ciebie rozważając - zupełnie ustaje „Adoro Te devote” TK 282, str. 1, w. 1, 3, 4; Wzrok, dotyk, smak o Tobie nie mówią nic do mnie ib. str. 2, w. 1; Jak Tomasz, na otwartej nie patrzę ślad rany, lecz Bogiem Cię uzna­ję mym, Zbawco kochany, spraw, abym zawsze w Twojej umacniał się wierze, pokładał ufność w Tobie i kochał Cię szczerze ib. str. 4, w. 2; Pamiątko zgonu Pana, którą sam stanowi, chlebie żywy, co życie dajesz człowiekowi: daj duszy mojej z Ciebie niebiańskie brać życie i w Tobie zawsze słodycz znajdować obfi­cie ib. str. 5, w. 3.

„Uczniowie Pańscy”: Uczniowie Pańscy, prorocy, tych, co się sądu dnia boją, żebrzących z płaczem pomocy, otoczcie pieczy swej zbroją „Placare Christe, servulis” Na uroczystość Wszystkich Świętych TK 208, str. 3, w. 1.

Wdzięczny cały: O Niewymowna serc słodyczy, ponęty pełen, wdzięczny cały! „Jesus rex admirabilis” Na święto Imienia Jezus TK 52, str. 1, w. 3.

Wieczysty Król wszechświata: Wieczysty Król wszechświata i Zbawco wier­nych „Aeterne Rex altissime” Na Wniebowstępienie Pańskie TK 79, str. 1, w. 1.

„Wieczysty Pasterz, Stwórca świata”: Pastuszków drobnej zjawion rzeszy wieczysty Pasterz, Stwórca świata „A solis ortus cardine” Na Boże Narodzenie TK 45, str. 7, w. 3-4.

Wielki Król: I tak wielkiego Króla niech pospiesza zwycięstwo Exultet TK 67, str. 1, w. 3-4.

„Wierzących światło wieczyste”: Gwiazd cudnych Stwórco przebłogi, Wierzących światło wieczyste „Conditor/Creator alme siderum” (por. EK TK III 571 R. Rak) Na adwent TK 41, str. 1, w. 2.

Władca niebiańskich sfer: Niebiańskich Władco sfer, Boże, co jasne świata bezmiary w ogniste stroisz nam zorze, cudnymi piększąc je żary „Coeli Deus sanctissime” str. 1, w. 1.

Władca stuleci: Praw dawco, mistrzu, kapłanie, na białej szacie Twej świeci krwią znaczne błogie nazwanie: „Król królów - Władca stuleci” „Aeterna imago Altissimi” Na uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata TK 115, str. 5, w. 1.

Władca stworzenia: Moc głosi Władcy stworzenia „Crudelis Herodes Deum” Na uroczystość Trzech Króli TK 55, str. 4, w. 2.

Władca świata: Zesłał Ojciec swego Syna, Władcę świata „Pange lingua gloriosi” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 63, str. 4, w. 4.

Władca wszechstworzenia: I ta, co męża nie zaznała, poczęła Władcę wszechstworzenia „A Solis ortus cardine” Na Boże Narodzenie TK 44, str. 4, w. 3-4.



42


Edward Breza

Władca wszechświata: Całując Władcę wszechświata, karmiłaś piersią dziewiczą „O lux beata coelitum” TK 46, str. 2, w. 3; Wszechświata Władca [...] pokarmem staje się sługi „Sacris sollemnis iuncta sunt gaudia” Na Boże Ciało TK 96, str. 6, w. 3.

Władny świata Stwórca: Władny świata Stwórco, Chryste „Auctor beate saeculi” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 111, str. 1, w. 1.

Wszechmocny Król dusz: I pniem miękkim dźwignij ciało Wszechmocnego Króla dusz „Lustra sex qui iam pepegi” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 65, str. 4, w. 6.

Wszechwładca jedyny: Spraw to, Wszechwładco jedyny „Audi, benigne conditor” Na Wielki Post TK 57, str. 5, w. 2.

Wódz dusz: Wodzu dusz, coś z nędz nawały Krwią na wieki zbawił nas „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 107, str. 6, w. 3.

Wódz i Pasterz rzesz: Chwal hymnami wśród wesela Wodza i Pasterza rzesz! „Lauda Sion Salvatorem” Sekwencjana Boże Ciało TK 100, str. 1, w. 3.

Wódz zbawienia: Betlejem [.] wydało wodza zbawienia „O sola magnarum urbium” Na uroczystość Trzech Króli TK 56, str. 1, w. 4.

Wódz nad wodze: Grób pusty Pana znachodzę i chwałę Wodza nad wodze „Victimae Paschali laudes” TK 77, str. 3, w. 4.

„Wódz życia”: Wódz życia zbawił narody „Victimae Paschali laudes” TK 77, str. 2, w. 3.

Wyższy nad świata ponęty: Nad świata wyższy ponęty „Aeterne Rex altis- sime” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 79, str. 5, w. 4.

Zacisze najsłodsze: (Rany) Zacisze wyście najsłodsze, serc naszych przystań przebłoga, do której nigdy nie dotrze wrącego szałem złość wroga ib. str. 3, w. 1-4.

„Zapaśnik Zbawcy”: Zapaśnik Zbawcy, co trwoga nie znając, depce bałwa­ny „Atleta Christi” Na święto św. Wenencjusza TK 164, str. 1, w. 1.

Zaranie dzionka: Światłości Ojca prawdziwa, zórz blasku, dzionka zaranie [...], modlitwy nasze słysz, Panie „Consors paterni luminis” TK 259, str. 1, w. 2.

Zbawca: tak wielkiego Zbawcę wysłużyła [szczęsna wina] Exultet TK 69, str. 17, w. 4; Ta noc jest, która [...] wierzących w Zbawcę [...] oddaje łasce ib. TK 68-69, str. 14, w. 2, 4; Ty, Zbawca [...] nam postać wracasz straconą „Rex sempiterne coelitum” Na okres wielkanocny TK 74, str. 3, w. 2, 4; Za miłość Zbawcy wśród niebian szczęśliwy „Regali, solio Fortis Iberiae” Na święto św. Hermenegilda TK 146, str. 1, w. 3; Skroń chyląc, Maria, ku ziemi, dusz Zbawcy całuje nogi „Maria castis osculis” Na święto św. Marii Magdaleny TK 175, str. 1, w. 1-2; Oni [przodkowie] Zbawcę widzieli z daleka „Ad tuas aras, Ioachim, propinquat” Na święto św. Joachima TK 178, str. 4, w.3; Na modłach Zbawca nasz drogi, Bóg - krwawym potem się zlewa „In Monte Olivis consito” Na święto MB Różańcowej TK 198, str. 1, w. 3-4; Nękają Zbawcę kajdany ib.



Syn Boży w Hymnach kościelnych


43

TK 198, str. 2, w. 3; Dobrowolnie zniósł boleści Zbawca do ostatnich tchnień „Lustra sex qui iam peregit” Na Niedzielę Męki Pańskiej TK 65, str. 1, w. 4; Wśród zbożnej spieszysz gromady do zlanej Zbawcy krwią ziemi „Gentis Polo- nae gloria” Na święto św. Jana Kantego TK 205, str. 4, w. 1-2; Spraw, niech żyję Zbawcy zgonem, na mym sercu rozżałonem Jego ból wycisnąć racz! „Stabat Mater dolorosa” Sekwencja na święto MB Bolesnej TK 185, str. 16, w. 1; Gdy zdjętego z krzyża drzewa Zbawcę, co zmógł wrogów szał „O quo undis lacrima- rum” Na święto MB Bolesnej TK 187, str. 1, w. 4; Przez krew, którą grzech morderca z ran wytoczył Zbawcy dusz „O quo undis lacrimarum”, str. 4, w. 4; Więc, Zbawco, kornie błagamy „Tu Trinitatis unitas” TK 268, str. 5, w. 1; Jak Tomasz, na otwartej nie patrzę ślad rany, lecz Bogiem Cię uznaję mym, Zbawco kochany, spraw abym zawsze w Twojej umacniał się wierze, pokładał ufność w Tobie i kochał Cię szczerze. „Adoro Te devote” TK 282, str. 4, w. 2.

Zbawca błogi: Ciche Jagnię, Zbawca błogi, ten zwycięstwa zdobył wian „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 106, str. 3, w. 5. Por. Zbawiciel błogi.

Zbawca dusz: Miłując Zbawcę dusz „O gente felix hospita” TK 50, str. 6, w. 1; O Zbawco dusz, pełen chwały „Salutis humanae sator” Na Wniebowstąpie­nie Pańskie TK 78, str. 1, w. 1; Miłując Zbawcę dusz, rajem wieczystej cieszą się zgody TK 50, str. 6, w. 6; Dobrowolnie zniósł boleści Zbawca do ostatnich tchnień „Lustra sex qui iam peregit ”Na Niedzielę Męki Pańskiej” TK 65, str. 1, w. 4; W dniu, w którym Jacek wian bierze, wdzięcznymi hymny i psalmy [...] radośnie Zbawcę dusz chwalmy! „In hoc Hiacinthi jubilo” Na święto św. Jacka TK 180, str. 1, w. 2, 4; Chrystusa poseł świetlany „Christi fidelis nuntius” Na święto św. Jacka TK 181, str. 1, w. 1.

Zbawca łaskawy: Znękaną cierpień mozołem przed śmiercią Zbawca łaska­wy pociesza i krzepi społem „Coelestis Agni nuptias” Na święto św. Julianny TK 166, str. 4, w. 1-2; O, Stwórco ludzi i Zbawco łaskawy, co pieczą darzysz nas, wierny Obrońca, niech świat Ci dzięki i pełnej pieśń sławy niesie bez końca! „Sedibus coeli nitidis receptos” Na święto św. Cyryla i Metodego TK 140, str. 6, w. 1-4.

Zbawca świata: [...] jeno ten się dowie, co znaczy kochać Zbawcę świata „Jesu, dulcis memoria” TK 54, str. 4, w. 4; Niech anioł mocy Gabriel [.] mno­gie Zbawcy świata zwiedza kościoły „Te splendor et virtus Patris” Na święto św. Michała, archanioła TK 191, str. 3, w. 1; O, Zbawco świata, błagamy, niech ginie grzechów sromota: Ty winy zmaż nam i bramy wiecznego otwórz żywota! „Primo die, quo Trinitas” TK 244, str. 7, w. 1.

Zbawca wiernych: Wieczysty Król wszechświata i Zbawco wiernych „Aeter- ne Rex altissime” Na Wniebowstąpienie Pańskie TK 79, str. 1, w. 2.

Zbawca wszechstworzy: Bóg, Król mocarzy i Zbawca wszechstworzy „Co- elitum Ioseph, decus atque nostrae” Na uroczystość św. Józefa, oblubieńca



44


Edward Breza

NMPanny TK 143, str. 4, w. 1; Spowite w rajskich zórz brzaski Maryi jawiąc swe lice, Archanioł pełna zwie łaski dusz Zbawcy Matkę, Dziewicę „Coelestis aulae nuntius” Na święto MB Różańcowej TK 197, str. 1, w. 4.

Zbawiciel: Chwal Syjonie, Zbawiciela „Lauda Sion Salwatorem” Sekwencja na Boże Ciało TK 100, str. 1, w. 1.

Zbawiciel błogi: Występków z piersi naszych wyrwij kamień, chropawe drogi gładź, kręte ścieżyny na proste zamień, by Stwórca świata i Zbawiciel błogi w dusz czystych schodząc nieskalane wnętrze, na równym gruncie mógł stawiać bez trwogi stopy najświętsze! „O nimis felix, meritique celsi” Na uro­czystość św. Jana Chrzciciela TK 169, str. 3, w. 2-4 i 4, w. 1. Por. Zbawca błogi.

Zbawiciel dusz i ciał: Niech Go zjedna Krew przelana Zbawiciela dusz i ciał „Ira iusta conditoris” Na święto Najśw. Krwi Jezusa Chrystusa TK 107, str. 5, w. 4; Ludów Króla, Zbawiciela Matką Ciebie wraz wyznajem „Te Redemptoris Dominique nostri” Na uroczystość MB Królowej Polski TK 156 , str. 1, w. 1.

Zbawiciela Matka: Wdzięczna Matko Zbawiciela „Alma Redemptoris Ma­ter” TK 278, w. 1.

„Zbawiciel świata”: Na znojnych trudach wśród cieni zacisza młodzieńcze swoje błogo spędza lata [...] Zabawiciel świata „Sacra iam splendet decorata lychnis” TK 48, str. 5, w. 4; W niskiej się pracy z cieślą stowarzysza Zbawiciel świata ib. TK 48, str. 5, w. 3-4.

Zbawienia przystań błoga: Tyś zbawienia przystań błoga „Auctor beate saeculi” Na święto Najśw. Serca Jezusa TK 111, str. 1, w. 2.

Zdrój łaski: Niech rodzącego Słowo, równe sobie, wraz z Synem, Królem wiekuistej chwały i zdrojem łaski kornie w każdej dobie uwielbia pieśnią świat cały „Te, gentes, Ioachim, Christianae canant” Na święto św. Joachima TK 177, str. 4, w. 2.

Złoty ranek duszy: Ty serca strugi łask żywemi sam koisz, ranku złoty duszy „Jesu rex admirabilis” TK 52, str. 3, w. 3.

„Zrodzony”: Zrodzony - bratem stał się nam „Verbum supernum prodiens” Na Boże Ciało TK 98, str. 4, w. 1; Rodzicowi bijmy czołem, Zrodzonemu hymn niech brzmi „Pange lingua gloriosi” TK 94, str. 6, w. 2; toż TK 95, str.2, w. 1-2.

Zrodzony z czystej Panny: O Jezu, z czystej zrodzon Panny „Jesu, Redemp- tor omnium” Na Boże Narodzenie TK 4, str. 7, w. 2; Niech Tobie, Jezu, cześć będzie, co z czystej rodzisz się Panny „Iam morte, Victor, obruta” Na święto MB Różańcowej TK 199, str. 6, w. 2.

Zwycięzca piekieł, pełen chwały: Zwycięzco piekieł, pełen chwały „Jesu rex admirabilis” Na święto Imienia Jezus TK 52, str. 1, w. 2; Kajdany śmierci Zwy­cięzca starł luby Exultet TK 69, str. 15, w. 2.

„Zwycięzca śmierci”: Zwycięzca śmierci świetlany wstał z grobu „Iam mor­te, Victor, obruta” Na święto MB Różańcowej TK 199, str. 1, w. 1; Nad wszyst­kie panny Panna niebu miła, przynosi światu wesele bez miary, Zwycięzcę



Syn Boży w Hymnach kościelnych


45

śmierci rodząc, co nam zsyła żywota dary! „Ad tuas aras, Ioachim, propinquat” Na święto św. Joachima TK 178, str. 3, w. 3.

„Zwycięzca wrogów nawały”: Zwycięzca wrogów nawały, najwyższy Kró­lu wszech ziem „Victimae Paschali laudes” Na niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego TK 77, str. 5, w. 1.

„Zwycięzca zgonu”: Zwycięzca zgonu wstał w mocy! „Aurora coelum pur­purat” Na Niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego TK 76, str. 4, w. 3.

Życie serc zob. Serc życie.

Summary

God’s Son in „Church Hymns”

The author presents epithets describing God’s Son, Jesus Christ in “Church Hymns” published by Instytut Wydawniczy “Pax” in 1978, translated by priest Tadeusz Karylowski. In the introduction the author informs about the studied and partly published epithets of the Blessed Virgin Mary, the Holy Spirit, God the Father, the Holy Trinity and saints in the mentioned “Church Hymns” and in “Church Songs” printed in “Church Songbook” by priest Jan Siedlecki. The author gives reasons why it is essential to publish those epithets and then presents quite extensive material, giving Latin titles and as far as the hymns are concerned, he locates the discussed names according to pages, strophes and lines.



Beata Milewska Uniwersytet Gdański



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna