Ustrój Despotii Starożytnego Bliskiego Wschodu



Pobieranie 0,88 Mb.
Strona1/9
Data08.01.2018
Rozmiar0,88 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


Ustrój Despotii Starożytnego Bliskiego Wschodu
1 Egipt w okresie starego,średniego i nowego państwa.
a) Faraon
Bezpieczeństwo i pomyślność państwa zależała od utrzymania “boskiego ładu”jego gwarantem był monarcha w Egipcie zwany faraonem.Pochodzenie jego władzy miało charkter teokratyczny.W państwie egipskim faraon był najpierw bogiem,póżniej synem Boga,wreszcie tylko pośrednikiem między bogami a ludem,strażnikiem “Maat” boskiego ładu.Władza monarchy miała charakter despotyczny.Panujący łaczył w swych rekach całą władze ustawodawczą,wykonawczą,sądowniczą i wojskową.Realizacje tych uprawnień traktowano zgodnie z teokratycznym charakterem państwa jako wykonywanie woli Boga.Była ona święta.Sprzeciwienie się jej uznawano za najcięższe przestępstwo,zagrożone najsurowszymi karami oraz potępieniem w życiu pozagrobowym.
b)Urzędnicy centralni i terytorialni.
Wolę wladcy wypełniali urzędnicy państwowi.Na szczeblu centralnym najważniejszą osobą po władcy był jego zastępca,główny dostojnik państwa.W Egipcie nosił tytuł Wezyra.Do jego obowiązków należały:zarząd dworu,kierowanie sprawami państwa(robotami publicznymi,skarbowością itp.),sprawowanie najwyższego sądownictwa w imieniu władcy.Ich faktyczna władza dorównywała nieraz monarszej,dążącej z czasem do ograniczenia kompetencji swych głównych zarządców.W Egipcie znaczną pozycję osiągnęli też Kanclerz i naczelny skarbnik.Rozrost terytorialny państwa powodował konieczność rozbudowy aparatu administracyjnego,głównie lokalnego.Egipt terytorialnie podzielony był na nomy.Na ich czele stali urzędnicy zwani nomarchami.Dawniej byli oni władcami lokalnymi,natomiast po zjednoczeniu państwa mianowanymi przez faraona urzędnikami.W swym ręku dzierżyli władzę administracyjną,sądową i skarbową oraz sprawowali zarząd gospodarczy.Podlegał im szereg nizszych urzędników nadzorujących pracę publiczne.Nomarchowie otrzymywali wynagrodzenie w naturze.Stanowiła je cześć świadczeń ludności miejscowej wnoszonych do skarbu państwowego.
2. Mezopotamia w okresie sumeryjskim,akkadyjskim i babilońskim.
a) Ustrój miast-państw
W połowie czwartego tysiąclecia p.n.e w południowej Mezopotamii osiedlili się sumerowie tworząc miasta – państwa ensi (Ur,Uruk.Lagasz itd.).Szczytem potęgi politycznej sumerów była połowa trzeciego tysiąclecia p.n.e (1 dynstia z Ur).Świetność ta była jednak krótkotrwała.Na jej gruzach Sargon z Akkadu stworzył pierwsze wielkie państwo semickie istniejące ok.2300-2100 p.n.e,które po renesansie sumerów przekształciło sie w państwo sumeryjsko – akkadyjskie ,trwające do ok. 1800 r p.n.e.Jego zmierzch zapoczątkowało powstanie państwa starobabilońskiego na południu Mezopotamii(Hammurabi 1792-1750 p.n.e ) oraz staroasyryjskiego (Szanszi Adad 1748-1716 p.n.e.) na północy.Pierwsze upadło po półtora wieku,drugie stworzyło wielkie imperium ,obejmujące w róznych okresach cały Bliski wschód,a nawet Egipt.Upadek Asyrii nastąpił u schyłku VII w. p.n.e. Jej miejsce na okres wieku zajęło państwo nowobabilońskie,któremu kres położył w 539 r p.n.e.Cyrus twórca uniwersalnego imperium Perskiego.W państwach-miastach,również wyznawano zasade,że pomyślność i bezpieczeństwo państwa zależało od utrzymania boskiego ładu.w państwie sumeryjskim gwarantem tego był patesi,w państwie sumeryjsko-akkadyjskim lugal,a nastepnie król.Podobnie jak w Egipcie pochodzenie ich wladzy miało charakter teokratyczny .Skupiali oni w swych rekach cała władzę ustawodawczą,wykonawczą ,sądowniczą i wojskową.Władza ich miała charakter despotyczny.W przeciwieństwie do innych władców antycznych despoti starożytnego bliskiego wschodu nie nadużywali swojej władzy przeciwko własnemu ludowi.
b) Król i jego urzędnicy centralni i lokalni.
W Mezopotamii władca był w trzecim tysiącleciu jeszcze inkarnacją samego Boga,jego usposobieniem.W drugim tysiącleciu uważano go już jedynie za wybrańca bóstw,zastępce Boga na ziemi.Stopniowy upadek idei boskości panującego był więc wyrażny.Złożyły sie na to różne czynniki:brak trwałego zjednoczenia państw,upadek państwowości,złe rządy,klęski wojenne,liczne zamachy stanu,detronizacje itp.Podobnie jak w egipcie władza monarchy miała charakter despotyczny.Władca skupiał w swych rękach cała władze.Podobnie jak w Egipcie sprzeciwianie się wobec woli władcy traktowano jako sprzeciwianie się woli Boga,za co groziły surowe kary.W Mezopotamii najwazniejszą osobą po władcy był jego zastepca który nosił tytuł – NUBANDA.Obowiązki miał podobne jak w Egipcie:zarząd dworu,kierowanie sprawami państwa oraz naczelne dowództwo wojskowe.W mezopotamii do stworzenia scentralizowanej administracji doszło dopiero w okresie państwa starobabilońskiego(reformy Hammurabiego).Kraj dzielił się na prowincje z gubernatorami(issaku),wywodzącymi się z dawnych władców lokalnych.Te dzieliły sie na okręgi z naczelnikami(pahatu).Najniższą jednostką administracyjną była gmina na czele z wójtem(rabianu).Wszyscy urzędnicy mianowani byli przez króla.Sprawowali funkcję administracyjne,policyjne i sądownicze.
Ustrój Aten
1 Państwo Ateńskie w okresie archaicznym i przedklasycznym.
a)Ustrój społeczny,ekonomiczny i polityczny Aten w VIII-VIw. p.n.e.
Pierwotny ustrój społeczny Aten opierał się na strukturze rodowej.Rody(ok.30)tworzyły fratrie(bractwa) których było 12.Te łaczyły sie w fyle(plemiona) w liczbie czterech.Niezależnie od ustroju rodowego występował podział na klasy,których wprowadzenie przypisywano królowi Tezeuszowi(VIII w p.n.e.).Nie pokrywał sie on z podziałem rodowym.Zgodnie z nim wolna ludność ateńska dzieliła się na trzy klasy:szlachtę(eupatridai),chłopów(geomoroi) i rzemieślników(demiurgoi).Pozycja szlachty opierała sie na posiadaniu majątków ziemskich,organizacji rodowej i wykształceniu.Była to grupa nieliczna,obejmująca zaledwie ok. 50 rodzin.Przekonana była o swej wyższości w stosunku do innych obywateli,a urodzenie wywodziła od bogów i herosów.Do nich należał monopol władzy i prowadzenie wojen.Wykorzystując dominacje ekonomiczną szlachta narzuciła chłopom ciężkie warunki gospodarowania doprowadzając ich do całkowitego uzależnienia.Ucisk ten spowodował masowe zadłużanie sie chłopów.Kiedy wysokość długu i procentu przekraczała wartość ziemi wierzyciel mógł zatrzymać chłopa na ziemi ,która przechodziła na jego własność w charakterze pracownika najemnego albo sprzedać za granicę.W razie pozostania chłop musiał pracować na swej dawnej ziemi oddając z tytułu zadłużenia nowemu właścicielowi 5/6 plonów.Bezwględnie stosowanie przez eupatrydów prawa o długach doprowadziło szybko do przejęcia prawie całej ziemi na własność arystokracji.Konflikt między szlachtą a chłopami wyrażnie zaczął sie więc zaostrzać.W atenach do ludności zależnej (nieobywateli) zaliczano metojków , wyzwoleńców i niewolników.Metojkowie(współmieszkający) byli cudzioziemcami mieszkającymi na stałe w Attyce lub Atenach.Zajmowali się handlem i rzemiosłem.Nie posiadali praw politycznych ani cywilnych.W zasadzie niewolno im było nabywać nieruchomości.Każdy metojk musiał być wciągnięty na odpowiednią listę,posiadać patrona sposród obywateli i płacić podatek.Niedopełnienie,któregoś z tych warunków karano niewolą.Wyzwoleńcy posiadali pozycje prawną zbliżoną do Metojków.Ich patronem był z reguły dawny pan.Niewolnicy dzielili się na prywatnych i państwowych.Pierwotnie w okresie archaicznym na czele państwa stał król (basileus).Początkowo władza królów była elekcyjna,z czasem przekształciła się w dziedziczną.Monarcha formalnie dzierżył w państwie wszelką władzę ustawodawczą,sądowniczą i wojskową,jak również pełnił najwyższe funkcje kapłańskie.Zakres jej ulegał znacznemu rozszerzeniu podczas wojny,kiedy władcy przysługiwało prawo życia i śmierci nad poddanymi.Od VIIw. p.n.e.władza królów uległa stopniowemu ograniczeniu.Godność królewska z dziedzicznej stała się wybieralna i dożywotnia.Z czasem w niektórych polis królowie zaczęli przekształcać się w najwyższych urzędników sprawując swą władzę jedynie przez określony czas.W Atenach był to najpierw okres 10 lat ,a następnie tylko roku.Równolegle nastepowało ograniczenie kompetencji monarszych na rzecz rady starszych ,urzędników i zgromadzeń.W rękach królów pozostało wykonywanie funkcji kapłańskich oraz władza wojskowa.W Atenach godność królewska w swej pierwotnej formie zanikła w połowie VII w p.n.e. Król stał się jednym z archontów(archont basileus) pełniącym funkcję religijne i kapłańskie.Odtąd też godność ta stała się dostępna dla wszystkich eupatrydów.W Atenach radą starszych był Aeropag(nazwa pochodziła od wzgórza Aresa na którym rada się zbierała).Składał się z byłych archontów kończących swe roczne urzędownie.Aeropagowi przeowdniczył archont basileus(dawny król).Do kompetencji rady należało:sądzenie przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu zagrożonych kara śmierci,administrowanie państwem,nadzór nad wykonywaniem ustaw przez urzędników,powoływanie nowych archontów i innych urzędników oraz kontrola ich działalności.Do reform Solona w jego skład mogła też wchodzić arystokracja.W omawianym okresie w Atenach najprawdopodobniej nieistniało jeszcze zgromadzenie ludowe.Jeśli chodzi o urzędników najważniejszymi byli archonci.Najpierw utworzono tytuł archonta polemarchosa powierzając mu funkcję wojskowe,póżniej archonta eponymosa oddając mu kierownie sprawami wewnętrznymi państwa.W końcu dotychczasowy król dostał tytuł archonta basileusa zatrzymujać z dawnej władzy jedynie funkcję kapłańskie.Początkowo wszyscy byli wybierani dożywotnio następnie na okres 10 lat,a od roku 683 p.n.e.corocznie.Około połowy VII w .p.n.e.ustanowiono dodatkowo sześciu nowych urzędników tzw.tesmothetów,powierzając im sądownictwo i ustawodawstwo.Razem z poprzednimi tworzyli oni kolegium 9 archontów Przewodniczył im archont eponymos.
b) Zmiany w ustroju państwa:reformy Drakona,reformy Solona,tyrania Pizystrata,reformy Kleistenesa i Peryklesa.
Reformy Drakona – Pierwszego przewrotu społecznego próbował dokonać w latach 30 VII w p.n.e.Kylon.Nie znalazł jednak poparcia wśród ludu.Wydarzenie to wpłynęło wszakże na spisanie obowiązującego prawa,co miało usunąć dowolności w dotychczasowym jego stosowaniu.Dokonał tego Drakon w 621 r. p.n.e.Nowa kodyfikacja nie wprowadziła jednak zmian w dotychczasowym ustroju społeczno – gospodarczym.

Reformy Solona – przeprowadzone w latach 594 – 593 r. p.n.e.Obejmowały one wiele dziedzin życia.Najważniejszą była reforma ekonomiczna.Polegała na strząśnięciu długów (sejsachteja).W jej ramach anulowano wszystkie długi zaciągnięte pod zastaw gruntów,zwrócono ziemię utraconą wskutek jej niewykupienia,wykupiono na koszt państwa osoby,które popadły w niewole i zostały sprzedane za granice oraz zniesiono niewole za długi.Reformę ekonomiczną uzupełniała reforma społeczna.Obywateli podzielono na cztery klasy ,przyjmując za kryterium wielkość posiadanego majątku ,uzyskiwanego dochodu,oblicznego w zbożu,oliwie i winie.Najbogatszymi byli Ci ,którzy osiągnęli dochód powyżej 500 miar(1 klasa) ,a nastepnie 300 (2 klasa),200(3 klasa)i poniżej 200(4 klasa).Tylko człnkowie klasy 1 mogli pełnić urząd skarbnika państwa i archonta,a więc wchodzić do aeropagu.Natomiast należacy do 2 i 3 klasy mogli piastowac niższe urzędy.Trzy klasy uprzywilejowane płaciły też stosowny podatek,odpowiednio talent,pół talentu i 10 min.Przynależność do określonej klasy decydowała też o obowiązkach wojskowych.Obywatele pierwszych dwóch klas służyli w konnicy lub jako ciężkozbrojni hoplici,trzeciej wyłącznie w formacjach hoplitów ,zaś czwartej byli zasadniczo zwolnieni od służby wojskowej.

Tyrania Pizystrata – Po ustąpieniu Solona Ateny stały się widownią ostrych walk społecznych,wszczętych przez niezadowolone z reform warstwy społeczne(arystokracja,chłopi).Najbardziej radykalny program głosiło stronnictwo górali (diakria) domagające się nowego podziału ziemi.Skorzystał z tego Pizystrat ,który przejąwszy władzę przy poparciu drobnych rolników i biedoty miejskiej dzierżył ją jako tyran przez 33 lata(560-527 p.n.e.).Ustroju wprawdzie nie zmienił,ale zręcznie przystosował go do systemu jedynowładztwa obsadzając urzędy wygodnymi dla siebie ludźmi.Szukając zaś poparcia chłopów przeprowadził reforme rolną rozdając małorolnej lub bezrolnej ludności ziemię skonfiskowaną swoim przeciwnikom politycznym.

Reformy Kleistenesa – Obalenie tyrani w 510 r. p.n.e.oddało na krótko władzę w Atenach ponownie w ręce Arystokracji.Ostatecznie zwyciężyły jednak tendencje demokratyczne ,a obóz arystokratyczny poniósł porażke.Pozwoliło to wybranemu w 508/507 r. p.n.e na archonta Kleistenesowi na przeprowadzenie reform tworzących podstawy polis demokratycznej.Podstawą reform Ustrojowych Kleistenesa było zlikwidowanie dotychczasowych czterech fyl plemiennych i zastapienie ich fylami terytorialnymi.Cała polis ateńską podzielono na trzy cześci:miasto,wybrzeże i centrum kraju z których każda dzieliła się na 10 dzielnic.Łącznie ich było zatem 30.Reformy Kleistenesa oznaczały zniesienie dotychczasowego ustroju rodowego.

Reformy Peryklesa – ugruntowały polis demokratyczną w Atenach.Cechą stworzonej przez niego demokracji był bezpośredni udział obywateli w zarządzaniu państwem.Było to możliwe wyłącznie z powodu szczupłości terytorium Aten,stosunkowo niewielkiej liczbie pełnoprawnych obywateli(40 tys.). Podstawą demokracji była równość,rozumiana jako równość głosu na zgromadzeniach ludowych i dostepu do urzędów oraz jednakowego traktowania przed sądem i w sferze podatkowej.Gwarancją tak pojmowanej równości było zapewnienie wszystkim korzystania z instytucji demokratycznych.W tym celu Perykles wprowadził płatność urzędów i stanowisk sędziowskich(2 obole co było równe przeciętnemu wynagrodzeniu dziennemu) udziału w zgromadzeniach ludowych(ekklezjastikon) i sądach przysięgłych(heliastikon),a nawet uczestnictwa w przedstawieniach teatralnych(theorikon).Dotychczas udział ten był bezpłatny co zapewniło przewagę majętnej arystokracji,traktującej obowiązki państwowe jako zajęcie honorowe.Dalszymi krokami Peryklesa było dopuszczenie do najwyższych urzędów obywateli 3 klasy majątkowej i wprowadzenie zasady,że obywatelami ateńskimi mogły być wyłącznie osoby,których oboje rodzice byli wcześniej obywatelami.
2 Państwo Ateńskie w okresie klasycznym.
a)Demokracja w Atenach – zasady ustroju:suwerenność demosu ateńskiego,obytelstwo,równość praw,głosu i władzy,bezpośredniosć sprawowania władzy-eklezja,bule,heliaia,urzędy.
Ustrój polityczny demokracji ateńskiej po dokonanych reformach,a więc w V i IVw p.n.e.charakteryzowały następujące instytucje:

Zgromadzenie ludowe(Ekklezja) – było najwyższym suwerennym organem ludowym.W zgromadzeniu ludowym mieli prawo uczestniczyć wszyscy obywatele był to więc organ niezwykle liczny.Uświadomić sobie trzeba,że liczba 40 tyś obyateli stanowiła tylko ok. 10% liczby mieszkańców Aten,która wynosiła ok. 300-400 tys osób,w tym 80 tys metojków i 200 tys. Niewolników.Dla niektórych uchwał Eklezji wymagana była obecność co najmniej 6000 osób.Zgromadzenie to zwoływano trzy albo cztery razy w miesiącu.Uprawnienia eklezji były bardzo szerokie:miała ona władze ustawodawczą,dokonywała wyboru wielu organów państwowych,sprawowała nadzór nad włądzą wykonawczą,zatem Zgromadzenie Ludowe było organem suwerennym,w którym obywatele sprawowali bezpośrednie rządy.Ani Grecja ani w ogóle świat starożytny nie znały systemu reprezentacji właściwego dla demokracji nowożytnych ,gdzie naród wykonuje władzę za pośrednictwem wybrabych przez siebie posłow(demokracja pośrednia).Otóż w Atenach każdy obywatel wyrażał na zgromadzeniu swoją wolę osobiście.Demokracja Ateńska miała więc charakter demokracji bezpośredniej.Rzecz zrozumiała że tak szeroka realizacja form bezpośredniej demokracji była możliwa tylko w państwach małych takich jak Ateny.W wielomilionowych państwach nowożytnych formy bezpośredniej demokracji mozna stosować wyjątkowo,formę taką stanowi np. Instytucja Referendum.

Rada Pięciuset(Bule) – składała sie z 500 osób po 50 z każdej fyli terytorialnej.Jej członkiem mógł zostać pełnoprawny obywatel po ukończeniu 30 lat.Kadencja trwała rok,ale maksymalnie mozna było zostać wybranym dwukrotnie.Członkowie rady pobierali diety,płacone ze skarbu państwa.Wyboru dokonywano w drodze losowania.Po nim odbywała się dokimazja czyli badanie kwalifikacji kandydata do pełnienia stanowiska buleuty.Ze swej działalności rada składała sprawozdania,a jej członkowie mogli byc pociągnięci do odpowiedzilności zarówno zbiorowej jak indywidualnej.Posiedzenia rady odbywaly sie codziennie z wyjątkiem świąt jak i dni feralnych.Organizacyjnie rada podzielona była na 10 wydziałow po 50 członków z jednej fyli.Kompetencje rady obejmowały władzę ustawodawczą,wykonawczą i sądową.W dziedzinie ustawodastwa do rady należało przygotowanie projektów ustaw przedkładanych Eklezji oraz wprowadzenie w życie aktów prawnych uchwalonych przez zgromadzenie.W zakresie władzy wykonawczej rada sprawowała nadzór nad urzędnikami,zajmowała się finansami państwa,prowadziła politykę zagraniczną oraz decydowała o sprawach armii i floty.Natomiast kompetencje sądownicze rady pierwotnie znaczne zostały w IV w p.n.e wyraźnie ograniczone wyłacznie do

rozpoznawania przestepstw zagrożonych karą grzywny.



Urzędy – W Atenach obsadzano kadencyjnie w drodze wyboru przez jawne głosowanie na zgromadzeniu ludowym bądź przez losowanie.To ostatnie odbywało się spośród obywateli ,którzy zgłosili swe kandydatury.Urzędu można się było zrzec wyłącznie z ważnych powodów ,potwierdzonych przysięgą.Przed objęciem urzędu kandydata poddawano dokimazji,której celem było sprawdzenie jego formalnoprawnych kwalifikacji np wieku,obywatelstwa itp.Wszystkie urzędy były kadencyjne(z reguły rok , z prawem dwukrotnego wyboru)co nie dotyczyło urzędów wojskowych,kolegialne(zazwyczaj 10 członków po jednym z każdej fyli)oraz odpowiedzialne przed sądem przysięgłych(w czasie kadencji jak i po jej upływie).Najważniejszymi urzędnikami pierwotnie byli archonci.Z czasem ich kompetencje uległy poważnym ograniczeniom,sprowadzając się jedynie do wykonywania funkcji kultowych i sprawowania sądownictwa,które zresztą było coraz bardziej uszczuplane. W Vw. p.n.e na czoło hierarchi urzędniczej wysłuneli się strategowie.Był to urząd kolegialny,składający się z 10 osób. Do V w p.n.e wybierały ich poszczególne fyle,póżniej Eklezja po jednym z każdej fyli.Od kandydatów wymagano kwalifikacji fachowych i posiadania ziemi w Attyce.Strategów nie obowiązywała zasada kadencyjności,stąd byli urzędnikami,którzy mogli być nieprzerwanie wybierani przez szereg lat.Początkowo byli tylko urzędnikami wojskowymi.Najpierw wszyscy wyruszali na pole bitwy i codziennie zmieniali się w sprawowaniu naczelnego dowództwa.Pózniej w wojnach brało udział tylko kilku z nich ,przy czym Eklezja funkcję wodza mogła powierzyć jednemu.Z czasem strategowie przejęli prowadzenie polityki zagranicznej państwa i sądownictwo w sprawach wojskowych oraz uzyskali prawo występowania z wnioskami ustawodawczymi do Rady Pięciuset i Ekklezji. Oprocz urzędników wyższych na administrację ateńską składały się setki urzędów niższych:skarbowych,wojskowych,policyjnych,sądowych itp..Byli oni ubodzy i nisko opłacani w związku z czym ,co potwierdza sam Arystoteles,”wnet pojawiło się przekupstwo”

Heliaia(Sąd przysięgłych)- wprowadził Solon.Składał się z 6 tys. Członków,po 600(500 przysięgłych i 100 zastępców) z każdej fyli terytorialnej(od Kleistenesa),losowanych corocznie przez archontów spośród pełnoprawnych obywateli,którzy ukończyli 30 lat.Od IV w. p.n.e wskutek zmniejszenia się liczby obywateli,zaprzestano losowania do sądu,a jego członkiem mógł zostać każdy obywatel,który zgłosił chęć wykonywania funkcji przysięgłego,która obecnie stała się dożywotnia.Heliaia dzieliła się na 10 sekcji(dikasterii).Pełny skład zbierał się jednak rzadko.Przewodniczył mu zazwyczaj jeden z thesmothetów.Ważniejsze sprawy rozstrzygano na posiedzeniach 2-3 połączonych sekcji. W procesach publicznych komplet wynosił 501 heliastów.W procesach cywilnych,kiedy wartość sporu przekraczała 1000 drachm,skład wynosił 401,a poniżej tej sumy 201 członków. Za wykonywanie czynnośći sądowych przysięgli otrzymywali diety (od Peryklesa).

Ustrój Aten w V i IV w p.n.e przedstawiał więc formalnie obraz szeroko rozwiniętej demokracji.Wyróżnić można następujące jej cechy: 1 Władza suwerenna należała do ludu ateńskiego.Wprawdzie liczne kategorie ludności nie miały praw politycznych, niemniej jednak lud ateński reprezentowała stosunkowo liczna grupa obywateli mających równe prawa.W praktyce władza najczęściej znajdowała się w rękach najbogatszych.

2 W Atenach wykształciła się forma demokracji bezpośredniej,zapewniająca obywatelom ateńskim,w szczególności przez Zgromadzenie Ludowe,bezpośredni i osobisty udział w podejmowaniu decyzji państwowych.

3 Za wielkie osiągnięcie demokracji ateńskiej trzeba uznać uzyskanie przez lud suwerennych praw sądowych.Sądownictwo ludowe zapewniało bowiem poważną ochronę i było gwarancją praw politycznych zdobytych przez lud.

Niezwykle wysoki poziom życia publicznego w Atenach stworzył podstawę rozwoju myśli politycznej.Słowo”polityka” wywodzi sie od polis.Rozwijali ją liczni myśliciele greccy.Zajmowała ona szczególnie Platona i Arystotelesa ,którego można określić jako twórce nauki o państwie,o jego formach i funkcjach,nauki wywierającej po dzień dzisiejszy wpływ na myśl europejską.
Ustrój Rzymu
1 Rzym w okresie królewskim
a) Ustrój społeczny
Podstawy rzymskiego ustroju społecznego ukształtowali w VI w. p.n.e Etruskowie.Z pewnymi zmianami przetrwał on zasadniczo aż do upadku republiki.

Ród(Gens) – główna jednostka społeczeństwa rzymskiego.Przewodził mu starszy rodu(pater).Według tradycji rodów które założyły polis rzymską było 300.W skład rodu wchodziły rodziny(familiae).Na ich czele stał ojciec rodziny(pater familias).posiadający niograniczoną władzę,łącznie z prawem życia i śmierci oraz sprzedania własnych dzieci w niewolę.Spokrewnione rodziny w ramach rodu nosiły,poza swym imieniem(praenomen),wspólne dla wszystkich nazwisko rodowe(nomen gentile) oraz posiadały przydomek(cognomen).Rody były liczebnie zróżnicowane.Największe składały się nieraz,wraz z klientami,nawet z kilku tysięcy rodzin np. Gens Claudia liczył w IV w.p.n.e 5 tys rodzin.

Kurie(curiae) – W kurie łączyły się rody.Według tradycji,10 rodów tworzyło jedną kurię,których w sumie było 30.Była ona jednostką wojskową (10 konnych i 100 pieszych) i podatkową.Każda z nich miała swego przywódce,kapłana i liktora.

Tribus – Były to wspólnoty plemienne w które łaczyły się kurie.Było ich trzy,po 10 kurii,czyli 100 rodów.Podział trybusowy miał przy tym charakter wyłącznie terytorialny,nie posiadając w życiu publicznym szczególnego znaczenia.Symbolizował wszakże zgromadzenie całego ludu rzymskiego(populus romanus).

Społeczeństwo rzymskie składało się w okresie archaicznym z pełnoprawnych przedstawicieli rodów i niepełnoprawnego ludu.



Patrycjusze(patrieii) – tylko im przysługiwała pełnia praw.Posiadali oni prawo:czynnego udziału w zgromadzeniach(ius suffragii),piastowania urzędów(ius honorum),zawierania ważnego małżeństwa(ius conubii),udziału w rzymskim procesie sądowym(legis actio) oraz nabywania własności i alienacji rzeczy(ius commercii).

Plebejusze(plebs) – pochodzili przeważnie ze stopniowo inkorporowanych przez Rzym gmin i polis italskich.Znajdowali się poza rodami ,byli obywatelami “gorszego prawa”.Wyrażało się to w ich upośledzonej pozycji politycznej,prawnej i majątkowej.

Warstwami pośrednimi społeczeństwa rzymskiego byli:



Klienci(clientes) – byli ściśle powiązani z organizacją rodową.Rekrutowali się najprawdopodobniej z dawnych wyzwoleńców albo z ludności , która popadła w zależność od Rzymu.Pozostawali pod opieką konkretnego rodu patrycjuszowskiego, a w jego obrębie pod ochroną patrona,opiekuna osobistego,wobec którego zobowiązani byli do posłuszeństwa ,wierności i wykonywania określonych świadczeń.Stosunek klientarny był dziedziczony.

Goście(obcy) – należeli do warstwy ludzi wolnych,przebywających czasowo na obszarze Rzymu.Dla zabezpieczenia się przed złym traktowaniem oraz celem zapewnienia sobie pomocy i ochrony prawnej oddawali się oni na okres swego pobytu pod opiekę obywatela rzymskiego.Lepsze było wszakże położenie prawne cudzoziemców pochodzących z miast i państw sprzymierzonych z Rzymem,którym wprawdzie nie przysługiwały prawa ludności rzymskiej,lecz mogli korzystać z własnego prawa ojczystego.

Najniższą warstwą społeczną byli:



Niewolnicy -byli oni pozbawieni wszelkich praw,traktowani jak rzecz.Źródłem niewolnictwa było:jeństwo wojenne,urodzenie z matki niewolnicy,sprzedaż w niewolę oraz niespłacanie długów.Niewolnicy dzielili się na państwowych i prywatnych.Mogli uzyskać wolność przez wyzwolenie.
b)Reformy Serwiusza Tuliusza
Reformy Serwiusza Tuliusza wprowadzały ustrój centurialny,którego podstawą było zgromadzenie wojska.Ogół społeczeństwa podzielono na pięć klas majątkowych,obejmujących nierówną liczbę centurii.Pierwsza licząca 98 centurii,była najbardziej uprzywilejowana.Druga tworzyła 30 centurii,zaś pozostałe po 20.Do tego dodano cztery centurie kowali i trębaczy oraz jedną centurię proletariuszy(proletarii).Zgromadzenia centurialne(comitia centuriata)decydowały o najważniejszych sprawach państwa.System głosowania przyznający każdej centurii jeden głos oddawał prawie cała władzę w ręce najbogatszych(98 centurii),kosztem biedniejszych(95 centurii).Serwiuszowi Tuliuszowi przypisuje się równięż wprowadzenie podziału Rzymu na okręgi,tzw tribus lokalne,których liczba nieustannie rosła.Tribus dzielono na miejskie(4) i wiejskie(31 – w połowie III w p.n.e).
c)Ustrój Państwa:Król,Senat,Komicja
Król – Ustrój krolewski w rzymie trwał w latach 753-509 p.n.e.Król stał na czele państwa.Pierwszym królem był Romulus,ostatnim Tarkwiniusz Pyszny.W sumie było ich 7.Z całą pewnością pochodzili z wyboru.Niektórzy z pozostałych mogli być dziedziczni.Wyboru króla dokonywało Zgromadzenie Kurialne.Król posiadał najwyzszą władzę wykonawczą,sądową,wojskową i kapłańską.Władza ustawodawcza ograniczona była kompetencjami zgromadzenia kurialnego.Oznakami godnośći królewskiej były:purpurowy płaszcz,berło z orłem,tron ozdobiony kośćią słoniową oraz pęki rózg z toporami noszone przez liktorów.Instytucja monarchy znikła wraz z wypędzeniem tyrana Tarkwiniusza Pysznego w 509 r. p.n.e. . Najważniejszymi urzędnikami obok króla byli:praefectus urbi(zarząd miastem rzymem),dwaj quaestores parricidi(sądownictwo),tribunus celerum(konnica),itp.

Senat – Stanowił radę starszych urzędującą obok króla.Początkowo miał liczyć 100 ,a u schyłku monarchi już 300 senatorów.Sposób ich powoływania nie jest znany.Najprawdopodobniej Senat miał głos doradczy.Większe uprawnienia mógł jednak zyskiwać w okresie bezkrólewia,kiedy to przejmował władzę.Do czasu wyboru nowego króla co 5 dni powoływał on kolejnych interreksów,którzy rządzili do wyboru nowego króla przez zgromadzenie i zatwierdzenie go przez Senat.

Zgromadzenia Kurialne(comitia curiata) – stanowiły zebrania pełnoprawnych obywateli,złożone z przedstawicieli wszystkich 30 kurii,stanowiących podstawe istniejącego w Rzymie ustroju rodowo-plemiennego.Były dostępne tylko dla patrycjuszy.Do ich kompetencji należało:ustawodawstwo na wniosek króla(któremu przysługiwała inicjatywa ustawodawcza),wybór króla,decydowanie o wypowiedzeniu wojny,rozpatrywanie odwołań od wyroków śmierci wydanych za zdradę stanu oraz asystowanie przy sporządzaniu testamentów i przyjmowaniu nowych obywateli do rodzin.Głosowanie na zgromadzeniu odbywało się kuriami.Każda dysponowała łącznie jednym głosem.
2 Rzym w okresie Republikańskim.
a)Zgromadzenia ludowe(komicja) w Rzymie
Zgromadzenia ludowe w Rzymie dzieliły się na komicja(comitia) i wiece(contiones).Na pierwszych głosowano i uchwalano ustawy,na drugich odbywających się wczesniej,dyskutowano sprawy,które następnie miały być roztrzygnięte na komicjach.W zależności od rodzaju zbierania się komicja dzielono na:kurialne,centurialne i trybusowe.

Komicja Kurialne(comitia curiata) – wywodziły się z okresu królewskiego.Ich kompetencje obejmowały:udzielanie imperium(naczelnej władzy) wyższym urzędnikom wybranym przez komicja centurialne,urządzanie auspicjów(badanie woli bogów na podstawie znaków zewnętrznych),sporządzanie testamentów oraz przyjmowanie obywateli do rodzin rzymskich(arrogacja).Przestały być zwoływane u schyłku republiki.

Komicja Centurialne(comitia centuriata) – Były zgromadzeniami zwoływanymi od czasów reform króla Serwiusza Tuliusza.Zwoływali je poza murami miejskimi(na Polu Marsowym) konsulowie,pretorzy i dyktatorzy(magistratus cum imperio),wyjątkowo cenzorzy dla określenia cenzusu.Brali w nich udział obywatele należacy zgodnie z podziałem majątkowym na pięć klas,do jednej ze 193 centurii.Głosowano kolejnymi centuriami,z których każda dysponowała jednym głosem.Pierwotnie było ono jawne,zaś od drugiej połowy II w p.n.e tajne.Zarówno w obrębie centurii jak i na ich zgromadzeniu decydowała większość głosów.Kompetencje komicji centurialnych były bardzo obszerne.W okresie republiki do ich uprawnień należał:wybór urzędników posiadających imperium(konsulów,cenzorów,pretorów),przyjmowanie lub odrzucanie projektów ustaw przedłożonych przez konsulów,wypowiadanie wojny oraz rozpoznawanie odwołań od wyroków skazujących obywateli na karę smierci lub cielesną.Najszybciej upadło znaczenie uprawnień ustawodawczych komicji centurialnych.Komicja nie posiadały bowiem inicjatywy ustawodawczej,nie mogły też wprowadzać poprawek do projektów ustaw przedstawionych przez konsulów,jak również wszelkie ich uchwały wymagały zatwierdzenia ze strony senatu.

Komicja trybusowe(comitia tributa) – Rozwinęły się ze zgromadzeń plebejskich najprawdopodobniej w III w p.n.e.Ostatnie tribus(dzielnice) utworzono w Rzymie w 241 r. p.n.e.Dzieliły się na miejskie i wiejskie.Do pierwszych (4) zapisani byli obywatele bezrolni,a pózniej wyzwoleńcy.Do drugich(31)należeli pełnoprawni obywatele mający posiadłości wiejskie.Kompretencje komicji trybusowych obejmowały wybór urzędników nieposiadających imperium(edylów kurulnych,kwestorów itd),przyjmowanie i odzrzucanie projektów ustaw wnoszonych przez pretorów oraz rozpoznawanie odwołań od wyroków skazujących na karę grzywny.Głosowano trybusami.Każda dzielnica posiadała jeden głos.Kolejność oddawania głosów ustalano drogą losowania.Uchwały przyjmowano wiekszością głosów,zarówno w ramach poszczególnych tribus jak i komicjach.


b)Senat Ludu Rzymskiego
Do końca drugiej wojny punickiej(201 r.p.n.e.) Senat pełnił zasadniczo funkcję doradcze,tworząc rade starszych.Poczatkowo członkami Senatu mogli być wyłącznie patrycjusze.Plebejuszy dopuszczono do niego w IV w.p.n.e.Pierwotnie członków Senatu mianowali dożywotnio konsulowie lub trybuni z uprawnieniami konsularnymi.Od końca IV w .p.n.e.(lex Ovinia)ustalanie składu Senatu powierzono Cenzorom.Liste senatorów sporządzano co 5 lat.Najpierw trafiali na nią wyłącznie byli konsulowie i pretorzy,póżniej edylowie kurulni(połowa III w p.n.e),nastepnie trybuni i edylowie plebejscy(od reform Grakchów),wreszcie kwestorzy (od dyktatury Sulli).Liczba miejsc w senacie była ograniczona.Pierwotnie wynosiła 300,potem Sulla podwyższył ja do 600,a Cezar do 900.Nowych Senatorów wprowadzano jedynie na miejsca opróżnione.Prawo zwoływania,przewodniczenia obradom i przedstwawiania spraw w Senacie posiadali konsulowie,pretorzy i dyktatorzy,a póżniej trybuni ludowi.Jego zebrania odbywały sie na Kapitolu lub Polu Marsowym.Obrady Senatu nia miały z góry przewidzianego porządku.Sprawy przedstwiał i kierował tokiem dyskusji przewodniczący.Głosu udzielano zgodnie ze starszeństwem pełnionego urzędu.Debaty nie można było przenieść na dzień następny i należało ją zakończyć głosowaniem przed zachodem słońca.Uchwały podejmowano większością głosów.Stawały się one obowiązującym prawem(senatus consultum) po ich zatwierdzeniu przez trybunów ludowych.Kompetencje senatu obejmowały:zatwierdzenie ustaw uchwalonych przez komicja centurialne i trybusowe,wydawanie rozporządzeń w sprawach kultu,czuwanie nad bezpieczeństwem publicznym,decydowanie o finansach państwa(podatki,dysponowanie ziemią publiczną),zatwierdzanie wyboru urzędników dokonanego przez komicja,sprawy zagraniczne(reprezentacja państwa na zewnątrz,wypowiadanie wojny i zatwierdzanie pokoju,przyjmowanie i wysyłanie poselstw) oraz wyznaczanie wodzów i dyktatorów w okresie zagrożenia państwa przez wprowadzenie w państwie stanu nadzwyczajnego.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna