Ustawa z dnia … o uzgodnieniu płci



Pobieranie 163,42 Kb.
Strona1/3
Data02.11.2017
Rozmiar163,42 Kb.
  1   2   3

(projekt)

Ustawa z dnia …

o uzgodnieniu płci
Uznając nadrzędną wartość godności i wolności każdej jednostki ludzkiej, jej prawo do samostanowienia o własnej tożsamości oraz obowiązek władzy publicznej zapewnienia każdemu równego korzystania z konstytucyjnych praw i wolności,

pragnąc zagwarantować każdemu skuteczną ochronę prawa do integralności cielesnej i psychicznej, poszanowania życia prywatnego i bezpieczeństwa osobistego,

uwzględniając współczesny stan wiedzy na temat tożsamości płciowej oraz ewolucję międzynarodowych standardów w zakresie uznania tożsamości płciowej jako podstawy urzędowego określenia płci,

stanowi się, co następuje:


Rozdział 1

Przepisy ogólne

Art. 1


Ustawa określa procedurę i skutki uzgodnienia płci osób, których tożsamość płciowa różni się od ich płci metrykalnej.
Art. 2

Ilekroć w ustawie jest mowa o:

1) Nieodwracalnych interwencjach medycznych – rozumie się przez to podejmowanie inwazyjnych lub nieinwazyjnych działań medycznych, które trwale wpływają na zewnętrzne lub wewnętrzne cechy płciowe, a także powodują nieodwracalne zmiany w budowie i funkcjach organizmu związanych z płcią.

2) Płci metrykalnej – rozumie się przez to płeć wpisaną do aktu urodzenia zgodnie z ustawą z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 212, poz. 1264).

3) Tożsamości płciowej – rozumie się przez to utrwalone, intensywnie odczuwane doświadczanie i przeżywanie własnej płciowości, która odpowiada lub nie płci metrykalnej.

4) Wnioskodawcy – rozumie się przez to osobę ubiegającą się o uzgodnienie płci.


Art. 3

Ustawę stosuje się do osób, których płeć metrykalna różni się od ich tożsamości płciowej.


Rozdział 2

Postępowanie w sprawach o uzgodnienie płci

Art. 4


1. Sprawy o uzgodnienie płci należą do właściwości sądów okręgowych, które rozpoznają je w składzie trzech sędziów zawodowych.

2. W sprawach tych właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek o uzgodnienie płci, a w braku miejsca zamieszkania - sąd miejsca jej pobytu.

3. Do postępowania z wniosku o uzgodnienie płci stosuje się przepisy ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296) o postępowaniu nieprocesowym, ze zmianami przewidzianymi w niniejszej ustawie.
Art. 5

1. Wniosek o uzgodnienie płci może złożyć osoba, której tożsamość płciowa różni się od płci metrykalnej, jeżeli łącznie spełnia następujące warunki:

1) posiada obywatelstwo polskie;

2) ma ukończone 18 lat albo ma ukończone 16 lat i wyraża jednoznaczną wolę dokonania uzgodnienia płci oraz posiada zgodę przedstawicieli ustawowych na uzgodnienie płci, a w przypadku jej braku – zgodę sądu opiekuńczego.

3) nie pozostaje w związku małżeńskim.

2. Wniosek o uzgodnienie płci powinien spełniać warunki przewidziane dla wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego. Do wniosku dołącza się również:

1) oświadczenie wnioskodawcy o tożsamości płciowej odmiennej od płci metrykalnej;

2) orzeczenie wydane przez dwóch lekarzy ze specjalizacją w zakresie psychiatrii lub w zakresie seksuologii albo orzeczenie wydane przez jednego lekarza z taką specjalizacją i psychologa ze specjalizacją w zakresie seksuologii, stwierdzające utrwalone występowanie tożsamości płciowej odmiennej od płci metrykalnej;

3. Sąd rozpoznający wniosek o uzgodnienie płci może poprzestać na oświadczeniu wnioskodawcy oraz orzeczeniach, o których mowa w ust. 2, jeżeli nie budzą one wątpliwości.
Art. 6

Wydanie orzeczenia, o którym mowa w art. 5 ust. 2 pkt. 2, a także postanowienia sądu o uzgodnieniu płci nie wymaga, aby wnioskodawca był uprzednio poddany jakiejkolwiek interwencji medycznej, zwłaszcza terapii hormonalnej lub zabiegom chirurgicznym, zmierzającym do korekty zewnętrznych lub wewnętrznych cech płciowych, a także wprowadzenia zmian w budowie i funkcjach organizmu związanych z płcią.


Art. 7

1. Zakazane jest stosowanie jakichkolwiek nieodwracalnych interwencji medycznych mających na celu korektę zewnętrznych lub wewnętrznych cech płciowych w stosunku do osób, które posiadają cechy charakterystyczne dla obu płci lub których płeć nie może być jednoznacznie określona na podstawie tych cech, bez ich zgody, chyba że jest to bezwzględnie konieczne dla ratowania ich życia.

2. Osoby, o których mowa w ust. 1, mogą wyrazić zgodę na nieodwracalne interwencje medyczne po ukończeniu 13 roku życia.
Rozdział 3

Skutki orzeczenia o uzgodnieniu płci
Art. 8

1. Prawomocne postanowienie sądu o uzgodnieniu płci stanowi podstawę wydania nowego aktu urodzenia oraz zmiany imion i nazwiska.

2. Wydanie nowego aktu urodzenia na podstawie postanowienia sądu o uzgodnieniu płci nie narusza stosunków prawnych między wnioskodawcą i osobami trzecimi, w szczególności między wnioskodawcą i jego rodzicami, a także między wnioskodawcą i jego dziećmi urodzonymi przed uprawomocnieniem się postanowienia sądu o uzgodnieniu płci.

3. Od momentu uprawomocnienia się postanowienia sądu o uzgodnieniu płci wszystkie prawa i obowiązki zależne od przynależności do danej płci wynikają z płci określonej w tym postanowieniu, chyba że ustawa stanowi inaczej.


Art. 9

  1. Postanowienie sądu o uzgodnieniu płci nie wpływa na istniejące w momencie jego uprawomocnienia się uprawnienia ze stosunków ubezpieczeń społecznych.

2. Jeżeli płeć stanowi istotne kryterium dla ustalenia warunków przyznania świadczenia z ubezpieczenia społecznego, kryterium to określa się na podstawie prawomocnego postanowienia sądu o uzgodnieniu płci. Do ustalenia wymiaru tych świadczeń stosuje się podstawy obliczeń z okresu przed uprawomocnieniem się tego postanowienia.
Art. 10

1. Prawomocne postanowienie sądu o uzgodnieniu płci stanowi podstawę wydania nowych dokumentów dotyczących wnioskodawcy, w tym świadectw i dyplomów potwierdzających ukończenie szkoły, studiów, kursów czy potwierdzających zdobycie określonych kwalifikacji oraz świadectw pracy, wydanych przez instytucje publiczne i prywatne przed uprawomocnieniem się tego postanowienia.

2. Podstawą wydania nowych dokumentów, o których mowa w ust. 1, jest także prawomocne postanowienie sądu wydane w postępowaniu o ustalenie płci w trybie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296) lub w postępowaniu o sprostowanie aktu stanu cywilnego w trybie art. 31 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 36, poz. 180) przed wejściem w życie niniejszej ustawy.

3. Instytucje publiczne i prywatne, o których mowa w ust. 1, są zobowiązane wydać nowe dokumenty bezpłatnie i niezwłocznie, z uwzględnieniem danych osobowych wnioskodawcy, takich jak imię, nazwisko oraz płeć, wynikających z nowego aktu urodzenia.


Art. 11

Po uprawomocnieniu się postanowienia sądu o uzgodnieniu płci, w wyniku którego została dokonana zmiana imienia i nazwiska, instytucje publiczne i prywatne posiadające dane wnioskodawcy nie mogą bez jego zgody ujawniać płci metrykalnej lub imienia i nazwiska noszonych przed wydaniem postanowienia, chyba że wymaga tego szczególny interes publiczny lub interes prawny.


Art. 12

Minister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia, zakres świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych dostępnych dla osób o stwierdzonej w trybie art. 3 pkt 2 tożsamości płciowej odmiennej od płci metrykalnej i po korekcie płci prawnej na równych zasadach.


Rozdział 4

Przepisy zmieniające, przejściowe i końcowe

Art. 13


W ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. 1997 nr 88 poz. 553) dodaje się:

art. 156¹ w brzmieniu:

„§ 1. Nie popełnia przestępstwa określonego w art. 156 § 1, kto dokonuje nieodwracalnych interwencji medycznych mających na celu korektę zewnętrznych lub wewnętrznych cech płciowych w stosunku do osoby określonej w Art. 7 Ustawy o uzgadnianiu płci po ukończeniu przez nią 13 roku życia za jej zgodą."
Art. 14

W ustawie z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 36, poz. 180) dodaje się art. 49¹ w brzmieniu:

„Art. 49¹.

1. Na podstawie prawomocnego postanowienia sądu o uzgodnieniu płci sporządza się nowy akt urodzenia osoby, której postanowienie dotyczy; w akcie tym wpisuje się imię i nazwisko zmienione zgodnie z ustawą z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. Nr 220, poz. 1414) oraz płeć zgodnie z postanowieniem sądu.

2. Po sporządzeniu nowego aktu urodzenia na podstawie prawomocnego postanowienia sądu o uzgodnieniu płci wpisuje się do dotychczasowego aktu urodzenia wzmiankę dodatkową; dotychczasowy akt urodzenia tej osoby nie podlega ujawnieniu z wyjątkiem sytuacji określonych w ust. 3.

3. Z dotychczasowego aktu urodzenia wydaje się tylko odpis zupełny na wniosek osoby, której wydano nowy akt urodzenia dla celu potwierdzenia jej tożsamości oraz jej dzieci urodzonych przed uprawomocnieniem się postanowienia sądu o uzgodnieniu płci dla celu potwierdzenia ich pochodzenia, oraz na wniosek sądu i nie wydaje się z niego odpisów, chyba że zażąda tego sąd w związku ze sprawą, w której uzna to za konieczne.

4. Dziecko urodzone przed uprawomocnieniem się postanowienia o uzgodnienie płci swojego rodzica może żądać udostępnienia księgi stanu cywilnego w części dotyczącej dotychczasowego aktu urodzenia tej osoby, jeżeli wymagają tego ważne względy społeczne.

5. Postanowienie sądu wydane w postępowaniu o ustalenie płci w trybie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296) lub w postępowaniu o sprostowanie aktu stanu cywilnego w trybie art. 31 niniejszej ustawy przed wejściem w życie ustawy o korekcie płci metrykalnej jest podstawą wydania nowego aktu urodzenia osoby, której to postanowienie dotyczy”.


Art. 15

W ustawie z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. Nr 220, poz. 1414):

1) w art. 4 w ust. 1 po pkt. 2 dodaje się pkt. 2a w brzmieniu:

„2a) na imię albo imiona oraz nazwisko zgodne z płcią określoną wskutek prawomocnego postanowienia sądu o uzgodnieniu płci”;

2) w art. 12 dodaje się przepis ust. 3 w brzmieniu:

„3. Decyzję o zmianie imienia lub nazwiska wydaje kierownik urzędu stanu cywilnego właściwy ze względu na miejsce sporządzenia nowego aktu urodzenia, na podstawie prawomocnego postanowienia sądu o uzgodnieniu płci na wniosek osoby, której to postanowienie dotyczy”.


Art. 16

W ustawie z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów UE w zakresie równego traktowania (Dz. U. Nr 254, poz. 1700) w art. 3 po pkt 5 dodaje się nowy pkt 5a w brzmieniu:

„5a) płci – rozumie się przez to także tożsamość płciową czyli utrwalone, intensywnie odczuwane doświadczanie i przeżywanie własnej płciowości, która odpowiada lub nie płci metrykalnej”.

Art. 17


Do postępowań sądowych o ustalenie płci wszczętych w trybie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296) przed wejściem w życie niniejszej ustawy stosuje się odpowiednio przepisy rozdziału 3.”
Art. 18

Ustawa wchodzi w życie po upływie 3 miesięcy od jej ogłoszenia.



UZASADNIENIE

1. Cel projektowanej ustawy

Celem projektowanej ustawy o uzgodnieniu płci (dalej: projekt ustawy) jest stworzenie odrębnej procedury sądowej umożliwiającej uznanie tożsamości płciowej jako podstawy określenia płci osób, u których występuje niezgodność między tożsamością płciową a płcią metrykalną. Projekt ustawy wyczerpująco określa także skutki prawne postanowienia sądu o uzgodnieniu płci zarówno w odniesieniu do sfery publicznoprawnej, jak i sfery stosunków cywilnych.

Tożsamość płciowa to utrwalone, intensywnie odczuwane doświadczanie i przeżywanie własnej płciowości, która odpowiada lub nie płci metrykalnej. Zjawisko rozbieżności pomiędzy płcią metrykalną a psychiczną tożsamością płciową świadomego człowieka może wynikać z wielu powodów.

Płeć metrykalna określana jest na podstawie pobieżnej oceny wyglądu narządów płciowych niemowlęcia. W szczególnych przypadkach, gdy ocena taka nie pozwala jednoznacznie określić płci genitalnej, brany jest pod uwagę wynik badania płci genetycznej. Płci człowieka nie można jednak ocenić jedynie na podstawie tych dwóch kryteriów. Zdarza się zatem, że wygląd narządów płciowych oraz badania genetyczne nie odzwierciedlają tożsamości psychicznej człowieka, która kształtuje się już w okresie prenatalnym wskutek wzajemnego oddziaływania procesów hormonalnych płodu i organizmu matki. Na tej podstawie w mózgu człowieka, niezależnie od rozwoju cielesnych cech płciowych, kształtują się biologiczne przesłanki psychicznej tożsamości płciowej.

Natomiast najważniejsze cechy płciowe (budowa kostna ciała, tembr głosu, typ owłosienia, piersi itd.), decydujące o ostatecznym ukształtowaniu się fenotypu człowieka, kształtują się w okresie dojrzewania płciowego (między jedenastym a szesnastym rokiem życia). W tym czasie jednocześnie ostatecznie utrwala się tożsamość płciowa dziecka. W większości przypadków w tym okresie możliwa staje się zobiektywizowana psychologiczna i psychiatryczna ocena osobowości i tożsamości płciowej dziecka.

W przeważającej ilości przypadków płeć metrykalna określona przy urodzeniu jest zgodna z tożsamością płciową człowieka. Jednak niejednokrotnie zdarzają się przypadki, gdy istnieje rozbieżność między nimi.

Rozbieżność pomiędzy płcią metrykalną a tożsamością płciową, w zależności od okoliczności społecznych i siły biologicznej determinacji, ujawnia się z różną siłą w różnych okresach życia człowieka. Przede wszystkim przejawia się w okresie dojrzewania (między jedenastym a szesnastym rokiem życia) po osiągnięciu odpowiedniego stopnia samoświadomości. Życie społeczne i osobiste z tego rodzaju dysforią, wbrew swojej własnej psychicznej tożsamości płciowej i wynikających z niej potrzebom, staje się dla wielu osób udręką popychającą je do prób samobójczych, samookaleczenia lub głębokiej utrwalonej depresji. Nie istnieją żadne akceptowalne naukowo, psychologiczne czy farmakologiczne metody zmiany tożsamości płciowej, dostosowujące je do płci metrykalnej. Natomiast uzgodnienie płci społecznej i prawnej z tożsamością płciową oraz uzyskanie wizerunku odpowiedniego dla płci odczuwanej psychicznie prowadzi do odzyskania pełni potencjału zdolności społecznych i osobistych.

Sytuacja niezgodności płci metrykalnej z płcią odczuwaną psychicznie dotyczy nie tylko osób, posiadających w niemowlęctwie jednoznaczne fenotypowe cechy płciowe, ale także tych, których płeć po urodzeniu nie może być jednoznacznie określona. Niemowlęta takie, ze względu na stereotypy społeczne, a także wymóg prawnego określania płci metrykalnej, są najczęściej bardzo wcześnie poddawane zabiegom operacyjnym, kształtujących ich genitalia w sposób, jaki wydaje się najłatwiejszy do wykonania ze względów chirurgicznych albo zgodny z ich genotypem płciowym. Nie ma bowiem w tym okresie życia niemowlęcia możliwości zbadania ich psychicznej tożsamości płciowej. Dzieciom tym w okresie dojrzewania płciowego podawane są niejednokrotnie hormony płciowe kształtujące pozostałe fizyczne cechy fenotypowe. W wielu wypadkach w późniejszym okresie życia, najczęściej w okresie dojrzewania płciowego, okazuje się niestety, że ukształtowana w ten sposób płeć metrykalna i fenotypowa jest rozbieżna z ich tożsamością płciową.

Dalsze dojrzewanie płciowe dziecka i kształtowanie się jego fenotypu niezgodnie z posiadaną psychiczną tożsamością płciową prowadzi nieuchronnie do jego osobistego dramatu, mającego wpływ także na jego otoczenie społeczne i opóźnia możliwość wejścia w życie w odpowiedniej do tożsamości płciowej roli społecznej.

Cofnięcie niektórych fizycznych cech płciowych, jakie pojawiają się w okresie dojrzewania, takich jak rysy twarzy, budowa kostna ciała, przebyta mutacja, rozwinięte piersi, owłosienie i zarost, wymagają potem kosztownej i agresywnej interwencji medycznej lub w ogóle nie są możliwe do cofnięcia. Taka późniejsza interwencja medyczna w znacznym stopniu nie byłaby potrzebna, gdyby powstrzymywać rozwój trzeciorzędowych cech płciowych, będących w niezgodzie z posiadaną tożsamością płciową.

W sytuacji, gdy płeć genitalna dziecka nie może być jednoznacznie określona lub dziecko posiada cechy genitalne obu płci, prawo powinno stworzyć możliwość uzgadniania płci prawnej w okresie ukształtowania się tożsamości płciowej dziecka, aby umożliwić mu wchodzenie w rolę społeczną zgodnie z płcią odczuwaną psychicznie, a wcześniejsze nieodwracalne zabiegi medyczne, zmierzające do ukształtowania cech płciowych dziecka, powinny zostać zakazane ze względów racjonalnych i humanitarnych.

Możliwość prawnego uzgodnienia płci metrykalnej powinna powstawać w tej sytuacji nie wcześniej niż istnieje możliwość ustalenia metodami psychologicznymi i psychiatrycznymi faktycznej psychicznej tożsamości płciowej, jednak ze względów oczywistych, możliwie jak najwcześniej – w okresie dojrzewania płciowego.

Projekt niniejszej ustawy w art. 7. proponuje ustalenie tej granicy na wiek 13 lat. Warunkami prawnego uzgodnienia płci takiego dziecka ma być jego wola, dwie niezależne opinie specjalistów oraz zgoda rodziców, opiekunów prawnych lub sądu rodzinnego w sytuacji ich braku.

W stosunku do osób, co do których w niemowlęctwie nie było wątpliwości co do określenia płci prawnej, a które w okresie dojrzewania płciowego przejawiają utrwaloną tożsamość płciową odmienną od przypisanej im płci metrykalnej ze względów przedstawionych powyżej należy także stworzyć możliwość prawnego uzgodnienia płci jak najwcześniej. Projekt niniejszej ustawy w art. 5 proponuje ustalenie tej granicy wieku na 16 lat. Warunkami prawnego ustalenia płci takiego dziecka ma być jego wola, dwie niezależne opinie specjalistów i zgoda rodziców, opiekunów prawnych lub sądu rodzinnego w sytuacji ich braku.

Przedstawiona sytuacja osób, których tożsamość płciowa jest odmienna od określonej przy urodzeniu wymusza na prawodawcy dostosowania przepisów prawa do rzeczywistości.

W obecnym stanie prawnym płeć człowieka zostaje ustalona przy urodzeniu na podstawie zewnętrznych cech płciowych i następnie wpisana do aktu urodzenia w oparciu o zgłoszenie, o którym mowa w art. 40 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 212, poz. 1264). Tak określona płeć stanowi, obok imienia i nazwiska, element tożsamości prawnej osoby oraz służy do jej identyfikacji. Przynależność do określonej płci ujawnia nie tylko nadany numer PESEL, ale także dowody tożsamości i inne dokumenty urzędowe. W przypadku, gdy płeć ustalona przy urodzeniu, nie odpowiada wewnętrznemu poczuciu i indywidualnemu doświadczaniu płci społecznej, a więc płci rozumianej jako kategoria społeczna, a nie tylko biologiczna, rozbieżność ta powoduje znaczne utrudnienia w normalnym funkcjonowaniu jednostki zarówno w stosunkach z instytucjami publicznymi, jak i instytucjami i osobami prywatnymi. Jest też bezpośrednią przyczyną dyskryminacji, wykluczenia oraz poniżającego traktowania.

Projekt ustawy dotyczy osób, które odczuwają swoją płeć jako sprzeczną z ich płcią metrykalną. Celem projektowanej ustawy jest umożliwienie tym osobom pełnej identyfikacji prawnej z płcią odczuwaną psychicznie poprzez stworzenie procedury uzgodnienia płci. Skutkiem wykorzystania tej procedury jest doprowadzenie do zgodności między tożsamością płciową a płcią wpisaną do aktu urodzenia.

Projekt ustawy przyjmuje, że należy usunąć różnicę między stanem ujawnionym w akcie urodzenia a rzeczywistym stanem osobowym wnioskodawcy na podobieństwo uzgodnienia treści ksiąg wieczystych na mocy art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 124, poz. 1361). W przypadku niezgodności między stanem ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo nie jest wpisane, jest wpisane błędnie lub jest dotknięte wpisem nie istniejącego obciążenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia niezgodności czyli uzgodnienia treści księgi wieczystej. W projektowanej ustawie termin uzgodnienie oznacza również usunięcie niezgodności w określeniu płci w akcie urodzenia i oznaczenie jej zgodnie z rzeczywistością społeczną. W tym przypadku sąd w postępowaniu nieprocesowym uzgadnia płeć, a więc określa płeć osoby na podstawie jej tożsamości płciowej. Tak więc poza terminem „uzgodnienie” i celem tej instytucji analogia do powództwa o usunięcie niezgodności między stanem prawnym a stanem rzeczywistym nie występuje.

U podstaw projektowanej ustawy leży konieczność zagwarantowania poszanowania godności jednostek, zwłaszcza osób należących do mniejszości, oraz ich ochrona przed arbitralnym traktowaniem przez organy państwa. Przyjmując, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka ma fundamentalne znaczenie dla całego porządku prawnego w Polsce, gdyż jest źródłem wszelkich innych praw i wolności jednostki, a organy władzy publicznej mają obowiązek ją szanować i chronić, projekt ustawy koncentruje się na tzw. godności osobowej, określanej też jako prawo osobistości. Godność osobowa obejmuje wartości życia psychicznego każdego człowieka oraz takie wartości, które stanowią o pozycji jednostki w społeczeństwie i które składają się na szacunek należny każdej osobie. Celem ustawy jest ochrona osób, których tożsamość płciowa różni się od płci metrykalnej, przed naruszeniami ich godności osobowej. W tym znaczeniu projekt ustawy czyni zadość obowiązkom ustawodawcy, polegających na przyjęciu takich instytucji prawnych, które stwarzają z jednej strony możliwość ochrony godności, a z drugiej – możliwość ochrony innych konstytucyjnych wartości – takich jak wolność, cześć, dobre imię i prywatność, a także małżeństwo, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo. Potrzebie prawnej regulacji kwestii uznania tożsamości płciowej towarzyszy także potrzeba zagwarantowania ochrony praw i interesów osób trzecich przed próbami zmiany tożsamości z innych względów niż wskazane w ustawie. Próby takie mogłyby służyć na przykład ukryciu tożsamości w celu uniknięcia odpowiedzialności karnej, cywilnej czy dyscyplinarnej, a także uchylenia się od wykonania obowiązków ustawowych lub wynikających z umów.

Projekt ustawy zakłada, że sądowe uzgodnienie płci nie może tworzyć dodatkowych barier w uznaniu przynależności danej osoby do określonej płci zgodnie z jej tożsamością płciową. W obecnym stanie prawnym brak jest odpowiedniego unormowania tych zagadnień w ustawach, a podstawą działania organów państwa jest orzecznictwo sądowe. Wypracowany przez judykaturę tryb korekty rozbieżności między tożsamością płciową a płcią metrykalną polega na ustaleniu płci na gruncie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.). Na tej podstawie dokonuje się wzmianki dodatkowej w akcie urodzenia zgodnie z art. 21 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (dalej: p. o a.s.c.) (Dz. U. Nr 36, poz. 180 z późn. zm). Wzmianka dodatkowa wywiera skutki ex nunc i zostaje ujawniona przy sporządzaniu odpisu zupełnego aktu urodzenia. W ocenie komentatorów ten stan prawny jest źródłem „dyskomfortu psychicznego dla osób, które pomimo prawnego usankcjonowania przynależności do danej płci, zapewniającej ich integralność cielesną, psychiczną i społeczną, nadal muszą ujawniać swą płeć metrykalną. Posługiwanie się odpisem zupełnym aktu urodzenia, zawierającym dosłowne powtórzenie treści aktu stanu cywilnego wraz ze wszystkimi wzmiankami dodatkowymi, przez osobę transseksualną naraża ją bowiem na stres związany z koniecznością ujawnienia faktu zmiany płci” (A. Szczerba, Zmiana danych w akcie stanu cywilnego osób transseksualnych, Komentarz do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 lipca 2008 r., II OSK 845/071).

Aktualna sytuacja prawna osób transseksualnych i interseksualnych, a zwłaszcza niejednolite zasady traktowania ich spraw przez sądy, biegłych sądowych czy lekarzy, nie służy zapewnieniu powszechnego bezpieczeństwa prawnego. Problem braku ustawowo określonych przesłanek sądowego ustalenia płci w trybie art. 189 k.p.c., konieczność uprzedniego rozwiązania małżeństwa, najczęściej z orzeczeniem o winie, a także stosowany w praktyce wymóg dokonania niektórych nieodwracalnych interwencji medycznych oraz dowodzenia prawdziwości swojej transseksualności stanowią istotne ograniczenia dostępu do sądu tych osób. Należy też zauważyć, że postępowanie o ustalenie płci może trwać latami w związku z brakiem szczegółowych unormowań prawnych tych kwestii, co narusza prawo do rozpatrzenia przez sąd bez nieuzasadnionej zwłoki. W rezultacie brak prawnej regulacji kwestii uznania tożsamości płciowej podważa zaufanie obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, ponieważ w obecnym stanie prawnym działania organów państwowych nie są do końca przewidywalne, a dostęp do zabiegów medycznej korekty płci, a także do prawnego uznania ich skutków może zależeć od dobrej woli lekarza prowadzącego i opinii biegłego sądowego. Tym samym istniejący obecne stan normatywnego bezprawia w tym obszarze nie pozwala zainteresowanym osobom na decydowanie o swoim postępowaniu w oparciu o pełną znajomość przesłanek działania organów państwa i ich konsekwencji prawnych.

Należy podkreślić, że projektowana procedura sądowego uzgodnienia płci nie jest zbyt „łatwa”, przed czym przestrzegają niektóre autorytety prawnicze (por. K. Osajda, Cywilnoprawne aspekty zmiany płci u transseksualistów, w: R. Wieruszewski, M. Wyrzykowski (red.), Orientacja seksualna i tożsamość płciowa. Aspekty prawne i społeczne, Warszawa 2009, s. 200). Nie opiera się bowiem jedynie na oświadczeniu zainteresowanej osoby, która pragnie być uznana przez prawo za osobę przynależącą do płci przeciwnej niż jej płeć metrykalna, ale wymaga także dwóch orzeczeń lekarzy określonych specjalności lub psychologa ze specjalizacją w zakresie seksuologii, które potwierdzają trwałe występowanie poczucia przynależności do płci odmiennej niż płeć metrykalna. W postępowaniu o uzgodnienie płci naczelne znaczenie dowodowe ma oświadczenie wnioskodawcy oraz orzeczenia lekarskie. Projekt ustawy przyjmuje zatem, że rozbieżność między płcią psychiczną a płcią metrykalną ma podłoże medyczne. W art. 5 ust. 3 projektu ustawy zastrzega się, że sąd rozpoznający wniosek o uzgodnienie płci może poprzestać na oświadczeniu wnioskodawcy oraz orzeczeniu, o których mowa w ust. 2, jeżeli nie budzą one wątpliwości. Przepis ten ma służyć zapobieganiu przewlekłości postępowania sądowego, które w obecnym stanie prawnym przedłuża przede wszystkim oczekiwanie na opinie biegłych.

Zgodnie z projektem ustawy ostatecznie o uzgodnieniu płci orzeka sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym w składzie zawodowym trzech sędziów. Rozwiązanie takie stanowi próbę pogodzenia interesów prawnych wnioskodawców z koniecznością ochrony bezpieczeństwa prawnego, m.in. poprzez zapobieganie fałszerstwom tożsamości czy próbom wykorzystania projektowanych rozwiązań prawnych dla innych celów niż przewiduje projekt ustawy.

Zgodnie z projektem ustawy procedura sądowego uzgodnienia płci jest przewidziana dla osób, które dążą do uznania ich tożsamości płciowej oraz uzyskania zgodności między płcią odczuwaną psychicznie a płcią metrykalną. Jako płeć metrykalną projekt ustawy definiuje płeć wpisaną do aktu urodzenia (art. 2 ust. 1), natomiast jako tożsamość płciową rozumie się utrwalone, intensywnie odczuwane doświadczanie i przeżywanie własnej płciowości, która odpowiada lub nie płci metrykalnej (art. 2 ust. 2).

Zamierzeniem projektowanej ustawy jest zmiana podejścia do rozumienia kryterium płci w polskim prawie poprzez uwzględnianie nie tylko cech biologicznych (czyli biologiczno-morfologicznej budowy ciała), ale w równym stopniu psychiki i roli społecznej konkretnej osoby. Należy zaznaczyć, że na gruncie psychologii wyróżnia się co najmniej dziesięć kryteriów, które określają płeć. Różnice występujące między płcią męską i żeńską dotyczą chromosomów, gonad, hormonów, wewnętrznej budowy narządów płciowych, zewnętrznej budowy narządów płciowych, fenotypu, systemów metabolicznych, mózgu, psychiki i w końcu metryki. O ile płeć psychiczna jest cechą stałą, kwestia mechanizmów decydujących o kształtowaniu się poczucia przynależności do określonej płci nie jest do końca zbadana (por. K. Imieliński, S. Dulko, M. Filar, Transpozycje płci. Transseksualizm i inne zaburzenia identyfikacji płciowej, Warszawa 1997, s. 5).

Projekt ustawy rezygnuje ze stosowania terminu „zmiana płci” na rzecz terminu „uzgodnienie płci”, ponieważ w procedurze uzgodnienia płci nie dokonuje się konstytutywnej zmiany, ale jedynie usunięcia rozbieżności między określeniem płci w akcie urodzenia i innych dokumentach urzędowych a rzeczywistością społeczną, którą wyznacza trwałe poczucie przynależności do określonej płci. Projekt ustawy celowo rezygnuje także z definicji legalnej transseksualności oraz interseksualności, jak i z definicji legalnych takich terminów jak „osoba transseksualna” oraz „osoby interseksualna”. Uznaje bowiem, że są to pojęcia medyczne, a nie pojęcia prawne. Powyższe rozwiązanie są uzasadnione dążeniem do stworzenia takich instytucji prawnych, które nie stygmatyzują osób transseksualnych lub interseksualnych. Projekt ustawy zakłada tym samym odejście od medycznego podejścia do transseksualności, które sprzyja patologizacji tego zjawiska, na rzecz ujęcia tożsamości płciowej z perspektywy praw jednostki. Założenia projektu ustawy są w tym zakresie zgodne ze stanowiskiem Parlamentu Europejskiego (Rezolucja Parlamentu Europejskiego z 28 września 2011 w sprawie praw człowieka, orientacji seksualnej i tożsamości płciowej w państwach członkowskich ONZ)2. Parlament Europejski wezwał Komisję Europejską i Światową Organizację Zdrowia do usunięcia zaburzeń tożsamości płciowej z listy zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania oraz do stworzenia nowej klasyfikacji wolnej od ich patologizowania podczas negocjacji 11. wersji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11.

W celu skuteczniejszej ochrony praw jednostki, w szczególności jej integralności psychicznej i fizycznej czy wolności od nieludzkiego lub poniżającego traktowania, projekt ustawy zakazuje stosowania wymogu uprzedniego poddania się jakiejkolwiek interwencji medycznej, hormonalnej bądź chirurgicznej na etapie postępowania sądowego (art. 6). Potwierdza tym samym potrzebę ochrony osób transseksualnych i interseksualnych przed przymusową interwencją lekarską. Stanowisko, które odrzuca zabiegi medyczne jako warunek prawnego uznania tożsamości płciowej danej osoby, jest obecnie coraz bardziej powszechne. Uznaje je m.in. wyrok niemieckiego Federalnego Sądu Konstytucyjnego z dnia 11 stycznia 2011 r., BvR 3295/07. Projekt ustawy przyjmuje, że w przypadku niektórych osób jako element terapii transseksualności lub interseksualności wystarczy prawne uznanie ich przynależności do określonej płci bez podejmowania interwencji medycznych (por. S. Dulko, Stwierdzenie zmiany płci w drodze sądowej, Nowe Prawo nr 6, s. 76; K. Osajda, Cywilnoprawne aspekty zmiany płci u transseksualistów, op. cit., s. 186).

Projekt ustawy uznaje, że zgodnie z normami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 18) małżeństwo to związek osób przeciwnej płci nie tylko w trakcie jego zawarcia, ale także w czasie jego trwania. Z tego też względu przewiduje, że wnioskodawca oprócz obywatelstwa polskiego i odpowiedniego wieku, spełniał także przesłankę niepozostawania w związku małżeńskim. Zatem tylko osoby stanu wolnego są uprawnione do wszczęcia procedury uzgodnienia płci. Należy przyjąć argument a simili, że wnioskodawca powinien pozostać stanu wolnego aż do prawomocnego zakończenia postępowania sądowego w tej sprawie. Natomiast po uprawomocnieniu postanowienia o uzgodnieniu płci osoba może zawrzeć małżeństwo z osobą płci przeciwnej do płci po uzgodnieniu.




  1   2   3


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna