Typy użytkowe śWIŃ



Pobieranie 213,77 Kb.
Data25.06.2018
Rozmiar213,77 Kb.

TYPY UŻYTKOWE ŚWIŃ

Za podstawę podziału świń na typy użytkowe przyjęto rozwój ogólny i dojrzewanie somatyczne. Zwierzęta zakwalifikowane do określonego typu użytkowego wsku żują na ich predyspozycje do określonego kierunku produkcji. W krajach o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego największą rolę odgrywają świnie typu mięsnego,



Tabela 4.1. Podział świń na typy użytkowe

Tempo wzrostu

Dojrzewanie

wczesne

późne

Wolne

smalcowy

słoninowy

Szybkie

tłuszczowo-mięsny

mięsny

Typ smalcowy

Do tego typu należą świnie wcześnie dojrzewające i wolno rosnące. Rozwój so­matyczny kończy się w wieku 1,5 roku. Ich przeciętny przyrost dzienny wynosi około 140 g. Sylwetkę tych zwierząt charakteryzuje wałeczkowata budowa tułowia, szeroka i silnie skrócona głowa, o profilu mopsowatym oraz krótkie kończyny. Świnie te cha­rakteryzują się dużą przydatnością do tuczu i wysoką wydajnością rzeźną. Cechują się one małą odpornością na choroby oraz niską płodnością i mlecznością. Do tego typu należały świnie rasy laster i mała biała angielska, które obecnie nie występują w Europie.

zwierzętom, samcom przeznaczonych do rozpłodu i samicom produkcyjnym. Jakość siana zależy od rodzaju roślin, z których powstało, ale też od ich fazy wegetacji i pra­widłowości przebiegu suszenia. Najwartościowszą formą siana jest susz z roślin otrzy­many przy suszeniu w wysokich temperaturach, kiedy straty składników pokarmo­wych są nie wielkie.

Słoma, plewy i strączyny charakteryzują się niższą wartością pokarmową i odżywczą od siana. Mogą jednak zwierzętom o niższej wydajności zastąpić częścio­wo lub całkowicie siano. Dla krowy mlecznej podaje się dziennie, w zależności od poziomu wydajności, 3-5 kg siana i do 3 kg słomy.


Typ słoninowy

Zwierzęta charakteryzują się późnym dojrzewaniem i wolnym tempem wzrostu. Świnie rozwój kończą w wieku 3-4 lat. Pokrój ich charakteryzuje się dużą i ciężką głową, długim ryjem, tułowiem krótkim z silnie przebudowanym przodem, szczegól­nie u osobników męskich. Klatka piersiowa jest głęboka, po bokach spłaszczona. Grzbiet karpiowaty, szynka słabo wykształcona, kończyny tylne często szablaste. Zwierzęta są bardzo odporne na choroby i mało wybredne pod względem rodzaju i jakości paszy. Maciory sa troskliwymi matkami odznaczającymi się dużą mlecznością. Świnie na­dają się do tuczu z okresem chudźcowym. Masa ciała tuczników przed ubojem wynosi około 200 kg. Tusze zawierające dużą ilość dobrej jakości słoniny oraz mięso suche, nadające się do produkcji trwałych wędlin.

Typ tłuszczowo - mięsny

Reprezentują go świnie wcześnie dojrzewające i szybko rosnące. Pełną dojrza­łość zwierzęta osiągają w wieku 1,5-2 lat. Charakteryzują się krótkim i szerokim tuło­wiem, beczkowatą i głęboką klatką piersiową. Głowa jest lekka, dość krótka i szeroka, kościec - delikatny, skóra cienka, pokryta delikatną szczeciną, kończyny krótkie, sze­roko rozstawione, szynki dobrze wypełnione. Tucz tych świń prowadzi się do masy 100-120 kg. Po uboju nadają się do produkcji wędlin nietrwałych. Przedstawicielem tego typu jest rasa średnia biała angielska, a z ras polskich świnia puławska.

Typ mięsny

Zwierzęta odznaczają się późnym dojrzewaniem i szybkim tempem wzrostu. Rozwój kończą w wieku 2,5-3,5 lat. Charakteryzują się długim, niezbyt szerokim i głębokim tułowiem, klatka piersiowa po bokach jest spłaszczona, łopatki dobrze przy­legające do żeber, nogi - średniowysokie i mocne, szynki długie sięgające do stawu skokowego, dobrze wypełnione i umięśnione. Głowa jest lekka, ryj prosto lub lekko załamany, szczecina obfita i miękka. Tuczniki w wieku 5-7 miesięcy osiagają masę 90-100 kg. Tusze ich są dobrze umięśnione i zawierają niewielką ilość tłuszczu. Ten typ świń można podzielić na dwa podtypy, różniące się nieznacznie budową ciała:




  • beko nowy - bardzo długi tułów, lekki przód, boki płaskie, dobrze rozwinięte szyn­ki, cienka i równomierna słonina, nogi proste i mocne, średniej długości,



  • ogólnoużytkowy (szynkowy) - tułów krótszy, grzbiet szeroki i dobrze umięśniony, grubsza słonina.


RASY ŚWIŃ

Rasy typu mięsnego



Wielka biała angielska. Świnie mają tułów długi, prostokątny, o jednakowej szerokości i prawie równoległych do siebie liniach grzbietu i brzucha, długi grzbiet, wysoko osadzony ogon, szynki są długie i szerokie, nogi mocne i stosunkowo długie. Masa ciała dorosłych świń wynosi: knury 300-400 kg, lochy 250-300 kg. Świnie tej rasy charakteryzują się wysokimi przyrostami, a ich tusze dużym udziałem mięsa. Przy masie ciała 90 kg uzyskują wydajność rzeźną ponad 75% i ponad 55% mięsa w tuszy. Na 1 kg masy ciała zużywają 2,7 kg paszy pełnoporcjowej.

Wielka biała polska (wbp). Powstała w wyniku krzyżowania świń miejsco­wych z rasami: wielką i średnią białą angielską oraz niemiecką szlachetną. Świnie tej rasy są późno dojrzewające, zbudowane bardzo harmonijnie. Umaszczenie ich jest białe, uszy są małe i stojące, głowa średniej wielkości o profilu prostym. Tułów jest długi i szeroki, klatka piersiowa średnio głęboka, szynki dobrze wykształcone i umięś­nione. Dorosłe lochy osiągają masę ciała powyżej 300 kg, a knury powyżej 350 kg. Odznaczają się dużą płodnością (10-12 prosiąt w miocie) i dobrą mlecznością.

Polska biała zwisłoucha (pbz). Powstała przy udziale świń miejscowych długo- uchych i świń zwisłouchych importowanych na przełomie wieków XIX i XX głównie z Niemiec, a w drugiej połowie XX wieku świń uszlachetnionych krajowych ze Szwe­cji. Zwierzęta są długie o lekkim przodzie i dobrze wysklepionej szynce, tułów jest podobny do cygara, dzięki rozbudowaniu tylnej i lekkiej przedniej partii ciała. Umasz­czenie skóry jest białe, niekiedy z niewielkimi ciemnymi plamkami, pokryte białą szcze­ciną. Uszy są pochylone ku przodowi. Odznacza się dużym tempem wzrostu i dobrym umięśnieniem tuszy. Lochy odznaczają się dużą plennością i mlecznością. Świnie tej rasy używa się do krzyżowania towarowego z innymi rasami polskimi.

Złotnicka biała (złb). Wyhodowana w Złotnikach k. Poznania, w oparciu o świ­nie przywiezione przez repatriantów z Wileńszczyzny i Nowogródczyzny. Były to mieszance świń długouchych i krótkouchych z małą „domieszką krwi" rasy wielkiej białej angielskiej. Wyodrębniono dwa typy użytkowe: mięsny o umaszczeniu białym i mięsno-słoninowy o umaszczeniu łaciatym. W roku 1962, uznano je za dwie rasy: złotnicką białą i złotnicką pstrą. Rasa złotnicka biała selekcjonowana była w kierunku typu mięsno-bekonowego. Świnie rasy złotnickiej białej są duże, szybko rosną i późno dojrzewają. Lochy są plenne, i dobrze odchowują prosięta. Stanowią nieliczne stado świń i są wykorzystywane w krzyżowaniu towarowym do tworzenia loch mieszańców z rasą wbp.

Duroc. W powstaniu tej rasy brały udział czerwono umaszczone świnie gwinej- skie, z zachodniego wybrzeża Afryki, czerwone świnie hiszpańskie i portugalskie oraz rudawe świnie berkshire z Anglii. Świnie tej rasy mają umaszczenie czerwone, które­go odcień kształtuje się od jasnozłotego do ciemnoczerwonego, graniczącego z maho­niem. Świnie tej rasy odznaczają się średnią wielkością. Ich tułów jest długi, grzbiet łukowaty, nogi mocne, uszy małe i obwisłe. Plenność loch wynosi średnio 9,5 prosię­cia w miocie. Lochy odznaczają się dobrą troskliwością i mlecznością. Rasa ta stanowi doskonały komponent do krzyżowania towarowego, dlatego znalazła zastosowanie w wielu programach hybrydyzacji na świecie. Zwierzęta odznaczają się odpornością na stres, nie stwierdzono osobników dodatnio reagujących na test halotanowy.

Hampshire. Rasa ta została wyhodowana w USA w drugiej połowie wieku XIX. Świnie odznaczają się średnią wielkością, czarnym umaszczeniem, białym pasem prze­chodzącym przez łopatkę, przednie kończyny i brzuch. Głowa jest lekka, uszy krótkie i stojące, tułów średniej długości, grzbiet i szynka dobrze umięśnione. Kończyny są krótkie i stromo ustawione. Uznanie i dużą popularność zdobyła dzięki wyrównaniu i zrównoważeniu wszystkich cech użytkowych oraz dobrym wynikom uzyskiwanym w krzyżowaniu. Plenność jest wysoka (11-12 prosiąt w miocie). Odznaczają się dobrą wartością tuczną i wydajnością rzeźną. Nie stwierdzono osobników dodatnio reagują­cych na test halotanowy. W Polsce użytkowana jest do krzyżowania towarowego.

Pietrain. Rasa ta została wyhodowana w Belgii. Zwierzęta mają umaszczenie szarobiałe z nieregularnymi plamami czarnymi i rudymi. Ich tułów jest średnio długi, szeroki i głęboki, o wyjątkowo silnym umięśnieniu grzbietu, łopatek i szynek; dlatego nazywa się je cztero szynkowymi. Zad jest szeroki i ścięty, ogon nisko osadzony, szyn­ka bardzo zaokrąglona, pękata, nogi krótkie. Głowa jest mała, uszy krótkie, szerokie i ustawione poziomo. Plenność loch wynosi średnio 9,8 prosiąt w miocie. Dojrzałość somatyczną osiągają w wieku 4 lat. Dobowe przyrosty w okresie tuczu wynoszą około 700 g. Masę ciała 90-95 kg osiągają w wieku 180 dni. Tusze zwierząt odznaczają się bardzo dużym udziałem mięsa, lecz mięso ich jest blade i bardzo wodniste. Wadą tej rasy jest duża podatność na stresy i wysoki odsetek zwierząt pozytywnie reagujących na test halotanowy. W tuczu używana jest jako komponent ojcowski w wielu europej­skich programach krzyżowania towarowego świń.

RASY TYPU TŁUSZCZOWO - MIĘSNEGO
Rasa średnia biała angielska (Middle White). Rasa ta powstała z krzyżowania świń rasy wielkiej białej angielskiej z małą białą angielską. Charakteryzuje się małą głową, z krótkim zadartym ryjem i małymi, półstojącymi uszami. Tułów jest wałecz- kowaty, szeroki osadzony na krótkich, szeroko rozstawionych nogach. Odznacza się szybkim tempem wzrostu, przy jednoczesnym wczesnym dojrzewaniu. Tuczniki tej rasy dobrze wykorzystują pasze, lecz tusze ich są przetłuszczone. Płodność macior jest niska - średnio 8,1 prosiąt w miocie. W Wielkiej Brytanii są przeznaczone do produk­cji tzw. porków, tj. młodej wieprzowiny.

Berkshire. Jest jedną z najstarszych ras świń w Wielkiej Brytanii. Świnie mają umaszczenie czarne, z białymi plamami na końcu ryja, dolnej części kończyn i końcu ogona. Dorosłe knury osiągają 200-250 kg masy ciała, a lochy około 160-200 kg. Czarne umaszczenie sprawia, że są mniej wrażliwe na działanie promieni słonecz­nych. Dlatego są rozpowszechnione w wielu krajach tropikalnych.

Puławska (puł). Powstała na początku wieku XX, na terenie lubelszczyzny, w wy­niku krzyżowania miejscowych świń, głównie ostrouchych, z rasą berkshire. Oficjal­nie została uznana za rasę w roku 1935 pod nazwą „gołębska", zaś po II wojnie świa­towej zmieniono jej nazwę na „puławska". Charakteryzuje się łatwym przystosowa­niem się do warunków środowiskowych, odpornością na choroby oraz niewybrednoś- cią w stosunku do paszy. Masa ciała dorosłych loch wynosi 200-280 kg, a knurów 250-350 kg. Umaszczenie świń tej rasy jest łaciate; łaty są różnej wielkości, czarne, ciemne, a czasem rudawe, skóra pigmentowana, szara, o ciemniejszym lub jaśniej­szym odcieniu, nawet pod białym włosem. To zabarwienie skóry chroni przed poraże­niem słonecznym, na które bardzo wrażliwe są świnie o białym umaszczeniu. Tułów jest zwięzły, głęboki i szeroki, grzbiet średnio długi, lekko łukowaty, nogi średnio­wysokie, dobrze ustawione. Lochy odznaczają się wysokimi wskaźnikami użytkowości rozpłodowej. Świnie rasy puławskiej można zaliczyć do typu tłuszczowo-mięsnego i mięsnego, są używane do krzyżowania towarowego z rasami białymi (wbp i pbz), jako komponent mateczny.

RASY TYPU SŁONINOWEGO
Typowym przedstawicielem świń typu słoninowego jest rasa mangalica, która powstała w wyniku krzyżowania pierwotnych świń bakońskich, salantajskich i suma- dianskich w południowo-wschodniej Europie. Świnie te mają stosunkowo duże wy­miary ciała i charakterystyczną kędzierzawą szczecinę. Skóra ich ma umaszczenie siwoczarne, a szczecina jest płowa. Raciczki, tarczka ryjowa i obramowanie oczu są czarne. Głowa jest mała, grzbiet średnio długi i szeroki, zad lekko spadzisty. Rozpo­wszechnione na Węgrzech, w Rumunii, Jugosławii i innych krajach bałkańskich.

Z polskich ras do typu słoninowego można zaliczyć świnie złotnicką pstrą (złp). Złotnicka pstra (złp). Świnie tej rasy są średniej wielkości. Masa dorosłych loch wy­nosi 200-240 kg, a knurów 240-280 kg. Odznaczają się one średnim tempem wzrostu i późnym dojrzewaniem somatycznym - około 4 lat. Rasa ta należy właściwie do typu przejściowego mięsno-słoninowego. Umaszczenie świń jest łaciate, czarno-białe. Uszy są średniej wielkości, silnie pochylone ku przodowi, ryj długi i prosty, przód rozbudo­wany, nogi wysokie i grube, często o miękkiej pęcinie. Zwierzęta te mają słabo umięś­niony grzbiet i szynki. Wyraźnie zaznaczony jest dymorfizm płciowy - knury mają wyższe nogi i są grubokościste, mają przy tym przebudowany przód i bardziej spadzi­sty zad oraz mniejszą i słabiej wypełnioną szynkę niż lochy. Świnie tej rasy mają gęściejszą i dłuższą szczecinę niż inne rasy. Ich zaletą jest duża zdolność przystoso­wawcza do różnych warunków środowiskowych oraz dobra jakość mięsa i słoniny. Do ich wad należy zaliczyć nadmierne otłuszczenie podskórne i stosunkowo niską płodność loch (9-10 prosiąt w miocie).


RASY TYPU SMALCOWEGO




Przedstawicielami świń typu smalcowego są rasy chińskie noszące nazwy po­chodzące od nazw prowincji, jak: junczang, neikiang, ningsiang i inne. Są to zwierzęta małe (masa ciała poniżej 100 kg).

PASZE TREŚCIWE

Do tej grupy pasz należą ziarna zbóż i roślin strączkowych, produkty pochodze­nia zwierzęcego oraz niektóre produkty uboczne przemysłu rolno-spożywczego. Ziar­na zbóż, a wśród nich kukurydzy, jęczmienia, owsa i żyta stanowią główną grupę komponentów pasz treściwych. Zawierają one w 1 kg ponad 4 Mcal energii. Niski poziom włókna w tych paszach czyni je bardziej strawnymi i przyswajalnymi przez wszystkie grupy zwierząt, a szczególnie monogastryczne.

Nasiona roślin strączkowych (bobiku, soi, grochu i łubinu) zawierają więcej białka (20-45%). Nie skarmia się ich samodzielnie, lecz stosuje jako dodatki do mieszanek paszowych.

Ziarna zbóż i roślin strączkowych stanowią podstawową paszę w żywieniu dro­biu i świń. W żywieniu bydła i owiec stosowane są zwykle jako pasze uzupełniające dla zwierząt młodych rosnących oraz wysokoprodukcyjnych, takich które nie mogą pokryć zapotrzebowania na składniki pokarmowe w oparciu o pasze objętościowe.

PASZE POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO

Mleko, mączka rybna i suszone produkty przemysłu mleczarskiego są kompo­nentami bogatymi w białko (nawet do 80%) o wysokiej wartości biologicznej oraz niektóre zasobne w tłuszcz (do 20%), stąd też stanowią cenny składnik mieszanek paszowych. Z pasz pochodzenia zwierzęcego największe znaczenie ma mleko (w żywie­niu cieląt), mączki rybne, sproszkowane mleko, maślanka lub serwatka. Mączki rybne stosowane są głównie jako komponenty przemysłowych mieszanek paszowych, zaś sproszkowane mleko odtłuszczone i serwatka służą do produkcji preparatów mlekoza- stępczych oraz mieszanek dla drobiu.



PRODUKTY UBOCZNE PRZEMYSŁU ROLNO – SPOŻYWCZEGO

Pasze te charakteryzują się zróżnicowanym składem chemicznym i wartością pokarmową. Do pasz o wyższej koncentracji składników pokarmowych zalicza się śruty poekstrakcyjne (sojowa, rzepakowa, arachidowa), otręby, kiełki słodowe, drożdże pastewne, suszone wysłodki buraczane. Drugą grupę stanowią pasze o wysokiej zawartości wody (80-95%) - wysłodki buraczane mokre, wywar ziemniaczany i zbo­żowy, młóto melasa. Z uwagi na jakość i zawartość białka szczególnie duże znaczenie w żywieniu mają śruty poekstrakcyjne, drożdże i młóto.



Wysłodki i melasę otrzymuje się przy produkcji cukru. Są to pasze chętnie zja­dane i dobrze wykorzystywane przez bydło oraz owce. Wysłodki mokre (8-9% suchej masy) podaje się bydłu w ilości: dla opasów do 40 kg, dla krów mlecznych do 30 kg, a wysłodki suche do 5 kg na sztukę dziennie. Melasa jest to gęsta brunatna ciecz o du­żej zawartości cukru i związków mineralnych. Znajduje ona szerokie zastosowanie jako dodatek do zakiszanych pasz, a w bezpośrednim żywieniu podawana jest dla koni (do 2 kg) i bydła (do 3 kg) po rozcieńczeniu z wodą w stosunku 1:4.

Z gorzelni i browarów otrzymuje się wywar, młóto (słodziny), kiełki słodowe i drożdże. Wywar (94% wody) i młóto (80% wody) zawierają dużo wody i mało energii, skarmia się je głównie w świeżej formie. Kiełki słodowe i drożdże po wysuszeniu zawie­rają dużo energii i białka (kiełki 0,85 JPM i 17-30% białka, drożdże 1,2 JPM i 50% białka) oraz witamin. Stosuje się je jako dodatki do przemysłowych mieszanek paszowych.

Produktem odpadowym przy przeróbce ziarna na mąkę są otręby (zewnętrzna część ziarna, łuski i zarodki). Zawierają one więcej białka, tłuszczu, związków mine­ralnych i witamin niż całe ziarno zbóż. W 1 kg otrąb znajduje się ok. 4,5 MJ energii brutto i 13-17% białka. Otręby mogą być stosowane jako pasza samodzielna lub częś­ciej jako dodatek do przemysłowych mieszanek paszowych.

W przemyśle olejarskim produktami odpadowymi są makuchy, ekspellery i śruty poekstrakcyjne. Są to pasze wysokobiałkowe zawierające 20-55% białka i 3-26% włókna. Wartość tych pasz uzależniona jest głównie od rodzaju nasion, z których zo­stały uzyskane. Do najlepszych śrut poekstrakcyjnych i makuchów należą: sojowe, lniane, arachidowe, palmowe, kokosowe i słonecznikowe, gorsze z rzepaku, bawełny, a najgorsze z maku i konopi. Wszystkie te pasze stosowane są głównie jako dodatki do mieszanek paszowych.



PRZEMYSŁOWE MIESZANKI PASZOWE

Trudne bilansowanie dawek pokarmowych, opartych o pojedyncze pasze, stwa­rza potrzebę stosowania w żywieniu mieszanek składających się z wielu komponen­tów, stanowiących uzupełnienie brakujących składników pokarmowych w dawkach dla zwierząt. Mieszanki paszowe wpływają na zwiększenie stopnia wykorzystania skład­ników pokarmowych dawki (w tym szczególnie białka), ułatwiają normowanie pasz, pozwalają na wykorzystanie pasz o mniejszej wartości odżywczej, poprawiają smako- witość pasz i ułatwiają mechanizację żywienia zwierząt.



Mieszanki treściwe uzupełniające stosowane są w celu uzupełnienia podsta­wowej dawki pokarmowej dla zwierząt otrzymujących pasze objętościowe. Pasze te stosuje się głównie dla bydła i owiec żywionych latem zielonkami a w zimie kiszonka­mi, okopowymi i sianem oraz dla świń i drobiu żywionych ziarnem, ziemniakami i zielonką. Ponadto mieszanki treściwe służą do uzupełnienia zapotrzebowania pokar­mowego zwierząt o wyższej wydajności. Przemysł paszowy produkuje m.in. następu­jące mieszanki paszowe: dla krów mlecznych na okres letni „B-l", na okres zimowy „B'\ dla cieląt i jagniąt „C-J", dla loch „L", dla tuczników „PT-1", „PT-2" itp.

Mieszanki pełnodawkowe (pełnoporcjowe) zawierają w swoim składzie wszyst­kie składniki pokarmowe niezbędne do wzrostu i produkcji zwierząt, podawane są jako jedyna pasza. Mieszanki te stosuje się głównie w żywieniu drobiu i trzody chlew­nej, ale mogą być również stosowane u innych gatunków zwierząt.

Koncentraty białkowe są to pasze charakteryzujące się wysokim udziałem biał­ka, związków mineralnych i witamin. Są one przeznaczone do produkcji mieszanek paszowych (w gospodarstwie), po wymieszaniu ich ze śrutami zbożowymi. Przemysł paszowy produkuje m.in. koncentraty: Ko-Be dla bydła i owiec dorosłych, KBM dla opasów, C dla cieląt, KT-1 dla warchlaków, T dla tuczników itp.

Preparaty mlekozastępcze stosuje się głównie w żywieniu cieląt. Są to mie­szanki zawierające w swoim składzie sproszkowane mleko odtłuszczone, serwatkę, łój wołowy, lecytynę, dodatki witaminowe i antybiotyki. Po odpowiednim rozcień­czeniu wartość ich jest zbliżona do wartości mleka pełnego.

Dodatki mineralne. Związki mineralne zawarte w paszach roślinnych zwykle nie wystarczają na pokrycie zapotrzebowania zwierząt. Istnieje więc potrzeba uzupeł­niania ich w dawce pokarmowej lub podawania w formie „lizawki:- naturalnej bryły soli lub prasowanej bryły związków mineralnych przeznaczonych do pobierania przez zwierzęta poprzez lizanie. Niedobory związków mineralnych pokrywa się najczęściej przez podawanie zwierzętom mieszanek mineralnych (MM, MMB, Mikrofos i inne), dodawanych zazwyczaj do przemysłowych mieszanek pasz treściwych. Można też podawać je wraz z wodą do picia. Niedobory związków mineralnych najczęściej wy­stępują u zwierząt młodych rosnących i wysokowydajnych.


PASZE OBJĘTOŚCIOWE

Pasze objętościowe dzieli się na soczyste (zielonki, kiszonki, okopowe) i suche (siano, słoma, susz, plewy, strączyny).


Zielonki stanowią grupę roślin zawierających podstawowe składniki pokarmowe (białko, węglowodany) oraz witaminy, związki mineralne i hormony. Zielonki świeże za­wierają w swoim składzie dużo wody (65-90%), a w związku z tym niska jest w nich koncentracja energii, co kwalifikuje je do grupy pasz objętościowych. Wartość pokarmo­wa zielonki zależy od gatunku rośliny, rodzaju gleby, na której jest uprawiana, nawożenia oraz od fazy dojrzałości, w której rośliny są przeznaczone do skarmiania. Młode zielonki charakteryzują się niską zawartością suchej masy, włókna surowego i energii, a wysoką zawartością białka. W miarę upływu wegetacji wzrasta zawartość suchej masy i włókna, a maleje zawartość białka. Dlatego też zielonki należy skarmiać w optymalnym okresie, tzn. w czasie (przed i na początku kwitnienia), kiedy ich wartość pokarmowa jest najwyż­sza. Zielonki przeznaczone do skarmiania mogą pochodzić z łąk, pastwisk lub upraw polo­wych. Korzystne z punktu widzenia zdrowia zwierząt i kosztów produkcji jest wypasanie bydła i owiec na pastwiskach. Nie w każdych warunkach i nie przy każdej koncentracji zwierząt jest to jednak możliwe. Nie można też przez całą dobę wypasać na pastwiskach krów o wysokiej wydajności (pow. 6000 kg mleka w laktacji), gdyż na zmieniającym się pastwisku nie są w stanie pobrać odpowiedniej ilości składników pokarmowych.

Spośród roślin pastewnych najczęściej uprawiane są gatunki charakteryzujące się wysoką wartością pokarmową, łatwe w uprawie, dające z jednostki powierzchni najwięcej jednostek pokarmowych i białka. W polskich warunkach najwięcej jedno­stek pokarmowych z hektara uzyskuje się przy uprawie kukurydzy, słonecznika, traw, a białka z roślin motylkowych (lucerna, koniczyna) i traw. Z grupy roślin motylko­wych najczęściej uprawia się lucernę i koniczynę, choć w żywieniu stosuje się również nostrzyk, łubin, peluszkę, wykę, seradelę i inne. Z 1 ha lucerny uzyskuje się 300-500 q zielonki, co odpowiada 800-1500 kg białka ogólnego strawnego.

Z roślin zbożowych w formie zielonki najpowszechniej w żywieniu zwierząt stosuje się kukurydzę. Jest to roślina („królowa roślin pastewnych") zawierająca dużo węglowodanów, a mało białka. Jej szczególną zaletą jest wysokie plonowanie. Z 1 ha uzyskuje się średnio 500-700 q zielonej masy, co równa się wartości 50-70 tys. MJ energii.

Z innych roślin w żywieniu można stosować rzepak, rzepik, kapustę pastewną, słonecznik, mieszankę gorzowską, poznańską, liście buraków cukrowych i inne. Zie­lonka z łąk jest rzadko stosowana do bezpośredniego skarmiania, a przeznaczana głów­nie na siano, susz lub kiszonkę.


78
Pastwisko dostarcza paszę bogatą w składniki pokarmowe oraz zapewnia zwie­rzętom ruch, słońce i świeże powietrze. Jest ono szczególnie potrzebne i ważne dla młodych zwierząt hodowlanych, w okresie ich wzrostu i rozwoju. Wypas na pastwis­ku jest tańszą formą produkcji mleka, mięsa baraniego, wołowego i wełny. Pasąc tylko na pastwisku można uzyskać przyrosty u jałowic i młodego bydła opasowego na po­ziomie 500-700 g dziennie, a od krów nawet do 20 kg mleka.
Kiszonki są to pasze uzyskiwane w wyniku zakiszania świeżych lub podwięd- niętych zielonek i innych pasz objętościowych soczystych (okopowe, wysłodki). W okresie zimowym stanowią one dla przeżuwaczy podstawową soczystą paszę obję­tościową. Warunkiem wyprodukowania dobrej kiszonki jest odpowiedni dobór mate­riału do zakiszania (gatunek roślin, okres wegetacji, dodatki), prawidłowe składowa­nie i ubijanie oraz zabezpieczenie przed wpływem warunków atmosferycznych. Do­bre rozdrobnienie zielonej masy na sieczkę (kukurydza o długości 0,5 cm) i wysoka zawartość cukrów w roślinach ułatwiają zakiszanie zielonej masy. Najlepsza kiszonkę uzyskuje się z roślin zakiszanychprzy wyższej zawartości suchej masy 30-35%. Szybkie wyparcie powietrza i uzyskanie warunków beztlenowych w zakiszanej masie na sku­tek działania bakterii kwasu mlekowego obniża kwasowość. Warunki te można uzys­kać w przypadku szybkiego zapełnienia zbiornika lub pryzmy (w ciągu 1 do 3 dni), dobrego ugniecenia zakiszanej masy i prawidłowego jej przykrycia. Kiszonkę można sporządzać w pryzmach na polu lub w pobliżu budynków inwentarskich, w zbiorni­kach naziemnych (silosach) bądź w specjalnych hermetycznych silosach wieżowych typu Harvestore. W warunkach produkcyjnych najmniejsze straty powstają przy zaki- szaniu pasz w silosach wieżowych, wyższe w zbiornikach murowanych, a najwyższe w pryzmach.
Kiszonka jest bardzo dobrą paszą dla bydła, owiec, a także świń. Krowom mlecz­nym można podawać dziennie 30-40 kg. Cielętom dobrej jakości kiszonkę po raz pierwszy podaje się w wieku 2-3 miesiącu życia, choć bardzo dobrej jakości kiszonkę można zacząć podawać już w pierwszym miesiącu. W żywieniu świń stosuje się przede wszystkim kiszone ziemniaki parowane.

Okopowe, do których zaliczamy korzenie, bulwy i liście roślin okopowych, mogą być skarmiane w formie świeżej lub konserwowanej (gotowanej, parowanej lub kiszo­nej). Zawierają one w swoim składzie dużo wody (70-90%), skrobi i cukrów, a mało białka. Sucha masa tych roślin ma skład zbliżony do pasz treściwych i jest dobrze wykorzystywana przez zwierzęta. Z roślin okopowych duży udział w żywieniu stano­wią ziemniaki (świnie), w mniejszym zakresie buraki, marchew pastewna i brukiew (młode przeżuwacze, konie).

Spośród roślin okopowych ziemniaki mają najwyższą wartość energetyczną i za­wierają wartościowe białko, choć w małej ilości. Jako pasza mają zastosowanie głów­nie w żywieniu świń, choć są również dobrze wykorzystywane przez bydło, owce i konie. Ziemniaki dla świń podaje się w formie parowanej lub kiszonej w ilości do 10 kg na sztukę dziennie, a dla bydła i koni w formie surowej do 15 kg dziennie.

Buraki pastewne mają niższą wartość energetyczną od ziemniaków, zawierają w suchej masie dużo wody i trudniej przechowują się przez okres zimy. W żywieniu zwierząt stosuje się buraki pastewne i półcukrowe. Buraki pastewne i półcukrowe prze­znaczane są dla bydła mlecznego, ale są również dobrą paszą dla owiec, koni i świń. Dziennie dla krowy podaje się do 30 kg, dla koni i loch karmiących do 10 kg.

Marchew pastewna jest bardzo dobrą paszą o działaniu dietetycznym. Stosuje się ją dla młodych zwierząt hodowlanych i reproduktorów.

Siano, słomy, susz z zielonek, plewy i strączyny charakteryzuje się niską za­wartością wody (17-18%) i wysoką zawartością włókna (25-35%). Są to ważne pasze w żywieniu przeżuwaczy. Pasze objętościowe suche, a szczególnie siano, spełniają istotną funkcję w żywieniu przeżuwaczy i koni. Dostarczają one zwierzętom wartoś­ciowych składników pokarmowych, a poprzez swoją strukturę i skład wpływają ko­rzystnie na motorykę żwacza.

Siano (suszone trawy lub rośliny motylkowe) jest paszą, którą niełatwo zastąpić w żywieniu bydła, owiec i koni. Należy je podawać w pierwszej kolejności młodym

ROZRÓD BYDŁA

Rozród, reprodukcja jest ważnym elementem chowu i hodowli bydła. Od niego zależy liczba i jakość uzyskiwanego potomstwa oraz możliwość wykorzystania biolo­gicznego potencjału rozrodczego zwierząt. Krowy o dobrej płodności powinny cielić się jeden raz w roku. Wydłużanie się okresu pomiędzy ocieleniami powoduje obniża­nie rocznej wydajności mleka krów i zmniejszenie liczby cieląt do reprodukcji. W fer­mach o grupowym utrzymaniu krów wydłużające się okresy międzyocieleniowe utrud­niają organizację grup technologicznych i utrzymanie rytmicznej produkcji. W wyso- kowydajnych stadach krów mlecznych, z uwagi na powikłania okresu okołoporodo­wego i powstające z tego tytułu straty, zaleca się wydłużanie okresu międzyocielenio- wego do 400 i więcej dni.



Ruja u krów składa się z trzech faz:


  • faza przedrujowa (podniecenie, szukanie kontaktu z innymi osobnikami, porykiwa­nie, wyginanie grzbietu, częste oddawanie moczu, spadek apetytu i wydajności mleka, obrzmienie warg sromowych, zaczerwienie błony śluzowej przedsionka pochwy, wyciek śluzu z pochwy),

  • ruja właściwa (tolerancja na obskakiwanie, obskakiwanie innych krów, obrzmienie warg sromowych, obfity wyciek śluzu z pochwy, zwiększenie ruchliwości i in.),

  • faza porujowa (brak tolerancji na obskakiwanie, spadek aktywności ruchowej, za­nik wycieku śluzu z pochwy).

Objawy rujowe zazwyczaj zaczynają się w nocy i trwają 12-18 godzin z waha­niami od 2 do 30 godzin. Część krów, szczególnie niewłaściwe żywionych w okresie wiosennym, może wykazywać bardzo słabe objawy rujowe - tzw. ciche ruje, które trudno jest rozpoznać. Skuteczność wykrywania rui u krów utrzymywanych na stano­wiskach uwięziowych jest o 50% niższa niż przy ich wolnym utrzymaniu. Około 10- 20% krów może też wykazywać symptomy objawów rujowych mimo skutecznego zacielenia. Dla zwiększenia skuteczności wykrywania rui, poza obserwacją zwierząt, można stosować buhaja próbnika, określać oporności śluzu rujowego, stosować pedo- metry lub inne urządzenia bezwładnościowe do badania ruchliwości zwierząt, wykorzys­tywać test radioimmunologiczny do określania progesteronu w mleku, określać krystali­zację śluzu rujowego, wykorzystywać przylepce typu „Kamar" oraz tresowane psy.



Dojrzałość płciową buhaj uzyskuje w wieku około 9 miesięcy, natomiast ich użytkowanie rozpłodowe rozpoczyna się w wieku 18 miesięcy. Ponieważ krycie natu­ralne stosuje się tylko w części stad mięsnych, buhaje hodowlane utrzymuje się w za­kładach unasieniania.
Krycie naturalne polega na dokonaniu aktu kopulacji bezpośrednio przez buha­ja. W zależności od sposobu jego organizacji rozróżnia się:

  • krycie z ręki - krowę wykazującą ruję doprowadza się do buhaja (rocznie na jedne­go buhaja przeznacza się 80-120 krów;

  • krycie haremowe - z grupą 25-30 krów lub jałowic buhaj przebywa przez wyzna­czony okres łub cały czas;

  • krycie wolne - kilka buhajów przebywa razem z całym stadem (na jednego buhaja przeznacza się 25-30 krów lub jałowic).

Wprowadzenie sztucznego unasieniania powoduje, że krycie naturalne stosowa­ne jest w ograniczonym zakresie, głównie w stadach bydła mięsnego i często w wy­chowalniach jałowic, w których odpowiednie wykrywanie rui i prawidłowy termin unasienienia nastręczają najwięcej trudności. Krycie naturalne znacząco ogranicza możliwości doskonalenia zwierząt i wielkość postępu hodowlanego.
Sztuczne unasienianie polega na wprowadzaniu pipetą do dróg rodnych samicy nasienia, pobranego wcześniej od samca i odpowiednio rozrzedzonego.

Sztuczne unasienianie przysparza wiele korzyści:



  • nasieniem jednego samca można unasienić nawet 30-60 tys. sztuk krów, dzięki czemu do rozpłodu można użyć znacznie mniej buhajów;

  • zmniejszenie liczby buhajów użytych do rozpłodu umożliwia prowadzenie bardziej ostrej selekcji i przyczynia się do wzrostu postępu hodowlanego;

  • eliminacja bezpośredniego krycia zapobiega przenoszeniu chorób, roznoszonych drogą płciową;

  • zmniejszanie liczby utrzymywanych buhajów obniża koszty reprodukcji, genetycz­nego doskonalenia i koszty produkcji.


Ciąża jest to stan fizjologicznych krowy w okresie od zapłodnienia do ocielenia. Wynosi ona u bydła 277-290 dni. Ciąże z płodami męskimi trwają o 1-2 dni dłużej niż ciąże z płodami żeńskim, a ciąże bliźniacze o 5-6 dni krócej. Ciąże bliźniacze stanowią 0,5 do 2%, w tym większość to płody pochodzące z zapłodnienia dwóch komórek jajowych. Bliźnięta jednoj aj owe w porodach stanowią ok. 0,1 %. Ciążę u krów można określać na podstawie zachowań zwierząt, badań rektalnych macicy w 6-7 tygodniu ciąży, a obecnie coraz częściej na podstawie określania progesteronu w mle­ku testem ELISA oraz przy użyciu ultrasonografu.
WYCHÓW CIELĄT

Wychów cieląt. Troska o wychów potomstwa powinna rozpocząć się już w okresie jego życia płodowego (prenatalnego). W tym czasie kształtują się wszystkie ważne funkcje organizmu zawarte w genach. Dlatego rażące błędy w żywieniu krów, a szcze­gólnie podawanie niskowartościowych i szkodliwych pasz może wpłynąć na rozwój płodu i jego przystosowanie do życia po porodzie. W pierwszych 4—5 miesiącach życia płodowego przyrost masy płodu jest bardzo mały, lecz w tym czasie kształtują się główne funkcje narządów. Najintensywniejszy wzrost następuje w dziewiątym mie­siącu ciąży. Dobowe przyrosty płodu w tym czasie wynoszą 600-700 g.

Dla prawidłowego wychowu ważny jest też właściwy przebieg porodu i troska o cielę po urodzeniu. Postnatalny okres wzrostu i rozwoju cieląt, szczególnie w pierw­szych 6 miesiącach życia jest bardzo intensywny. W tym czasie rozwija się większość narządów, zmieniają się ich funkcje i proporcje ciała. Podwojenie masy ciała następuje w okresie około 50 dni od urodzenia. Do czasu uzyskania 50-60% masy ciała osobni­ków dorosłych, poza kośćcem i narządami wewnętrznymi, intensywnie rozwija się tkan­ka mięśniowa. Po tym okresie wzrasta znacznie ilość odkładanej tkanki tłuszczowej.


Cielęta, podobnie jak inne oseski przeżuwaczy, przychodzą na świat bez ciał odpornościowych. Słabo też trawią inne białka poza kazeiną, gdyż zbyt szybko opusz­czają one trawieniec. Dopiero siara matki jest w stanie dostarczyć młodemu organi­zmowi przeciwciał gwarantujących możliwość jego przeżycia w nowym środowisku. Siara jest szczególnie bogata w białko, związki mineralne i witaminy. Największą część jej białek stanowią albuminy i globuliny będące nośnikami ciał odpornościo­wych, tak bardzo potrzebnych cielętom w początkowym okresie życia. Poziom lakto- globulin siarowych zmniejsza się w kolejnych godzinach i dniach po ocieleniu, od ok. 15-17% w pierwszych godzinach do ok. 1% w trzecim dniu po porodzie. W tym czasie zmniejsza się również stopień przyswajania tych ciał przez cielęta. Ilość ciał odpornościowych przyswojonych przez cielę z siary musi mu wystarczyć na dwa do trzech tygodni, gdyż własne ciała odpornościowe zaczyna produkować po 7-10 dniach.





Immunologiczne potrzeby odporności pochodzące z własnej produkcji cielę pokrywa w wieku 40-50 dni.

Aby zgromadzić siarowe ciała odpornościowe na pierwszy okres życia, cielę po­winno otrzymać je bezpośrednio po porodzie (do 2 godzin), gdyż pierwsza siara za­wiera ich najwięcej. Siarę podaje się w dawkach 1,0 do 1,5 kg 4-5 razy w pierwszej dobie, a w następnych dniach już można podawać 3 razy na dobę. Siarę podaje się w temperaturze ok. 37 °C, gdyż niższa temperatura może być przyczyną występowa­nia biegunek. Ważne jest, by krowa przed ocieleniem - co najmniej przez 10 dni - przebywała w miejscu wycielenia (zwykle w porodówce), by mogła wytworzyć ciała odpornościowe swoiste dla tego środowiska. Bardzo korzystne jest, gdy cielęta po urodzeniu mogą przebywać przez 5-7 dni z matkami i korzystać do woli z siary matki.

Pierwszy okres wychowu cieląt na mleku trwa do 60-70 dni. W tym czasie żołą­dek cielęcia nie jest w pełni rozwinięty, a szczególnie żwacz, czepiec i księgi. Po uro­dzeniu udział przedżołądków w całej pojemności żołądka wynosi 30%, a w wieku 18 miesięcy blisko 90% (Barej 1986). Najintensywniejszy rozwój przedżołądków na­stępuje w pierwszych 2 miesiącach życia cieląt. Namnażanie się flory bakteryjnej na­stępuje wraz z rozpoczęciem pobierania pasz stałych i kontaktu cieląt z dorosłymi przeżuwaczami. Bez udziału trawieńca cielęta słabo wykorzystują skrobię, sacharozę oraz inne składniki pasz objętościowych.

Na wychów cielęcia przeznacza się 200-300 litrów mleka lub preparatów mle- kozastępczych. Można też podawać mleko odtłuszczone wzbogacane dodatkami wita­minowymi [Preś i wsp. 2004]. Dzienna dawka mleka lub preparatów mlekozastęp- czych powinna wynosić 5-6 kg, gdyż większa ograniczała będzie pobieranie pasz stałych. Podawane mleko powinno być świeże lub zakwaszone, ponieważ mleko nad- kwaszone powoduje zaburzenia w trawieniu i może być przyczyną występowania bie­gunek. Już w okresie pierwszego tygodnia życia trzeba rozpocząć podawanie cielętom wody do picia o temperaturze nie niższej niż 15°C, najlepiej z automatycznych poideł, przy utrzymaniu grupowym lub z wiadra przy utrzymaniu indywidualnym.
Preparaty mlekozastępcze zawierają suszone mleko odtłuszczone, serwatkę, do­datek białka sojowego (nawet do 50%), tłuszczów roślinnych (emulgowanych) związ­ków mineralnych, witamin i antybiotyków paszowych. Udział białka powinien wyno­sić 20-22%, a tłuszczu od 10 do 20%, w zależności od kierunku użytkowania cieląt. Preparaty rozcieńczane są wodą w stosunku 1:8, 1:9. W handlu dostępne jest kilkana­ście różnych preparatów mlekozastępczych. Preparaty te stwarzają możliwość wpro­wadzenia automatycznego systemu pojenia cieląt.

Od 2 tygodnia życia podaje się cielętom do woli pasze stałe, najczęściej mieszan­ki treściwe lub gniecione ziarno kukurydzy i można podawać siano, ale najwyższej jakości z małą zawartością włókna. Zielonki i okopowe podaje się od 2-3 miesiąca, a kiszonki bardzo dobrej jakości - w 3 miesiącu życia. Pasze te są niezbędne do właściwego rozwoju przewodu pokarmowego, a szczególnie przedżołądków. Odruch przeżuwania rozpoczyna się w trzecim tygodniu życia.

Cielęta w pierwszym okresie wychowu mogą przebywać w budkach na zewnątrz obory lub w kojcach dla cieląt. W czasie karmienia mlekiem znacznie lepsze efekty uzyskuje się, gdy cielęta przebywają w budkach lub kojcach indywidualnych. Po okresie pojenia mlekiem (2 do 6 miesięcy) cielęta mogą przebywać w kojcach zbiorowych. Podstawą ich żywienia są pasze stałe, w tym zielonki, kiszonki, siano i mieszanki treściwe. W tym czasie pasza treściwa powinna być podawana do woli, gdyż cielęta spożywają jeszcze mało suchej masy pasz, a w związku z tym pasze objętościowe, nawet wysokiej jakości, nie są w stanie zaspokoić ich potrzeb pokarmowych.

Po okresie cielęcym buhajki powinny być rozdzielone od cieliczek, m.in. ze względu na zbliżającą się dojrzałość płciową. W tym czasie podstawą żywienia powinny być bardzo dobre pasze objętościowe - kiszonki w zimie, a pastwisko i zielonki w lecie.



Po porodzie cielęta powinny być utrzymywane w pomieszczeniach suchych, czy­stych i dobrze oświetlonych, a kojce wysłane świeżą słomą. Często cielęta utrzymy­wane są w kojcach bezściółkowych, lecz w tych warunkach stopień narażenia ich na przeziębienie i inne schorzenia jest znacznie wyższy. Duże znaczenie odgrywa rów­nież prawidłowa wentylacja pomieszczeń przeciwdziałająca zbytniemu zawilgoceniu i wzrostowi stężenia szkodliwych gazów (amoniak, siarkowodór, dwutlenek węgla), zmniejszających odporność cieląt na choroby.






©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna