TożsamośĆ socjologii



Pobieranie 114,82 Kb.
Strona3/3
Data24.12.2017
Rozmiar114,82 Kb.
1   2   3

VI
Powyższe rozważania stanowią próbę opisania jedności owej amorficznej dyscypliny za jaką słusznie uchodzi socjologia. Mimo sąsiadowania wielości perspektyw teoretycznych i metodologicznych próbowałem odtworzyć obszary i tendencje wspólnych wysiłków socjologów kształtujących paradygmat socjologii. Parafrazując stwierdzenie, że filozofia Kanta polega na 4 pytaniach, gdzie trzy krytyczne pytania - co mogę wiedzieć (krytyka rozumu teoretycznego) co mogę chcieć (krytyka rozumu praktycznego) co mogę sądzić (krytyka władzy sądzenia) – sprowadzają się do podstawowej kwestii (kim jest człowiek) 68, przedstawiam myślenie socjologiczne rozważania wokół trzech pytań (co ludzie robią, czym się różnią, co wiedzą), które określają pole dla odpowiedzi na pytanie nadrzędne czym jest, co społeczne.

Tak więc, w socjologii dochodzi do testowania granic dyscypliny w ciągłej refleksji o granicach tego, co ma być traktowane analizie jako to, co społeczne. Owo testowanie może być postrzegane jako porzucanie teoretycznego i metodologicznego realizmu socjologii XIX-wiecznej na rzecz coraz bardziej radykalnego konstruktywizmu oraz orientacji na poszukiwanie relacji, a nie substancji. W XX wieku dominującym wektorem praktyki i teorii socjologicznej stała się analiza działań (zachowań) ludzkich, przy czym w II połowie XX wieku w pojawiających się propozycjach teoretycznych próbuje się dylematy działania rozwiązywać poprzez wprowadzenie do analizy pojęcia i perspektywy komunikacji. Kolejny wymiar analizy socjologicznej dotyczący zróżnicowań społecznych koncentruje się na opisie i wyjaśnianiu zmienności porządku żywiołu społecznego. Uświadamiana przez socjologów historyczność rzeczywistości prowadzi ich do historiozoficznych syntez postrzegania form zróżnicowania społecznych z jednej strony lub, co dzieje się pod koniec XX wieku, do formułowania tezy o zacieranie się oczywistości tradycyjnie postrzeganych jako istotnych cech różnicujących (odróżnicowanie) i płynności stosunków społecznych. W reszcie trzecia perspektywa analityczna polega na badaniu formowania się i treści wiedzy ludzi. Socjologiczne badanie wiedzy cechuje imperatyw ideologiczny, tj. ciągłe odnoszenie treści i form wiedzy do zewnętrznych okoliczności, tj. ich umotywowaniu w występujących różnicach społecznych lub/i w organizacji i mechanizmach percepcji i komunikacji. Pod koniec XX wieku coraz bardziej dochodzi podważania owego imperatywu poprzez testowanie projektu socjologii jako „oświecenia inaczej”, czy „socjologii niewiedzy” tj. projektu dyscypliny, której funkcjonariuszom częściej przychodzi mylić się niż mieć rację, a zatem wolą świat tłumaczyć niż wyznaczać mu prawa. Wszystkie te tendencje powodują, że warto na nowo zastanowić się, czy nie dochodzimy do końca wieku ideologii – ideologii tak jak rozumiał ją Dastutt de Tracy wyznaczając projekt uniwersalnej nauki społecznej.



2 Alain Caillé – Sociology as Anti-Utilitarianism, w: European Journal of Social Theory 10(2) 2007, s.277. W tymże numerze czasopisma wszystkie pozostałe wystąpienia w ramach wspomnianej debaty.

3 Rezultaty tej konferencji opublikowano w tomie pod red. U. Schimanka / R. Gersdorffa - Was erklärt die Soziologie? Methodologie, Perspektiven, Modelle, Münster 2006 (Lit Verlag).

4 Robert K. Merton – On Sociological Theories of Middle Range, w tenże: Social Theory and Social Structure, Glencoe 1957 (wyd. 3) (Free Press), s. 39-72 (wyd. pol. Teoria socjologiczna i struktura społeczna, Warszawa 1982 (PWN), s. 60-91.

5 Radosław Sojak – Paradoks antropologiczny. Socjologia wiedzy jako perspektywa ogólnej teorii społeczeństwa, Wrocław 2004 (Wyd. Uniw. Wrocławskiego).

6 Do tej pory pojawiła się tylko jedna recenzja Ewy Kopczyńskiej - Czy warto rozbierać cesarza?, w: Studia Socjologiczne 2/2006, s. 177-184, tamże odpowiedź autora, s. 183-185.

7 por. Hartmann Tyrell – Max Webers Soziologie - eine Soziologie ohne „Gesellschaft“, w: G. Wagner / H. Zipprian (wyd.) – Max Webers Wissenschaftslehre, Frankfurt/Main 1993, s. 390-414.

8 por. Harrison C. White – Instituting Society, Our Mirage, w: European Journal of Social Theory 10(2) / 2007, s. 194-199.

9 Mirosława Marody / Anna Giza-Poleszczuk – Przemiany więzi społecznych, Warszawa 2004 (Scholar), s.46

10 Piotr Sztompka – Analiza społeczeństwa, Kraków 2002 (Znak), s.29-32.

11 por. Niklas Luhmann – Gesellschaft der Gesellschaft, Frankfurt/Main 1997 (Suhrkamp). Sam Sztompka nie dostrzega powinowactwa swej koncepcji stawania się społeczeństwa z teorią autopoietycznych systemów społecznych pobieżnie interpretując teorię Luhmanna w kategoriach przedcybernetycznych teorii systemów (por. Sztompka 2002, s. 31).

12 Sztompka (2002), s. 35.

13 Zygmunt Bauman – Thinking Sociologically, Oxford 1990 (Basil Blackwell) (wyd. pol. Socjologia, Poznań 1996 (Zysk i sp-ka)).

14 np. ostatnio w polskiej literaturze socjologicznej A. Giza-Poleszczuk i M. Marody (2004), s. 53-59.

15 por. Georg Simmel – Soziologie. Untersuchung über die Formen der Vergesellschaftung, Leipzig 1908 (Druckner und Humbolt) (wyd. pol. skrócone Socjologia, Warszawa 1975 (PWN), uzupełn. w Pisma Socjologiczne, Warszawa 2008 (Oficyna Naukowa)).

16 Mustafa Emirbayer – Manifesto for Relational Sociology, w: American Journal of Sociology 103 (2) 1997, s. 281-317.

17 Harrison C. White – Control and Identity. A Structural Theory of Social Action (wyd. 1), Princeton 1992 (Princeton Univ. Press).

18 „Person should be a construct from the middle of analysis, not a given boundary condition. Personhood has to be accounted for… But in most present social science ‘person’ is instead taken as the unquestioned atom. This is an unacknowledged borrowing from Christian theology… The ultimate fixity of the soul, carried over to hobble social science, was a Pauline theological imperative.” H.C. White (1992), s. 197, przypis 21. W tym kontekście wydaje się też, że swego rodzaju symptomami ogólnego uwrażliwienia socjologów na jedynie względną oczywistość jednostek jako niezbywalnego obiektu badań jest z jednej strony intensywne zainteresowanie ciałem (cielesnością) jako je (współ)konstruującym podłożem czy materialnym substratem, tego co jest społeczne, z drugiej zaś jeszcze bardziej obsesyjne zainteresowanie indywidualizacją jako procesem społecznej konstytucji jednostek, a przez co de facto potwierdzeniu, że jednostek w socjologii nie można traktować jako danych zastanych.

19 Sojak (2004), s. 71-75.

20 Karl Mannheim – Die Beudeutung der Konkurrenz im Gebiete des Geistigen”, w tenże: Wissenssoziologie, Frankfurt/Main 1964 (Luchterhand), s. 566-613. (cyt. s. 575). O ówczesnych reakcjach na to wystąpienie, m.in. Alfreda Webera, por. Norbert Elias – Notizen zum Lebenslauf, w: P. Gleichmann / J. Goudsblom / H.Korte (wyd.) – Macht und Zivilization, Frankfurt/Main 1984 (1984), s.37-48. W kwestii zapoznania znamienny jest brak odniesienia do tej pracy w książce Andrzeja Zybertowicza – Przemoc i poznanie: studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, Toruń 1995 (Wyd. UMK).

21 por. Pierre Bourdieu – La spécificité du champ scientifique et les conditions sociales du progrès de la raison, w: Socjologie et sociétés, 1/1975 (7), s. 91-118 oraz Science de la science et réflexivité, Paris 2001 (Raisons d’agir), zwłaszcza str. 67-165.

22 Sojak (2004), str. 79-96.

23 por. Marek M. Kurowski – Paradoks i ironia, czyli krótki kurs socjologii Niklasa Luhmanna, w: Rubikon nr 1-4/2006, s. 79-98.

24 Jeśli się twierdzi, że teoria socjologiczna jest systemem, to trzeba określić jakim?: czy jest interakcją, organizacją czy podsystemem społeczeństwa – bo wg. Luhmanna są to trzy podstawowe typy systemów społecznych. Jeśli podsystemem, jak domniemuje Sojak - to czego?: podsystemem samego funkcjonalnie zróżnicowanego społeczeństwa (wtedy jest zasadne pytanie o kod binarny, gdyż jest to wg. Luhmanna ewolucyjne osiągnięcie tylko szczególnych - i nie wszystkich - systemów społecznych, jakimi są podsystemy społeczeństwa funkcjonalnie zróżnicowanego) czy podsystemem podsystemu społeczeństwa funkcjonalnie zróżnicowanego jakim jest nauka? W tym ostatnim przypadku powstaje pytanie, jak dochodzi do wyróżnicowania socjologii z nauki (np. jaką nową wiedzę się z niej zyskuje?) i czy kod binarny nauki (prawda/fałsz) zostaje zniesiony/zastąpiony przez inny? Sojak utożsamiając pojęcie kodu binarnego z pojęciem przewodniej różnicy (Leitdifferenz) wikła się w wątpliwe rozważania o równoczesnym posługiwaniu się przez system kilkoma kodami binarnymi (por. Sojak (2004), s. 94-5). Na temat systemu nauki, o jego kodzie binarnym oraz o jego różnicowaniu się por.: N. Luhmann – Wissenschaft der Gesellschaft, Frankfurt/Main 1990 (Suhrkamp), s. 271-361, 448-468.

25 Sojak (2004), str. 97-139.

26 Michel Foucault – Les mots et les choses, Paris 1966 (Gallimard) (wyd. pol. Słowa i rzeczy, Gdańsk 2000 (Słowo/obraz terytoria)).

27 por. Thomas Lemke – Eine Kritik der politischen Vernunft, Hamburg/Berlin 1997 (Argument, SB NF 251).

28 Michel Foucault – Sécurité, Territoire, Population. Course au Collège de France 1977-8, Paris 2004 (Gallimard Seuil), oraz Naissance de la Biopolitique, Course au Collège de France 1978-9, Paris 2004 (Gallimard Seuil).

29 Rozumienie agonii u Foucaulta odbiega od znaczenia potocznego. Nawiązując do Nietzschego Foucault agonią – w sensie przebywania w żywiole walki - nazywa egzystencjalną sytuację człowieka, por. Michel Foucault – Subject and Power, w: Hubert Dreyfus / Paul Rabinow – Michel Foucault. Beyond Structuralism and Hermeneutics, Chicago 1982 (Univ. Chicago Press), s. 208-226.

30 M. Marody / A. Giza-Poleszczuk (2004), str. 46.

31 Por. Chris Jenks (wyd.) Core Sociological Dichotomies, London 1998 (Sage).

32 Allan Dawe – The Two Sociologies, w: British Journal of Sociology 21(2)/1970, s. 207-218, The Theories of Social Action, w: T. Bottomore / R. Nisbet (wyd.) – A History of Sociological Analysis, London 1978 (Heinemann), s. 362-418.

33 Dawe (1978), s. 366-367.

34 Norbert Elias – Was ist Soziologie, München 1970 (Juventa); Pierre Bourdieu – Le sens practique, Paris 1980 (de Minuit)- (wyd. pol. Zmysł praktyczny, Kraków 2008 (Wyd. UJ), Jürgen Habermas – Theorie des kommunikativen Handelns (2 B-de) Frankfurt/Main 1981 (Suhrkamp) (wyd. pol Teoria działania komunikacyjnego; Warszawa 1999, 2002 (PWN)), Anthony Giddens – Constitution of Society, Cambridge 1984 (Polity Press) (wyd. pol. Stanowienie społeczeństwa, Warszawa 2003 (Zysk i sp-ka)); James Coleman – Foundation of Social Theory, Cambridge (Ma.) 1990 (Harvard Univ. Press), Luc Boltanski / Laurent Thévenot – De la Justification, Paris 1991 (Gallimard), Piotr Sztopka – Society in Action, Cambridge 1991 (Cambridge Univ. Press).

35 Sojak (2004), s. 162-199.

36 Ostatnią żywą debatą w tej materii wydaje się być tzw. spór o pozytywizm, por. Theodor W. Adorno (wyd.) Der Positvismusstreit in der deutscher Sozologie, Neuwied 1969 (Luchterhand) (wyd. pol frag. w: E. Mokrzycki (wyd.) – Racjonalność i styl myślenia, Warszawa 1992 (Wyd. IFIS PAN, s.23-114), por. też wstęp Davida Frisby do angielskiego wydania tego tomu (The Positivist Dispute in German Sociology – London 1976 (Heinemann), s. IX-XLIV.

37 Sojak (2004), s. 216-266. Por. też: Terry Shinn / Pascal Ragouet – Controverses sur la science, Paris 2005 (Raisons d’agir).

38 por. najnowsze programowe wystapienie Bruno Latoura – Reassembling the Social; Oxford/New York 2005 (Oxford Univ. Press).

39 Jej perypetie uwzględniające również Luhmanna i Foucault przedstawił Jürgen Habermas – Philosophische Dyskurs der Moderne, Frankfurt/Main (1985) (Suhrkamp) (wyd. pol. Filozoficzny dyskurs nowoczesności, Kraków 2000 (Universitas)).

40 por. Bruno Latour – Un monde pluriel mais commun. Entretiens avec Francois Ewald, Paris 2003 (Aube), s. 9.

41 por. Karl Löwith - Gott, Mensch und Welt in der Methaphysik von Descartes bis zu Nietzsche (1967), w tegoż: Sämtliche Schriften 9, Stuttgart 1986.

42 por. wydany ostatnio tom krytycznych analiz pod red. G. Kneer / M. Schroer / E. Schüttpelz – Bruno Latours Kollektive, Frankfurt/Main 2008 (Suhrkamp)

43 Bruno Latour (2003).

44 Luhmann (1993).

45 Niklas Luhmann – Ökologie des Nichtwissens, w tegoż: Beobachtungen der Moderne, Opladen 1992 (Westdeutscher Verlag), s. 149-220. O programie socjologii Luhmanna jako socjologii niewiedzy por. Marek Kurowski – Niklasa Luhmanna socjologia niewiedzy, referat wygłoszony na sesji OW PTS w marcu 2007 r. (tekst niepublikowany).

46 Merton (1957)

47 por. Foucault (2004 a). Por. też: Piet Strydom – Discourse and Knowledge. The Making of Enlightenment Sociology, Liverpool 2000 (Liverpool Univ. Press), który łączy pojawienie się projektu racjonalizacji stosunków społecznej z odpowiedzią na problem przemocy, z jakim borykały się europejskie narody w dobie nowożytności.

48 Zygmunt Bauman – Prawodawcy i tłumacze, Warszawa 1998 (IFIS PAN), s. 134. Pro. też Johann Heilbron – The Rise of Social Theory, Cambridge 1995 (Polity Press) (wyd. org. hol. Amsterdam 1990). Na temat idei ideologii jako nauki społecznej por. Emmet Kennedy – A Philosophe in the Age of Revolution: Dastutt de Tracy and the Origin of Ideology, Philadelphia 1978 (Amer. Phil. Soc.), Brian W. Head – Ideology and Social Science. Dastutt de Tracy and French Liberalism, Dordrecht 1985 (M. Nijhoff), Cheryl Welch – Liberty and Utility. The French Ideologues and the Transformation of Liberalism, New York 1984 (Columbia Univ. Press).

49 Bruno Latour – Politiques de la nature, Paris 1999 (Decouverte), Niklas Luhmann – Ökologische Kommunikation, Opladen 1986 (Westdeutscher Verlag).

50 Hans Joas / Wolfgang Knöbl – Sozialtheorie, Frankfurt/Main 2004 (Suhrkamp), s. 37.

51 W tym oglądzie jestem zgodny z wyżej przytoczonymi obserwacjami Dawe’a, Sztompki, i Luhmanna.

52 Talcott Parsons – Social Systems and Evolution of Action Theory, New Yorkk 1977 (Free Press).

53 Habermas (1981).

54 por. Uwe Schimank / Ute Volkman – Gesellschaftliche Differenzierung, Bielefeld 1999 (Transcript), Uwe Schimank – Theorien gesellschftlicher Differenzierung, Wiesbaden 2007 (wyd.3) (VS Verlag).

55 Pierre Bourdieu – Ce que parler veut dire, Paris 1981 (Fayard).

56 Samuel Eisenstadt – Social Change, Differentiation, Evolution, w: American Sociological Review 29/1964, s.375-386; Talcott Parsons – Societies, Englewood Cliffs 1964 (Pretence Hall), Talcott Parsons – System of Modern Societies, Englewood Cliffs 1971 (Pretence Hall), Niklas Luhmann (1997), s. 595-865.

57 John Urry – Sociology Beyond Societies, London 2000 (Routledge).

58 Rudolf Stichweh – Inklusion und Exklusion, Bielefeld 2005 (Transcript).

59 Gerhard Schultze – Erlebnisgesellschaft, Frankfturt/Main 1992 (Campus); Bernard Lahire – L’Homme pluriel, Paris 1998 (Nathan).

60 Manuell Castels – Rise of Network Society, Oxford 2000 (Blackwell) (wyd. pol. Społeczeństwo sieci, Warszawa2007 (PWN)).

61 Ulrich Beck – Risikogesellschaft, Frankfurt/Main 1986 (Suhrkamp) (wyd. pol. Społeczeństwo ryzyka, Warszawa 2004 (Scholar)).

62 por. Walter J. Ong – Orality and Literacy , London 1982 (Meuthen) (wyd. pol. Oralność i piśmienność, Lublin 1992 (Wyd. KUL)

63 por. Boltanski / Thévenot (1991)

64 por. Elias (1970), Luhmnann (1997).

65 por. Peter Wehling - Im Schatten des Wissens? Perspektiven der Soziologie des Nichtwissens, Konstanz 2006 (UvK)

66 por. Jens Zinn (wyd.) – Social Theories of Risk and Uncertainty: An Introduction, London 2008 (Wiley).

67 W kwestii rozpięcia projektu socjologii pomiędzy trzema impulsami płynącymi z nauk przyrodniczych, humanistyki i literatury por. Wolf Lepenies – Die drei Kulturen. Soziologie zwischen Wissenschaft und Literatur, München 1985 (Hanser) (wyd. pol. Trzy kultury : socjologia między literaturą a nauką, Poznań 1997 (Wyd. Poznańskie)).

68 Löwith (1986)




1   2   3


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna