Techniki pracy z uczniem zdolnym Część I. Wstęp



Pobieranie 50,24 Kb.
Data22.04.2018
Rozmiar50,24 Kb.

Techniki pracy z uczniem zdolnym
Część I. Wstęp
Większość definicji usiłuje wyodrębnić dziecko zdolne spośród wszystkich dzieci. W pewnych przypadkach jest to łatwe. Są dzieci, które wyraźnie odróżniają się od rówieśników. Niektóre same uczą się czytać w wieku trzech lat, umieją rozwiązywać równania w głowie przed zerówką i wypowiadać tak dojrzałe i abstrakcyjne myśli o naturze świata i stosunkach między ludźmi, że dorośli nie posiadają się z zachwytu. W szkole wyróżniające się dzieci „pochłaniają” książki i zużywają mnóstwo zeszytów ćwiczeń.Gdy inni dopiero zaczynają pracę, one proszą już o nowe, trudniejsze zadania. Właśnie dla nich opracowuje się programy kształcenia uzdolnień szkolnych. Tym dzieciom potrzeba konkretnych oddziaływań, które zapewniłyby pełny rozwój ich uzdolnień.

Wyodrębnienie potencjalnie uzdolnionych dzieci z reszty szkolnej populacji rodzi pewne konflikty. Nauczyciele mają różne poglądy na uzdolnienia. Także okręgi szkolne i społeczności, którym szkoły służą, wyznają rozbieżne wartości i różnie odpowiadają na pytanie, kim jest jednostka uzdolniona. W 1981 roku podano definicję dziecka uzdolnionego jako: „Dzieci, które przejawiają możliwości zaawansowanych dokonań w dziedzinie umysłowej, twórczej, artystycznej, w zakresie zdolności przywódczych, czy w poszczególnych przedmiotach nauczania i które w celu pełnego rozwinięcia tych możliwości wymagają usług lub zajęć nie dostarczanych przez standardową szkołę”.

Najważniejszym zadaniem okazuję się znalezienie właściwych sposobów mierzenia tych zdolności. Najczęściej do tego celu bierze się pod uwagę rekomendację nauczyciela, testy osiągnięć szkolnych i inteligencji. Współczesne poglądy na inteligencję opisują siedem względnie autonomicznych rodzajów inteligencji ludzkiej, z których każda ma swoisty język, symbole i procesy:


  1. inteligencja językowa

  2. inteligencja muzyczna

  3. inteligencja logiczno-matematyczna

  4. inteligencja przestrzenna

  5. inteligencja cielesno-kinestytyczna

  6. inteligencja wewnątrzosobowa

  7. inteligencja międzyosobowa

Rozwojowe spojrzenie na uzdolnienie ma naturę sporu: z jednej strony uważa się, że inteligencja i uzdolnienia są stałymi i wrodzonymi cechami człowieka, tak z drugiej strony zakłada się, że na rozwój talentów i zdolności dziecka wielki wpływ ma jego środowisko. Dążąc do stworzenia operacyjnej definicji uzdolnienia dokonuje się badań nad zachowaniem się i właściwościami osób uznanych za niezwykle twórcze i produktywne w swoich dziedzinach. Na uzdolnienie składają się nie tylko względnie stałe elementy, takie jak zdolności ogólne i cechy osobowości, lecz także zmienne formy zachowania.




Część II. Biologiczne i psychospołeczne aspekty uzdolnień
Czy czynniki, takie jak dziedziczenie, rozwój mózgu, wczesne doświadczenia, pożywienie wpływają na nasze możliwości i faktyczne dokonania? W odniesieniu do środowiska domowego stwierdza się, że w większości przypadków rodzice osób utalentowanych są szczerze nastawieni na dziecko i gotowi poświęcić mu mnóstwo czasu, energii i pieniędzy na kontynuowanie treningu i innych zajęć dodatkowych. Uzdolnienie pojmujemy jak rezultat koincydencji, tj. zbiegu pewnej liczby elementów subtelnie na siebie oddziałujących. W jej skład wchodzą środowisko kulturalne i obecność pewnej dziedziny znajdującej się na pewnym poziomie rozwoju, dostępność nauczycieli-mistrzów, dostrzeżenie przez rodzinę niezwykłego talentu i wola popierania go, wielka doza zachęty i zrozumienia, jak również inne cechy. Lekarze i psychologowie zgadzają się także, iż kluczowe znaczenie dla optymalnego rozwoju mózgu ma dostarczenie odpowiednich składników odżywczych.

Choć dom rodzinny w największym stopniu decyduje o rozwoju talentu jednostki, wiele do powiedzenia ma również szkoła, kierująca się trzema stylami w rozwijaniu dziecięcych talentów: opiekuńczy, techniczny i mistrzowski.

Spośród elementów, które wpływają na proces uczenia się do najważniejszych zaliczyć należy pracę nauczyciela. Wynika stąd, że nauczyciel, doceniając wagę trafnego wyboru organizacji programu kształcenia uczniów zdolnych, powinien rozumieć, że wybory, których on sam dokonuje mają dla uczniów większe następstwa niż wybory dokonywane w biurach okręgu i na zebraniach rady szkolnej. Nawet, gdy nauczyciel musi pracować według programu, jego inteligencja, twórczość i zaradność w pokonywaniu ograniczeń nakładanych przez program odgrywają kluczową rolę w procesie uczenia się dzieci.
Część III. Projektowanie programów i technik do edukacji z uczniem zdolnym
Modele programowe na szczeblu przedszkolnym
Wczesne rozpoznanie talentu to hasło, które zachęca rodziców do szukania profesjonalnej pomocy w pielęgnowaniu talentu ich dziecka i pozwala rodzicom i profesjonalistom dokonywać rozumnych wyborów w zakresie edukacji już od okresu przedszkolnego dziecka.

Niemal w każdej grupie przedszkolnej są dzieci szczególnie utalentowane. Wychowawcy mogą wiele zrobić, żeby izby przedszkolne pobudzały umysły utalentowanych dzieci. Jak wiadomo, dzieci w wieku przedszkolnym nie wybierają zadań, które są dla nich za trudne. Dlatego budowanie indywidualnego planu zajęć na podstawie wyboru samego dziecka zapewnia właściwą stymulację szczególnie zdolnym, a nie frustruje pozostałych członków w grupie. Model wzbogacających zajęć w klasie ma wiele zalet:



  1. każde dziecko w grupie korzysta z technik, którymi nauczyciel wzbogaca doświadczenia dzieci

  2. selekcja staje się zbędna, znika groźba pominięcia pewnych dzieci wskutek nietrafności ustalonej procedury selekcyjnej

Istnieje wiele różnych technik, których nauczyciele mogą użyć w celu lepszego dostosowania ich grup przedszkolnych do potrzeb utalentowanych dzieci:



    1. rozwijanie twórczości poprzez zajęcia, które zachęcają dzieci do różnorodnych reakcji (z wyłączeniem zajęć. wymagających tylko jednej poprawnej reakcji) z podkreśleniem niepowtarzalności każdego wyboru

    2. opracowywanie szczegółów dowolnego wytworu poprzez upiększanie opowiadań, szczegółowe wyobrażanie przez dziecko prostego obiektu np. oglądanie chmur i wyobrażanie sobie różnych postaci z chmur

    3. rozwijanie wyższych procesów poznawczych w zajęciach, które zwiększają wiedzę, rozumienie, zastosowanie, analizę, syntezę i ocenę np. robienie kulek kukurydzianych (stawianie pytań typu: co to jest mąka kukurydziana? do czego służy? jaka jest w dotyku ? jak wyglądałoby ciasto bez mąki ?)

    4. organizowanie zajęć, które zachęcają do przewidywania, planowania i podejmowania decyzji np. stosowanie pytań: co by było gdyby... (zarówno żartobliwie jak i realnie)

    5. używanie przewidywań jako katalizatora dla projektów plastycznych i pisarskich

    6. zachęcanie do badania i rozwiązywania problemów (metoda naukowa) poprzez obserwacje, stawianie hipotezy, eksperymenty, ocenianie

    7. organizowanie zajęć pielęgnujących rozwój afektywny np. sytuacje hipotetyczne i literatura dziecięca to dwa szczególne sposoby pielęgnowania rozwoju afektywnego dzieci

Kształcenie uzdolnień na każdym szczeblu kształcenia wiele zawdzięcza pedagogom wczesnego dzieciństwa. Przedszkolne kształcenie uzdolnień musi być mocno zakorzenione metodach w filozofii i metodach wychowania we wczesnym dzieciństwie. Zdolne dzieci są przede wszystkim dziećmi. Dlatego programy „nadzwyczajnego dziecka”, które wypierają tekturowe pudła, klocki i przebieralnie, oferując karty-migawki do nauki szybkiego czytania i wykresy postępów w czytaniu, są niecelowe i szkodliwe. Każde dziecko rozwija się w indywidualnym tempie. Zbiór pudeł może być zamkiem, fortem, wodolotem lub biurowcem, w którym pracują rodzice. Robienie bułeczek kukurydzianych to początek dla zmysłów, okazja do dokonywania pomiarów i cudowny eksperyment przyrodniczy.



Modele programowe i treści kształcenia na szczeblu podstawowym i średnim
Na ogół stwierdza się, że pobudzający wpływ na rozwój zdolności wywiera środowisko o długotrwałej i intensywnej stymulacji, w szczególności wczesne wytwarzanie symboli (tj. zapoznawanie ze słowami, literami, cyframi i nutami), umiejętności wychowawcy i nauczyciela, stosowanie różnorodnych metod i ćwiczeń, indywidualny i bezpośredni charakter stosunków między nauczycielem a dzieckiem. Dzieci, które chodziły do przedszkola, wykazują lepszą od innych dojrzałość szkolną, a w dalszej kolejności lepsze postępy szkolne. Stwierdza się, że dzieci ćwiczone w wywoływaniu pomysłów łatwiej rozwiązują problemy. Nauczanie problemowe – jak się okazuje – wpływa na rozwój zdolności twórczych. Duży wpływ kształcący ma także przygotowanie uczniów do samodzielnej pracy. Jeżeli zatem szkoła podstawowa dobrze wykona swoje zadanie, stworzy lepsze warunki dla rozwoju myślenia twórczego w szkole średniej.

Pozostaje otwarty problem, czy uczniów wybitnie zdolnych wyselekcjonować i zorganizować dla nich szkoły specjalne, czy też kształcić ich razem z pozostałymi dziećmi. Praktyka wykazuje, że zespół klasowy rozwija się pod względem umysłowym gorzej, gdy pozbawiony zostaje uczniów zdolnych. Indywidualizacja wymagań i pracy szkolnej wpływa na przyspieszenie rozwoju uczniów wybitnych, równocześnie zaś pobudza rozwój pozostałych uczniów.

Sukces programu kształcenia uzdolnień zależy od następujących czynników:


  1. doboru i przygotowanie nauczycieli

  1. starannego zaprojektowani treści i metod kształcenia, tak aby były wielostronne, spójne, pobudzający rozwój poznawczy i artystyczny uczniów

  1. odpowiednich i wielorakich procedur selekcji

  1. jasnego określenia założeń filozoficznych i celów

  1. wykształcenia personelu i gotowości do wspólnej pracy

  1. wbudowania ewaluacji w projekt programu

  1. klarownego podziału odpowiedzialności

Istnieje kilka technik (metod) pracy nauczyciela z uczniem zdolnym dla danego przedmiotu, zarówno w klasach z nauczaniem zintegrowanym, jak i w klasach 4-6 szkoły podstawowej, gimnazjum i szkoły średniej:



  1. technika swobodnego tekstu – metoda rozwijająca ekspresję literacką uczniów. Jest to metoda tworzenia tekstów, w których uczeń ma chęć zapisania swoich myśli, wrażeń, przeżyć. Przybierają one postać bajek, opowiadań, fantastycznych wierszy, rymowanek, opisów. Nauczyciel tak dobiera opracowane tematy, aby pobudzały wyobraźnię, uczyły myślenia, a przede wszystkim były bliskie zainteresowaniom dzieci. Pomysłodawcami mogłyby być także dzieci, sami uczestnicy owej techniki. Jest to metoda wspierania aktywności edukacyjnej dziecka, promujące jego otwartość, pomysłowość i oryginalność wypowiedzi. Rozwija wyobraźnie dzieci, wdraża do twórczej aktywności, pomaga w śmiałym i swobodnym wyrażaniu swoich myśli i pragnień, a przez to przyczynia się do kształtowania osobowości

  2. metoda nauczania aktywizującego myślenie uczniów – technika kładąca nacisk na samodzielną pracę uczniów i wyrabianie umiejętności samokształcenia. Tu istotną rolę odgrywa samodzielne dochodzenie do wiedzy, by na podstawie źródeł uczeń sam dochodził do sedna tematu poprzez logiczne wnioskowanie, kojarzenie zjawisk i szukanie między nimi zależności. Uczą się oni samodzielnej pracy i skutecznego myślenia.

  3. metoda myślenia konwergencyjnego polega na tym, że uczniowie rozwiązują i przewidują, jaki może być wynik rozwiązania

  4. metoda pytań problemowych – metoda polegająca na tym, iż pytania pomagają dzieciom z obserwowanej rzeczy lub zjawiska wyodrębnić poszczególne cechy pośród których mogą znaleźć cechy istotne, pozwalają też dzieciom uchwycić właściwe stosunki między rzeczami lub zjawiskami. Na podstawie pytań dziecko zauważa zbieżność pewnych zjawisk, odkrywa ich współzależność dochodząc w ten sposób do poznania praw naukowych

  5. metoda zwana myśleniem dywergencyjnym – metoda polegająca na podaniu kilku poprawnych odpowiedzi na pytanie i wyborze najodpowiedniejszego pomysłu. Metoda ta sprawia, że uczniowie wpadając na pomysł kilku rozwiązań wzajemnie się uzupełniają, a także współdziałają ze sobą. Ćwiczeniom w myśleniu dywergencyjnym pomaga zaangażowanie pamięci, zdolności poznawcze, doświadczenie dzieci w myśleniu konwergencyjnym. Ćwiczenie jednych operacji jest równocześnie przygotowaniem innych, bardziej złożonych

  6. W klasach 1-2 szkoły podstawowej możemy zastosować technikę tzw. ośrodków tematycznych. Polegają one na uchwyceniu pewnych związków w otaczającej dzieci rzeczywistości i na wykazaniu współzależności rzeczy i zjawisk. Wówczas w świadomości dzieci formułują się rozliczne skojarzenia, a wypowiadanie się ma wpływ na rozwój ekspresji słownej i płynności mówienia.

  7. wspólne rozwiązywanie zadań tekstowych – metoda mająca duży wpływ na rozwój uczniów zdolnych. Uczniowie zdolni otrzymują zadnia trudniejsze. W ten sposób przyzwyczajają się do obmyślenia każdego kroku w rozwiązywaniu zadania. Przy błędnych odpowiedziach nauczyciel wymaga samodzielnego poprawiania błędów (a więc samokontrola uczniów). Aby pomóc uczniom w osiąganiu tej sprawności nauczyciel może zadawać pytania pomocnicze typu: „Dlaczego tak sądzisz ? Przekonaj nas, że tak jest rzeczywiście”

  8. rozwiązywanie łamigłówek matematycznych, a jeszcze bardziej samodzielne układanie ich także pobudza myślenie uczniów zdolnych

  9. samodzielne układanie zadań na z góry określoną trudność – metoda polegająca na tym, że uczniowie zdolni zdobywają się na układanie zadań oryginalnych i ciekawych. Są to zadania wymagające głębszego zastanowienia się. Dzięki samodzielnej pracy wzrastają ambicje ucznia

  10. technika podziału klasy na grupy i samodzielna praca w grupach – metoda indywidualizowanego nauczania. Stosuje się różne warianty podziału na grupy

  11. nauczanie problemowe – metoda polegająca na tym, że uczniowie rozwiązują problemy samodzielnie, wykonując różnego rodzaju prace pisemne w grupach lub wspólnie z całą klasą. Dyskusja w klasie ma duże znaczenie dla wykształcenia transferu – zmusza uczniów do przenoszenia pewnych elementów z innych przedmiotów, samodzielnego uogólniania oraz do wykorzystania uogólnień w nowych sytuacjach, zwłaszcza w przypadku uzasadnień

  12. . nauczanie wielopoziomowe – polega na podziale klasy na trzy poziomy: uczniów zdolnych, przeciętnych i słabych – poniżej średniego poziomu. Nauczyciel opracowuje ten sam temat lekcji, jednak stawiając pytania lub wyznaczając zadania do samodzielnego rozwiązania, dostosowuje wymagania do poszczególnych poziomów. Dla uczniów zdolnych przewiduje się zadania, które dają im możliwość samodzielnego myślenia, wypowiadania własnych refleksji i sądów, konstruowanie odpowiedzi według własnego planu

  1. indywidualizacja zadań domowych – metoda polegająca na tym, że uczniowie zdolniejsi otrzymują zadania trudniejsze od pozostałych uczniów. Wykonane zadania domowe prezentowane są na kolejnej lekcji. Nauczyciel wykorzystuje pomoc uczniów zdolnych, którzy wyjaśniają błędne rozwiązania innych, jak i także swoich prac. Uczniowie uczą się oceniać zarówno cudze, głośno odczytywane prace, jak również zadania własne. W ten sposób rozwija się ich myślenie krytyczne

  1. zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne to metoda dająca większe możliwości kształcenia uczniów zdolnych. Uczniowie ci biorą udział w pracach różnych kół naukowych oraz w organizacjach dziecięcych, w pracach młodzieżowych domów kultury, uczeniu się języków obcych itd.

  2. konkursy i olimpiady przedmiotowe

  3. promocje to wyjątkowe przypadki kształcenia stosowane wobec uczniów zdolnych. Pomoc wobec ucznia z wcześniejszą promocją polega na podsuwaniu mu odpowiednich testów podręcznikowych, ćwiczeń lub dodatkowych objaśnień starszych uczniów i nauczyciela

  1. uczenie się do mistrzostwa – to metoda, która pozwala uczniom opanowywać we własnym tempie wiedzę, głównie w przedmiotach o charakterze sekwencyjnym. Uczniowie o dużych zdolnościach i zainteresowaniach w jakiejś dziedzinie nauki mogą szybko przemierzyć materiał, który jest już im znany. Przed partią materiału poświęconego nowemu pojęciu czy umiejętności wykonują oni test wstępny. Jeśli wynik testowania wykaże że opanowali już daną umiejętność, wolno im przejść do następnej umiejętności w sekwencji. Programy uczenia się do mistrzostwa, zwane też programami stałego postępu, są dziś stosowane w takich przedmiotach, jak matematyka, czytanie i informatyka. Struktura takich programów może być różna. W pewnych odmianach sam nauczyciel rozdziela materiał spoza standardowego programu nauczania między uczniów w swoim oddziale. W innych nauczyciele z różnych klas współpracują ze sobą, tak że uczniowie mogą przechodzić z jednej izby szkolnej do drugiej. Jest to możliwe wtedy, gdy w planie lekcji pewne przedmioty występują we wszystkich klasach o tej samej porze

ż- modele treści wzbogacających – programy zajęć zewnętrznych. Programy wzbogacające często występują w szkolnym kształceniu uzdolnień w formie zajęć zewnętrznych. Uczniom zakwalifikowanym do programu pozwala się opuścić macierzysty oddział klasowy na godzinę lub dwie raz lub dwa razy w tygodniu w celu spotkania się z nauczycielem w ośrodku kształcenia uzdolnień

-programy rozwijające krytyczne myślenie

-modele samodzielnego uczenia się pod własnym kierunkiem - celem tego modelu jest podwyższenie umiejętności samodzielnego uczenia się u każdego dziecka. Na poziomie pierwszym dziecko wybiera temat spośród niewielu tematów opracowanych przez nauczyciela. Na drugim poziomie uczeń i nauczyciel mogą razem wymyślać tematy i negocjować termin i warunki wykonania projektu. Na trzecim poziomie uczeń sam określa temat, który chce studiować i kroki, które musi przejść, by ukończyć projekt

-kształcenie uzdolnień wspomagane komputerowo – doskonałe programy komputerowe pobudzają i kształcą, dostarczając uczniom zindywidualizowanych doświadczeń w sposób niedostępny nauczycielom. Od czasu, gdy komputer wprowadzono do szkół podstawowych, nastąpiła istotna poprawa jakości dostępnych programów oraz ich wykorzystania w kształceniu uczniów zdolnych.

Część IV. Podsumowanie

Dzieci wybitnie zdolne odznaczają się wysoką inteligencją, ale również siłą motywacji, twórczym myśleniem, wykazują większą wrażliwość i niezależność, skłonność do izolacji. Występują u nich takie cechy jak stanowczość, skłonność do dominacji, inicjatywa, samowystarczalność, zapał do pracy, wewnętrzne zdyscyplinowanie, energia, ponadprzeciętna autonomia w postępowaniu i w sądach, witalność, wytrwałość intelektualna. Dzieci uzdolnione mają łatwość wykorzystania uogólnień do tłumaczenia nowych faktów, co wiąże się z łatwością wytwarzania technik transferu. Trzeba jeszcze pamiętać o tym, że same uzdolnienia nie przesądzają jeszcze o wynikach uczenia się, co można zaobserwować zwłaszcza w klasach starszych – wraz z uzdolnieniami musi iść w parze praca ucznia – wtedy dopiero jest gwarancja dużych osiągnięć.


Przygotował i opracował: Krzysztof Kułaga



Olsztyn 2006


Literatura:

Judy W. Eby, John F. Smutny „Jak kształcić uzdolnienia dzieci i młodzieży”




Ludwik Bandura „Uczniowie zdolni i kierowanie ich kształceniem”




©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna