Techniki mediacji I negocjacji w administracji



Pobieranie 282,95 Kb.
Strona1/3
Data01.03.2019
Rozmiar282,95 Kb.
  1   2   3

Marcin Skinder

Wstęp do prawoznawstwa. Wybrane zagadnienia

Wprowadzenie
Wstęp do prawoznawstwa w dydaktyce ma charakter propedeutyczny. Zatem obejmuje zaledwie najprostsze zagadnienia prawne i opisy zasad właściwego postępowania. Celem tego opracowania jest zapoznanie studentów dopiero zaczynających przygodę z jurysprudencją i elementarnymi instytucjami prawnymi. Warto pamiętać, że normy prawne obowiązują i wywołują określone skutki, bez względu na poziom świadomości osób, których mogą one dotyczyć. Znajomość prawa w tym ujęciu może okazać się przydatna a w niektórych sytuacjach konieczna. Ze zrębami prawa zbiorowości społeczne mają do czynienia przez cały okres swojego życia i we wszystkich wymiarach. Dotyczy to szczególnie ważnych sfer społecznych i zawodowych jak zatrudnienie, oświata, zdrowie, ochrona mienia i funkcjonowanie rodzin. Tak przyjęta zasada dotyczy zarówno najwyższych struktur państwowych jak i szeregowych organów. Ich działanie determinują normy prawne w efekcie regulując życie jednostek. Przyjęte w tekście treści mają charakter bardzo ogólny. Intencją autora było przedstawienie ich w formie skryptowej i znacznie ograniczonej pod względem szczegółów co ułatwia percepcję propedeutyki prawniczej. W opracowaniu uwzględniono paremie, które używane były przez prawników rzymskich w celu wzmocnienia wypowiedzi i nadania im właściwego sensu. Zdania łacińskie stosowane współcześnie mają znaczenie erudycyjne, budując wizerunek wypowiadających, choć w komunikowaniu międzynarodowym mogą stanowić podstawę porozumienia większości europejskich prawników.


Prawo w ujęciu pozytywistycznym

Nurt ten uwzględnia zasadę, że treść norm prawnych wyznaczona jest wyłącznie aktami stanowienia i tylko w ten sposób uznawana przez właściwe organy państwa. Koncepcja pozytywistyczna rozwinęła się w XX wieku w Niemczech. Prawem jest zespół norm o powinnym zachowaniu ustanowionych i sankcjonowanych przez państwo posługujące się środkami przymusu. Instrumentem prawników pozytywistycznych stały się metody logiczno-językowe. Podejmowane przez nich analizy dotyczyły zastanej formuły prawa. Pozytywistyczni reprezentanci tej dyscypliny traktowali kodeksy prawne jako dogmaty. Współcześnie prawa nie traktuje się w ten sposób. Dominuje podejście krytyczne (choć to zależy też od gałęzi)1.


Prawo w ujęciu prawnonaturalnym

Nurt ten uwzględnia zasadę, że obowiązują normy prawa naturalnego, które są niezależne od aktu stanowionego i uznawanego przez organy państwowe. Kryterium funkcjonowania państwa w tym układzie stanowi system moralny złożony z wartości, które wyznaczają ideał sprawiedliwości. W ujęciu tym prawo pozytywistyczne poddane jest krytyce i nie stanowi wyłącznego wzoru zachowań. Członkowie zbiorowości związani są też prawem natury lub innymi ideałami nie będącymi tworami ludzkiego stanowienia. W założeniach klasyków teorii (John Locke) prawo natury obejmujące prawo do życia, istnienia i własności wywodzi się z objawionej woli Boga, zatem żaden system prawny nie może być sprzeczny z jego dezyderatami. Prawa natury kwestionują aksjomatyczność aktów normatywnych i uznają zasady sprawiedliwości, racjonalności, równość wobec prawa, zakaz dyskryminacji (płeć, religia, przekonania polityczne), wolność słowa, zrzeszania się, rzetelny proces, ochronę środowiska. Prawa natury rozwijali przedstawiciele katolickiej koncepcji (św. Tomasz z Akwinu), Tom Hobbes i John Locke, którzy obok aktów władzy uwzględniali właściwości natury człowieka (prawo do życia) oraz Lon Luvois Fuller i Ronald Dworkin2.


Prawo w ujęciu realistycznym

Prawo jest faktem społecznym i dotyczy realnych zachowań, zdarzeń. Nurt tak sformułowanego prawa uwzględnia zasadę, że zapisy legislacyjne znajdujące się w dokumentach są podrzędne wobec prawa w działaniu (law in action3). Koncepcje realistyczne, wyrażane w różnych terminach i doktrynach umożliwiają stwierdzenie, że istotą prawa są ludzkie przeżycia, emocje, które stanowią realne pobudki naszego działania (prawem są zachowania i system wartości sędziów). One determinują rzeczywistość, a nie dokumenty ustanowione przez władzę państwową. Wykształcony w tym nurcie realizm prawniczy ujmuje prawo jako zespół faktów psychicznych. Reprezentantem tego był Karl Nickerson Llewellyn4.


Prawo jako zjawisko społeczne

Prawo działa gdy mamy do czynienia z relacjami między jednostkami w zorganizowanej grupie społecznej. Nie dotyczy ono stosunku człowieka samego do siebie lub elementów przyrody. Może wyrażać wartości i potrzeby o różnym stopniu zasięgu społecznego. Prawo jest efektem procesu decyzyjnego w ramach grup społecznych (np. niepełnosprawni, studenci) i zawodowych (np. pielęgniarki, nauczyciele). Realne istnienie prawa uzależnione jest od społecznego przyzwolenia, tzn. od tego w jakim zbiorowości gotowe są przestrzegać prawa i je sankcjonować.


Prawo jako zjawisko polityczne

Prawo może stanowić instrument sprawowania władzy publicznej. Nakazy i zakazy oraz właściwe sankcje stanowią silnie działający bodziec skłaniający adresata do zachowań zgodnych z oczekiwaniami. Jurysprudencja stanowi też ramę funkcjonowania podmiotów sprawujące władzę. Określa przy tym obowiązki i uprawnienia osób nie sprawujących funkcji władczych w ich stosunkach wzajemnych a także w stosunkach z instytucjami władztwa publicznego. Polityczne ujęcie prawa determinuje jego charakter perswazyjny. Kształtuje postawy polityczne i zachowania obywateli5.


Instrumentalizacja prawa

Władza państwowa stosuje prawo do realizacji określonych celów politycznych. Prawo służy wtedy tylko do zaspokojenia potrzeb określonej grupy ludzi. Zjawisko to dotyczy naruszenia społecznie akceptowanej równowagi między prawem jako środkiem prowadzącym do osiągnięcia określonych i pozytywnych dla państwa celów a prawem jako nośnikiem wartości. Korzystając z prawa jako instrumentu dokonywania zmian, powinno się unikać jego instrumentalizacji. Wykorzystywanie prawa dla partykularnych celów może mieć charakter patologiczny i prowadzić do atrofii zasad prawa6.


Funkcje prawa

Regulacje prawne mają swoje funkcje. Większość z nich dotyczy zachowań ludzkich, dystrybucji dóbr i obowiązków oraz rozładowywania konfliktów. Kontrola zachowań ludzkich może mieć charakter normatywny (zakazy formalne) oraz pozanormatywny (stawianie barier instytucjonalnych i organizacyjnych). Pojęcie dystrybucji dóbr i obowiązków dotyczy ujęcia prawa jako instrumentu gwarantującego sprawiedliwość tego rozdziału. Rozładowywanie konfliktów obejmuje działania służące nie tyle usuwaniu ich przemocą ale tworzenie i wykorzystywanie właściwych metod i trybów koncyliacyjnych, mediacyjnych i arbitrażowych7.


Tabela 1 Funkcje prawa i ich charakterystyka

Funkcja

Cechy

Stabilizacyjna

Właściwie skonstruowane prawo może wpływać na utrwalanie istniejącego w państwie ładu społecznego, gospodarczego i politycznego. Skutkiem działania takiego prawa jest stabilnie funkcjonujące społeczeństwo bez rozprzestrzeniających się kwestii socjalnych (ubóstwo, bezrobocie, problemy szkolnictwa wyższego).

Dynamizacyjna

In contrario do funkcji stabilizacyjnej prawo może determinować zmiany w różnych sferach życia społecznego (niwelować kwestie społeczne i dynamizować pożądane zachowania społeczne np. proekologiczne).

Ochronna

Prawo może chronić system wartości aktualny w danym państwie (każdy kraj promuje inny) istotny ze społecznego punktu widzenia.

Organizacyjna

Funkcja dotyczy tworzenia instytucjonalnych warunków życia społecznego i państwowego. Poprzez prawo budowane są konstrukcje pomocnicze funkcjonowania organizacji rządowych i pozarządowych (fundacji i stowarzyszeń).

Represyjna


Regulacje prawne poprzez stwarzanie dolegliwości mogą wyrabiać w adresatach trwałe lub mniej trwałe przekonania, skłonności i nawyki pożyteczne dla zbiorowości społecznej (segregowanie śmieci, jazda miejska z prędkością 50 km/h lub ograniczenie palenia tytoniu w miejscach publicznych).

Kontrolna

Funkcjonowanie prawa jest użyteczne dla administracji państwa, gdy rezultatem działania jej przedstawicieli jest poddanie ludzkich zachowań społecznej i skutecznej kontroli.

Dystrybutywna

Państwo za pomocą legislacji rozdziela dobra i nakłada obowiązki na poszczególne jednostki w ramach danej społeczności.

Regulacyjna

Rezultatem działania twórców prawa powinno być sprawiedliwe rozstrzyganie sporów w zbiorowościach.

Źródło: A. Redelbach, et. al., op. cit., ss. 269-277.
Podejście formalno-dogmatyczne do metod badań w prawoznawstwie

Prawo stanowi zespół odpowiednio ustanowionych, opublikowanych i zaopatrzonych w sankcję norm postępowania. W podejściu tym stosuje się metodę logiczno-językową.


Podejście socjologiczne do metod badań w prawoznawstwie

Prawo tworzy zespół reguł i zasad postępowania masowo powtarzalnych w zachowaniach jednostek i grup społecznych. W podejściu tym stosuje się metody wykorzystywane w psychologii społecznej.


Podejście psychologiczne do metod badań w prawoznawstwie

Prawo mogą tworzyć przeżycia psychiczne i emocje ludzi wyrażające się w wewnętrznym przeświadczeniu o istnieniu obowiązku i odpowiednich uprawnień. W podejściu tym stosuje się metody wykorzystywane w psychologii tradycyjnej i socjologii ogólnej (metoda introspekcji i retrospekcji).


Podejście aksjologiczne do metod badań w prawoznawstwie

Prawo jest zespołem norm postępowania w stosunkach społecznych zbudowanych na podstawie uznawanych w danym środowisku wartości w celu ich spełnienia i ochrony. Metodą badawczą w tym podejściu jest filozoficzna refleksja nad naturą wartości.


Pojęcie normy postępowania

Sformułowaną w danym języku normą jest takie wyrażenie, które jednoznacznie określonym podmiotom lub instytucjom (adresatom tej normy) nakazuje albo zakazuje określone zachowanie w określonych okolicznościach8. Reguła „PONZ” = Podmiotowi P w okolicznościach O nakazuje się N albo zakazuje czynić Z9.



Rodzaje norm postępowania ze względu na sposób wskazania adresata

Normy mogą być generalne, gdy adresat wskazany jest ogólnie na podstawie cech rodzajowych, np. każdy, ktokolwiek (np. policjanci), indywidualne, gdy adresat wskazany jest imiennie oraz normy faktycznie ogólne, gdy wskazywany jest więcej niż jeden adresat. W normach jednostkowych z kolei adresat o określonych cechach jest tylko jeden, np. Przewodniczący Rady Ministrów a w normach pustych adresat o cechach wskazanych przez normę nie istnieje.


Rodzaje norm postępowania ze względu na sposób wyznaczenia zachowania

W tym ujęciu normy mogą być abstrakcyjne, dotyczą wtedy stałego lub wielokrotnego zachowania adresata lub konkretne dotyczą wtedy jednorazowego zachowania adresata10.


Rodzaje norm postępowania ze względu na adresata

W tym ujęciu normy mogą być autonomiczne, wtedy adresat i normodawca jest tą samą osobą oraz heteronomiczne gdy adresat i normodawca nie jest tą samą osobą.


Tetyczne, aksjologiczne i behawioralne uzasadnienie obowiązywania normy

Tetycznie obowiązują11 tylko normy wydawane są przez kompetentne organy a aksjologicznie obowiązują te normy, które wyznaczają postępowanie pożądane i społecznie akceptowane w danej zbiorowości (moralne). W behawioralnym uzasadnieniu obowiązują te normy, które są faktycznie stosowane lub przestrzegane12.


Norma prawna

Stanowi ją zasada, zbiór reguł złożony z przepisów prawnych lub wypowiedź zawierająca dyrektywę postępowania o charakterze abstrakcyjnym13. Zbudowana jest z przepisów prawnych, według określonych zasad, zgodnie z założoną koncepcją budowy. Norma prawna zawiera żądanie, aby w określonych okolicznościach ci, do których jest ona adresowana, zachowali się w wyznaczony w niej sposób. Zawiera hipotezę (warunki, które muszą być wyrażane przez ustawodawcę, aby można było mówić o dyspozycji), dyspozycję (co należy zrobić), sankcję (rodzaj kary). Norma prawna może składać się z kilku lub kilkunastu przepisów. Dla odróżnienia przepis prawny to jednostka konwencjonalna tekstu (artykuł, punkt)14.


Norma sankcjonowana

Określa adresata i warunki w jakich jest mu nakazane, zakazane bądź dozwolone czynić (hipoteza) oraz treść nakazu, zakazu bądź dozwolenia (dyspozycja).


Norma sankcjonująca

Stanowi, że w przypadku naruszenia normy sankcjonowanej zostanie zastosowana dolegliwość, której rodzaj i stopień jest wyznaczony w treści tej normy. Dyspozycja normy sankcjonującej przewiduje obowiązek ponoszenia skutków naruszenia normy sankcjonowanej oraz upoważnienie dla organów prawa do realizacji tych skutków. Natomiast norma sankcjonująca skierowana do organów władzy publicznej a także do wszelkich osób, które posiadają kompetencje ażeby oficjalnie stwierdzić naruszenie normy sankcjonowanej i zastosować wobec jej naruszyciela określoną dolegliwość (adresaci wtórni). Norma sankcjonująca jest normą posiłkową, drugiego rzędu, zostaje ona uruchomiona tylko wtedy, gdy naruszona zostaje norma sankcjonowana15.


Norma kompetencyjna

Na określenie kompetencji składają się norma, która wskazuje podmiot, przedmiot i sposób dokonania czynności konwencjonalnej (np. sposób wydania wyroku, decyzji), opatrzona sankcją nieważności oraz norma, która nakłada na inny podmiot obowiązek reagowania w określony sposób na dokonanie czynności (np. norma, która nakazuje podporządkowanie się wyrokowi sądu). Zabezpieczona jest sankcją represyjną lub egzekucyjną16.


Źródła prawa

Termin ten ma charakter wieloznaczny17. Tworzą je zarówno historyczne przekazy prawne jak też wszelkie dokumenty zawierające informacje o prawie. W węższym zakresie w krajach anglosaskich, rolę tę spełniają teksty decyzji sądowych zawierających precedensowe rozstrzygnięcia a kontynentalnie rolę tę spełniają akty normatywne, zwane także aktami prawotwórczymi, które zawierają przepisy dające podstawę do konstruowania norm danej gałęzi prawa. Źródłem poznania prawa są dokumenty, publikacje, inskrypcje18.


Norma zwyczajowa a norma prawa zwyczajowego

Zwyczaj określa się jako jednorodny sposób postępowania, uznany za wiążący przez określoną zbiorowość społeczną. Nie każda reguła staje się normą prawną. Zwyczaj stanie się prawem gdy ustalony sposób postępowania jest ściśle określony zarówno pod względem podmiotowym, jak i w odniesieniu do sposobu zachowania się adresatów. Istnieje przy tym powszechne przekonanie o wiążącym daną zbiorowość charakterze reguły. Musi istnieć też wola państwa włączenia reguły zwyczajowej do systemu prawa. Tworzenie prawa w tej formie nazywane jest sankcjonowaniem zwyczaju19.


Kompetencja prawotwórcza

Organy władzy publicznej uzyskują kompetencje poprzez udzielenie im kompetencji prawotwórczych w konstytucji albo w ustawie. Jest to możliwe też przez przekazanie ich przez organ, któremu uprzednio kompetencje prawotwórcze w określonym zakresie zostały udzielone (delegowanie i subdelegowanie)20.


Delegowanie kompetencji

Dokonuje się gdy organ państwowy mający kompetencję do stanowienia ustaw przekazuje innemu organowi państwa kompetencję do wydania aktu prawnego z mocą ustawy.


Subdelegowanie kompetencji

Dokonuje się gdy organ państwa, któremu delegowano kompetencje do wydania danego aktu wykonawczego przekazuje tę kompetencję jeszcze innemu organowi.



Stanowienie prawa

Jest to akt konwencjonalny kompetentnego organu władzy publicznej przez, który dany organ działający w imieniu państwa nakazuje, aby odpowiednie normy zawarte w przepisach prawnych aktu normatywnego były realizowane przez adresatów. Jest to podstawowa forma prawotwórstwa w systemie prawa ustawowego. Stanowienie jako formę aktywności prawotwórczej charakteryzuje ogólność, prospektywność, sformalizowanie i konstytutywność. Istnieje też współstanowienie prawa21.


Współstanowienie prawa

Dotyczy woli co najmniej dwóch równouprawnionych podmiotów (w drodze umów prawotwórczych). Stanowi akt co najmniej dwustronny, poprzez który strony ustalają normy generalnie i abstrakcyjne. Efektem współstanowienia są umowy prawotwórcze. Proces ten inicjowany jest przez stronę chcącą realizować współpracę. Przygotowuje ona projekt tekstu umowy z pomocą przedstawicieli drugiej strony. Przygotowany tekst jest konsultowany a wydany wspólnie akt podpisują przedstawiciele obu stron22.


Umowa międzynarodowa

Akty normatywne prawa międzynarodowego publicznego różnią się zasadniczo od aktów prawa wewnętrznego. Przede wszystkim dlatego, że regulują stosunki zewnętrzne państw, które na zasadzie równości zawierają umowy międzynarodowe stanowiące wspólne, zgodne oświadczenie podmiotów prawa. Stronami umów są najczęściej państwa. Obok państw, ius tractatuum w ograniczonym zakresie posiadają także inne podmioty. Umowy międzynarodowe to np. traktat, układ, konwencja, pakt, deklaracja23.


Precedens prawotwórczy

Precedensem nazywamy taką decyzję organu państwa rozstrzygającą konkretnie – indywidualną sprawę, która staje się wzorem dla innych rozstrzygnięć w podobnych sprawach. Tworzenie prawa przez precedens jest charakterystyczne dla anglosaskiego systemu common law. Cechą jego jest zasada stałości sądowej decyzji, która wiąże wszystkie sądy niższe lub równe stopniem temu, który decyzję wydał. Precedensy w powyższym rozumieniu nie są źródłami w systemach prawa ustawowego. W systemie prawa stanowionego nie dopuszcza się orzekania w procesie stosowania prawa na zasadzie precedensu24.


Prawodawca faktyczny a prawodawca formalny

Prawodawca faktyczny nadaje określony kształt redakcyjny aktowi normatywnemu. Dokonują tego politycy, eksperci, prawnicy (legislatorzy to prawnicy przygotowujący teksty prawne). Najczęściej są to zespoły ludzi (komisje). Prawodawca faktyczny wywiera wpływ na treść aktu normatywnego. Prawodawca formalny – to podmiot mający kompetencje prawotwórcze (parlament, rząd, minister). Dokonuje on aktu stanowienia, choć sam nie prowadzi prac przygotowawczych.


Inicjatywa ustawodawcza

Jest to przyznane w konstytucji uprawnienie do wystąpienia do Sejmu, jako organu ustawodawczego, z projektem ustawy. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, senatorom, prezydentowi oraz obywatelom (100 tys.) mającym prawo do wybierania sejmu.


Akt normatywny

W węższym znaczeniu przez akt normatywny rozumie się synonim pojęć: „akt prawotwórczy”, „akt prawodawczy”, „źródło prawa”. Tekst aktu zawiera tylko przepisy (normy prawne), czyli akty wydawane przez kompetentne organy prawodawcze, mocą których ustanawiane jest prawo. W szerszym znaczeniu przez akt normatywny rozumie się każdy tekst zawierający normy postępowania25.


Akt prawny

Zawiera powszechnie obowiązujące normy prawne, używany jest zamiennie z terminem czynności prawnej. To taki akt, który wywołuje stosunek prawny26 w sferze obowiązków prawnych (powstanie, rozwiązanie).


Budowa aktu normatywnego

W części tytułowej zawierać powinien rodzaj aktu i datę uchwalenia. W części merytorycznej znaleźć się powinny przepisy ogólne, szczegółowe. Zasada ta dotyczy też przepisów zmieniających, nowelizacji (determinują zmiany w treści dotychczasowo obowiązujących przepisów) oraz przepisów przejściowych i dostosowujących (przejściowe regulują sposób zakończenia postępowań będących w toku, skuteczność dotychczasowych postępowań oraz organy właściwe do zakończenia tych postępowań, a przepisy dostosowujące regulują sposób powołania po raz pierwszy organów tworzonych nową ustawą, sposób przekształcenia organów i sposób ich likwidacji, uprawnienia i obowiązki ich dotychczasowych pracowników). W końcowej części aktu normatywnego powinny znaleźć się zapisy końcowe o wejściu w życie i uchylające, o wygaśnięciu mocy oraz ostateczna promulgacja i podpis prezydenta27.


Preambuła

Zamieszcza się ją w wyjątkowych wypadkach, gdy zachodzi potrzeba wyraźnego wskazania celów konkretnego dokumentu. Powinna służyć pomocą w trakcie dokonywania interpretacji aktu normatywnego.


Konstytucja – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej

Zajmuje najwyższe miejsce w hierarchii aktów prawotwórczych, czyli ustawa zasadnicza, zazwyczaj akt normatywny parlamentu. Jest tylko jeden akt normatywny o tej nazwie i randze w państwie, wszystkie inne akty normatywne muszą być z nim zgodne28. Istnieją konstytucje sztywne – uchwalane w szczególnym trybie, konstytucje elastyczne – do ich zmian wystarczają wymogi formalne takie jak przy uchwalaniu ustaw. Konstytucja zawiera zasady ustroju politycznego, społecznego i gospodarczego państwa, określa podstawowe wolności, prawa i obowiązki obywatela29.


Ustawa konstytucyjna

Jest równa konstytucji, może stanowić uzupełnienie, bądź zawieszać niektóre jej postanowienia. W związku z tym musi być uchwalana w takim samym trybie jaki jest przewidziany dla zmian w konstytucji.



Ustawa zwykła

Podstawowy akt normatywny uchwalony w specjalnej procedurze przez specjalnie upoważniony do tego podmiot (parlament) i pod warunkiem jej zgodności z konstytucją.


Ustawodawstwo delegowane

Tworzenie prawa rangi ustawowej przez przedstawicielskie ciała regionalne.


Akt wykonawczy

Akt prawny podstawowej rangi wydany w celu wykonania ustawy z powołaniem się na szczegółowe upoważnienie w niej zawarte. Najczęściej akty wykonawcze przyjmują formę: rozporządzenia, zarządzenia, uchwały. Akty wykonawcze regulują jedynie te sprawy, które zostały im wyraźnie przekazane przez określoną ustawę, muszą być zgodne z aktami wyższego rzędu (konstytucją i ustawami). W Polsce akty wykonawcze wydawane są przez prezydenta (rozporządzenia i zarządzenia), Radę Ministrów (rozporządzenia), jej prezesa (rozporządzenia) oraz poszczególnych ministrów (rozporządzenia i zarządzenia). Aktami wykonawczymi o charakterze lokalnym są przepisy ustanawiane przez rady gminy oraz rozporządzenia wykonawcze wydawane przez wojewodę na podstawie upoważnienia udzielonego we właściwej ustawie30.


Akty normatywne powszechnie obowiązujące

Są to akty, które zawierają normy o nieograniczonej przedmiotowo mocy wiążącej w danym państwie (Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia z mocą ustawy).


Akty normatywne o charakterze wewnętrznym

Są to akty, które zawierają normy o podmiotowo ograniczonej mocy wiążącej, skierowane do adresatów usytuowanych wewnątrz aparatu państwowego (uchwały Rady Ministrów, zarządzenia ministrów, prezydenta).


Rodzaje powiązań między aktami normatywnymi (więzi kompetencyjne)

Powiązania kompetencyjne aktów prawotwórczych wiążą się z hierarchiczną budową aparatu państwowego. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest zróżnicowanie mocy prawnej aktów wydawanych przez różne organy państwa – konstytucja, ratyfikowane umowy międzynarodowe, ustawy, akty normatywne wydawane na podstawie i w celu wykonania ustawy. Akt prawotwórczy o niższej mocy prawnej nie powinien być niezgodny z aktem prawotwórczym o wyższej mocy prawnej. Akt normatywny o wyższej mocy prawnej może uchylić akt normatywny o niższej mocy prawnej. Akt normatywny o wyższej mocy prawnej przesądza w pewnym sensie o treści aktu normatywnego o niższej mocy prawnej. Istnieje obowiązek wydawania aktów normatywnych o niższej mocy prawnej, jeżeli jest to niezbędne do realizacji postanowień aktów o wyższej mocy prawnej31.


Wejście aktu normatywnego w życie

Jest to określony moment zawarty w jego przepisach końcowych lub odrębnych przepisach aktu wprowadzającego. Przyjmuje się, że akt wchodzi w życie z momentem jego ogłoszenia (ogłoszenie jest wtedy warunkiem koniecznym do nabycia przez ten akt mocy obowiązującej) lub wchodzi w życie z dniem ustanowienia (jeżeli moc obowiązująca aktu nie jest uwarunkowana jego ogłoszeniem).


Vacatio legis

Okres między dniem opublikowania lub ustanowienia danego aktu prawotwórczego a dniem, w którym akt ten wchodzi w życie. Jest to czas przeznaczony na zapoznanie adresatów norm z treścią prawa, a zwłaszcza na dostosowanie trybu i zasad pracy aparatu państwowego do nowych przepisów.


Derogacja

Pozbawienie przepisu prawnego mocy obowiązującej przez zastąpienie go innym przepisem prawnym. Możliwość derogacji może być ujęta w ustawie lub ustawie zasadniczej i dotyczy wyjątkowych sytuacji zagrożenia państwa32.


Sposoby eliminowania aktów wykonawczych z systemu prawa

Akt prawotwórczy przestaje obowiązywać z dniem uchylenia go przez przepisy derogacyjne nowego aktu lub z dniem wskazanym w samym akcie, o ile został on wydany na określony czas.




Reguła Desuetudo

Akty prawotwórcze, które przez odpowiednio długi czas nie były stosowane przez organy państwa tracą moc obowiązującą33.


Terytorialny aspekt obowiązywania prawa

Terytorium państwa stanowi określony obszar podlegający zwierzchnictwu państwa, będący przedmiotem władzy państwowej (obszar ziemi wraz z wodami śródlądowymi, przyległy pas wód morskich oraz przestrzeń powietrzna nad obszarem lądowym i morskim, aż do sfery przestrzeni kosmicznej a także wnętrze ziemi pod tym obszarem)34.


Personalny aspekt obowiązywania prawa

Dotyczy obowiązywania prawa, co do osób. Status prawny ludności przebywającej na terenie określonego państwa nie jest jednolity. Obywatelstwo zdobywa się w sposób pierwotny, czyli przez urodzenie się na danym terytorium (łac. ius soli - prawo ziemi) lub nabywa obywatelstwo po rodzicach (łac. ius sanquinis - prawo krwi). Droga wtórnego nabycia obywatelstwa wiedzie przez małżeństwo, naturalizację i repatriację. Utracić obywatelstwo można przez popełnienie czynów zabronionych, zrzeczenie, upadek państwa i śmierć35.


Język prawniczy

Stanowi specyficzny język używany przez osoby stosujące i interpretujące prawo.


Język prawny

Jest językiem w którym formułuje się przepisy i normy prawne zawarte w tekstach prawnych. Język prawny jest językiem stopnia podstawowego, natomiast wypowiedzi dotyczące tego języka formułowane są w języku prawniczym, będącym językiem drugiego stopnia36.



Szczególne właściwości języka tekstów prawnych

Język prawny jest odmianą języka naturalnego. Ma taką samą składnię, natomiast może się różnić w zakresie semantyki. Język prawny zawiera bowiem w sobie mocno rozbudowany i ściśle uporządkowany (co do zasady) aparat pojęciowy. Ułatwia on jednolitą interpretację języka prawnego, której dokonują osoby (organy) analizujące i stosujące prawo.


Przepis prawny

Przepisem prawnym nazywamy wypowiedź zawartą w tekście aktu normatywnego, stanowiącą całość gramatyczną, zawartą w tekście aktu normatywnego i wyodrębnioną jako artykuł, paragraf i punkt37. Między normą prawną a przepisem prawnym istnieje taka relacja jak pomiędzy treścią a formą. Przepis prawny (jednostka redakcyjna tekstu prawnego) jest różna od normy prawnej (wypowiedź, która coś nakazuje lub zakazuje). Przepis stanowiąc regułę, określa obowiązek lub uprawnienia postępowania. Przepisy mogą być zwykłe, wprowadzające, uchylające, wyjaśniające (precyzują zapisy), odsyłające38 (kierują do odpowiednich i odrębnych przepisów zawierających uprawnienia i obowiązki) przejściowe i końcowe (wyrażają stosunek ustawodawcy do rzeczy, którą ustawodawca formułuje). Przepis prawny to jednostka konwencjonalna tekstu (artykuł, punkt). Dla odróżnienia norma prawna może składać się z kilku lub kilkunastu przepisów39.


Kondensacja tekstu prawnego

Polega na tym, że w jednym przepisie zawiera się elementy wielu norm postępowania i odmiennych kategorialnie sytuacji.


Rodzaje przepisów prawnych ze względu na sposób wyznaczenia zachowania

Przepisy nakazujące40 – ze zbioru wszystkich sposobów zachowań możliwych w danych okolicznościach, wskazują na jedno, postanawiając, że należy zachować się w opisany sposób. Przepisy zakazujące41 – ze zbioru wszystkich sposobów zachowań możliwych w danych okolicznościach, wskazują na jedno, postanawiając, że nie należy zachować się w opisany sposób42. Przepisy dozwalające43 – przewidują możliwość wyboru określonego zachowania, takiego, które nie jest nakazane ani zakazane.


Pojęcie wykładni

To taka operacja myślowa w toku, której dokonuje się przekładu jakiegoś zbioru przepisów prawnych na zespół równoznacznych z tymi przepisami norm postępowania. W jej toku rozstrzyga się także kolizje pomiędzy normami systemu prawnego. Terminy wykładnia i interpretacja prawa są zazwyczaj używane wymiennie. Wykładnia ma jednak szersze znaczenie niż interpretacja, która wiązana jest wyłącznie z problematyką ustalania sensu przepisów prawnych. Natomiast termin wykładnia obejmuje nie tylko interpretację, ale również wnioskowanie z norm o normach44.


Rodzaje wykładni ze względu na zadania

Wykładnia subiektywna sprowadza się do ustalenia intencji znaczeniowej, która towarzyszyła prawodawcy przy ustanowieniu określonego przepisu, a wykładnia obiektywna – odtwarza znaczenia normy zgodnie z regułami języka niezależnie od intencji znaczeniowej prawodawcy. Wykładnia sądowa dokonywana jest przez sądy do których strony się odwołują i przez sąd najwyższy. Dotyczy konkretnej sprawy i wtedy jest bezwzględnie obowiązująca. W zwykłych warunkach jest względnie obowiązująca45.


Rodzaje wykładni za względu na podmiot, który wykładni dokonuje

Wykładni merytorycznej dokonanej zgodnie z określonymi regułami może dokonać każdy. Wykładnia doktrynalna dokonywana jest przez autorytety naukowe i nie posiada mocy wiążącej a legalna (formalna) – dokonywana jest przez upoważnione podmioty46. W tym wypadku można wyróżnić wykładnię autentyczną dokonywaną przez podmiot, który ustanowił normę i delegowaną dokonywaną przez upoważniony podmiot nie będący prawodawcą47. Wykładnia abstrakcyjna dokonywana jest w oderwaniu od konkretnej sprawy a operatywna przy rozpatrywaniu konkretnej indywidualnej sprawy48


Wykładnia rozszerzająca i zwężająca

Wykładnia rozszerzająca to każda taka wykładnia w toku, której uzyskuje się wynik szerszy od wykładni językowej. Wykładnia zwężająca to taka, w toku której uzyskuje się wynik węższy od wykładni językowej.


Fazy wykładni

W początkowej fazie podejmowane są czynności polegające na ustaleniu, które przepisy obowiązują, a we właściwej czynności polegające na odtworzeniu z przepisów prawnych jednoznacznych norm postępowania. W fazie właściwej odnajduje się adresata, okoliczności i zachowanie się oraz doprecyzowuje się wypowiedzi by uzyskać jednoznaczną normę postępowania49.


Dyrektywy wykładni

Jest to wypowiedź, która wskazuje w jaki sposób interpretator ma odtwarzać normy postępowania z przepisów prawnych. Dyrektywy językowe, które wskazują jak na podstawie przepisów prawnych mających różne kształty językowe odtwarzać wypowiedzi zawierające nakaz albo zakaz określonego zachowania się. Wyróżnia się też dyrektywy, które wskazują w jaki sposób ustalać znaczenie poszczególnych wyrazów albo wyrażeń. Dyrektywy funkcjonalne nakazują interpretować tak tekst prawny aby normy uzyskane w procesie wykładu miały możliwie silne uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych prawodawcy (odwołują się do wartości)50.


Tekst jednolity a tekst ujednolicony

Tekst jednolity jest tekstem autentycznym, dokonuje go Marszałek Sejmu i jest to pierwotny tekst wraz ze wszystkimi zmianami uwzględnionymi przez organ upoważniony. Publikowanie tekstów jednolitych jest przewidziane we właściwej ustawie o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych. Często liczne zmiany w ustawie lub wielokrotne nowelizacje stwarzają trudność w praktycznym posługiwaniu się wieloma elementami składającymi się na treść aktu. Wówczas ogłasza się jego tekst ujednolicony.


Analogia legis – Jeżeli obowiązuje norma N1 dotycząca stanu rzeczy S1, to należy wnosić, że obowiązuje także norma N2, nie wyrażona wprost w tekście prawnym, ale regulująca stan rzeczy S2 w sposób podobny do stanu rzeczy S151. Reguła ta oparta jest na założeniu dotyczącym prawodawcy, że poddaje on konsekwentnie regulacji prawnej stany rzeczy podobne do siebie. Zakłada się wtedy, że tam gdzie jest ta sama racja powinno być takie samo uregulowanie prawne. Jeżeli obowiązują normy N1, N2 i inne, które można uzasadnić przez odwołanie się do zasady systemu prawa to można wnosić, że obowiązuje też norma N5. Jest to wnioskowanie na zasadzie analogia iuris52.
Argumentum a simili i a contrario

A simili jest wnioskowaniem z podobieństwa przepisów prawnych. Analogie nie zawsze przyjmują postać ustalenia pozytywnego. Takie Rozumowanie może doprowadzić do wniosku, że określona norma nie znajduje uzasadnienia w preferencjach i ocenach prawodawcy, a zatem wnioskowanie z przeciwieństwa (a contrario53) nie jest z woli prawodawcy obowiązującą normą prawną.
Analogia iuris

Polega na sformułowaniu w procesie stosowania prawa i na podstawie domniemanych preferencji aksjologicznych ustawodawcy nowej normy, która uregulowałaby stan rzeczy objęty luką. Doktryna polska uznaje w zasadzie za niedopuszczalne stosowanie analogia iuris.


Argumentum a minori ad maius

Jeżeli obowiązuje przepis P1 zakazujący czynić mniej (tj. zakazujący komuś określonych działań, jako naruszających pewne cenione dobro), to wnosić należy, że obowiązuje także norma N, nie wyrażona w przepisach prawnych, zakazująca czynić więcej (zakazująca działań naruszających to dobro w stopniu większym).



Argumentum a maori ad minus

Jeżeli obowiązuje przepis P1 nakazujący czynić więcej (to jest nakładający na adresata obowiązki bardziej uciążliwe), to wnosić należy, że obowiązuje także normy N nie wyrażona explicite w tekście prawnym, nakazująca czynić mniej (tj. nakładająca na adresata obowiązki mniej uciążliwe).


Racjonalność prawodawcy

Prawodawca powinien dysponować idealną wiedzą danego języka powszechnego i prawniczego. Tworząc przepisy powinien uwzględniać normy tworzące spójny i niesprzeczny system prawny. Prawodawca o cechach racjonalności powinien dysponować idealną wiedzą na temat konsekwencji stosowania norm zawartych w przepisach prawnych i być racjonalnym aksjologiem. Prawodawca tworząc przepisy prawne zawiera w nich normy składające się na spójny i niesprzeczny system wartości.


Luki systemu prawa (aksjologiczna, konstrukcyjna i techniczna)

Stanowią sformułowany zarzut pod adresem ustawodawcy gdy brakuje przepisów prawnych normujących określoną sytuację, potrzebnych dla rozstrzygnięcia danego zagadnienia prawnego. System może być zupełny gdy nie ma w nim luk (rzadka sytuacja). Luka aksjologiczna wiąże się z brakiem określonych norm (najczęściej w ocenie osób artykułujących krytyczne zdanie co do treści obowiązującego prawa)54. Luka konstrukcyjna wiąże się z brakiem regulacji prawnej niezbędnej do wykonania jakiejś czynności przewidzianej prawem (np. obowiązek wykonania czynności gdy normy nie określają jej zasad i procedur). Luka techniczna dotyczy sytuacji gdy nie ma przepisu i nie ma zapowiedzi ustawodawcy o wydaniu odpowiedniego przepisu55.


Spójność systemu prawa

System jest spójny, gdy nie ma w nim niezgodności.


Niezgodność formalna i prakseologiczna w systemie prawa

Niezgodność formalna oznacza sprzeczność norm i przeciwieństwo norm (gdy jedna z nich nakazuje to, co zakazuje druga). Niezgodność tę niweluje się stosując reguły kolizyjne. Niezgodność prakseologiczna wynika z zastosowania dwóch lub więcej norm, które są przynajmniej częściowo wspólne. Realizacja jednej normy wyklucza realizację drugiej. Do usunięcia tej sprzeczności jest konieczna ingerencja prawodawcy.


Więzi kompetencyjne

Dotyczą uporządkowania norm, hierarchicznie według mocy prawnej niezależnie od treści. W układzie wertykalnym na pierwszym miejscu w kraju jest ustawa zasadnicza, potem inne ustawy i rozporządzenia56.


Zasada prawa

Stanowi wzorzec kształtowania instytucji i wskazuje sposób rozstrzygnięcia określonych kwestii. Zasada prawna jest normą hierarchicznie wyższą od pozostałych norm prawnych. Spełnia szczególną rolę w konstrukcji całego systemu prawa, gałęzi prawa bądź instytucji prawnej.


Podstawy obowiązywania zasad prawa w systemie prawa

Wśród wszystkich norm prawnych prawnicy wyróżniają na ogół normy lub zasady poszczególnych gałęzi prawa. Stanowią one wypowiedź normatywną ważniejszą i ogólniejszą w stosunku do poszczególnych przepisów prawa. Zgodnie z przyjętymi kryteriami prawnicy wyodrębniają pewne normy, przypisując im większą doniosłość niż pozostałym.


Metody regulacji prawnej (odniesienie prawne)

Metody regulacji różnią się sposobem organizacji stosunków prawnych i stopniem ingerencji państwa w ich kształtowanie. W metodzie cywilno-prawnej przyjmuje się taki typ regulacji, w którym pozycja stron w stosunku prawnym jest równorzędna. W metodzie przyjmuje się regulacje, w których podmiot jest podporządkowany organowi państwa. Pozycja stron nie jest zatem równorzędna.


Instytucja prawna

Stanowi zespół norm prawnych wyodrębniony w jedną funkcjonalną całość ze względu na wyczerpujący sposób regulacji stosunków społecznych określonego typu, np. instytucja rozwodu.




Kodyfikacja prawa

Stanowi proces jednorazowego połączenia dużego zespołu przepisów prawnych w jednolity, usystematyzowany zbiór. Umożliwia to pewną interpretację podstawowych norm danej gałęzi prawa. Celem kodyfikacji jest uporządkowanie wszystkich norm w określonej gałęzi prawa. W systemie prawa common law występuje słabsza forma kodyfikacji zwana konsolidacją będącą zebraniem materiału normatywnego w jedną całość. Kodyfikacja przybierać może radykalnie odmienną od dotychczasowej regulacji prawnej57.


Inkorporacja prawa

Pojęcie synonimiczne kodyfikacji oznaczające zebranie norm prawnych, rozproszonych w wielu aktach prawnych, w formę jednego aktu normatywnego. Gdy normy prawne spisywane są w dotychczasowym brzmieniu, mówimy o inkorporacji.


Unifikacja prawa

Stanowi logiczny proces ujednolicania, w wyniku którego zakresy pojęciowe lub znaczenia niezwiązane ze sobą nabywają zgodności i stają się częścią większej całości58.


Realizowanie normy prawnej

Adresat normy, który znalazł się w okolicznościach wyznaczonych przez normę powinien postępować w sposób nakazany przez tę normę albo powstrzymuje się od zachowań przez nią zakazanych. Warunkiem zajścia tego procesu jest uznanie normy za słuszną, obawa przed sankcją i presja grupy społecznej lub zawodowej.


Sankcja i przymus

Stanowi dolegliwość za niezrealizowanie normy, a stosowanie jej to przymus (sytuacja wymagająca wyboru pomiędzy zachowaniami z negatywnymi następstwami)59.


Konformizm, oportunizm i legalizm prawny

Wykazywanie skłonności do postępowania podobnego do postępowania innych, w oportunizmie osoby wykazują skłonność do podporządkowania się obowiązującym normom ze względu na grożące sankcje albo oczekiwaną nagrodę. Legalizm to gotowość dawania posłuchu normą ze względu na to, że są to normy prawne a bez względu na ich treść w sytuacjach, w których nie godzimy się z daną normą to korzystamy z legalnej drogi zmiany tego prawa.


Publikacja i ogłoszenie aktu normatywnego

Publikacja to podanie aktu do wiadomości ogółu adresatów i innych podmiotów zainteresowanych bez względu na to jaki podmiot to czyni i w jakiej następuje to formie. Ogłoszenie aktu normatywnego to urzędowe podanie treści aktu do wiadomości publicznej dokonane przez upoważniony do tego podmiot oraz w formie przewidzianej przez obowiązujące przepisy. Autentyczny tekst prawny jest ogłoszony w odpowiednim dzienniku publikacyjnym (w dziennikach urzędowych i obwieszczeniach). Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" wydaje Biuro Prezesa Rady Ministrów. Stanowi on publikator aktów prawnych nie będących źródłem prawa powszechnie obowiązującego, a także wszelkich decyzji organów władzy publicznej, które z różnych względów powinny zostać upublicznione. W odróżnieniu od aktów normatywnych publikowanych w Dzienniku Ustaw, publikacje zawarte w Monitorze Polskim nie są źródłem praw i obowiązków dla obywateli.


Tabela 2 Publikowanie aktów normatywnych

Akty normatywne publikowane w Dzienniku Ustaw

Akty normatywne publikowane w Monitorze Polskim

Konstytucja, ustawy, rozporządzenia z mocą ustawy wydane przez Prezydenta RP, rozporządzenia wydane przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Radę Ministrów, Prezesa Rady Ministrów i ministrów, umowy międzynarodowe, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów normatywnych, uchwały Rady Ministrów uchylające rozporządzenia ministra, akty prawne dotyczące referendum zatwierdzającego zmianę Konstytucji i referendum ogólnokrajowego, dotyczące wyborów do Sejmu i Senatu, dotyczące skrócenia kadencji Sejmu, dotyczące wyborów Prezydenta RP, dotyczące mobilizacji Sił Zbrojnych, dotyczące stanu wojennego, dotyczące stanu wyjątkowego, dotyczące stanu klęski żywiołowej, uchwały Sądu Najwyższego w sprawie wyboru Prezydenta RP, wyborów do Sejmu i Senatu oraz ważności referendum zatwierdzającego zmianę Konstytucji i referendum ogólnokrajowego, obwieszczenia w sprawie sprostowania błędów.

Zarządzenia Prezydenta RP wydane na podstawie ustawy, uchwały Rady Ministrów i zarządzenia Prezesa tego organu, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów normatywnych ogłoszonych w Monitorze Polskim, regulaminy Sejmu i Senatu, decyzje tych organów dotyczące stanowisk państwowych, akty urzędowe Prezydenta RP.

Źródło: Ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz.U. z 2005 r., Nr 190, poz.1606 i Nr 267, poz. 2253 oraz z 2006 r., Nr 73, poz. 501)
Pojęcie stosowania prawa

Oznacza wszelkie czynienie użytku z przyznanego przez normę postępowania upoważnienia do dokonania określonej czynności konwencjonalnej (obowiązku). Stosowanie prawa sprowadza się do ustalenia stanu faktycznego, odniesienia do tego stanu przepisów i ich właściwej interpretacji oraz subsumcji, czyli dopasowania ocenianego stanu faktycznego pod sformułowaną w wyniku wykładni normę prawną. Ostatnim etapem jest podjęcie decyzji lub wydanie właściwego orzeczenia (normy indywidualnej i konkretnej)60.


Sądowe stosowanie prawa

Zachowanie sądu może mieć charakter czynny. Wtedy organ podejmuje działania w celu uzyskania dowodów z własnej inicjatywy, w charakterze biernym organ stosujący prawo ogranicza swoją aktywność do ustalenia stanu faktycznego. Sprawuje wtedy nadzór nad właściwym sposobem przeprowadzenia dowodów przez strony.


Domniemania prawne (rodzaje)

Dotyczy odstępstwa od swobodnej oceny dowodów. Istnienie danego faktu w określonych przez ustawodawcę okolicznościach wyprowadzane jest z ustawy. Domniemanie prawne może mieć charakter formalny (miał miejsce stan faktyczny określonego rodzaju) oraz materialny, gdy z mocy ustanowienia prawodawcy należy uznawać pewien fakt x za ustalony jeżeli należycie został ustalony fakt y. Domniemania mogą być też wzruszalne (dopuszczające dowód przeciwny) i domniemania niewzruszalne, które nie są elastyczne w tym zakresie. W domniemaniu faktycznym wnioskowanie nie jest nakazane przez normy prawne, ale opiera się na wiedzy i doświadczeniu organu stosującego prawo61.


Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych

Zdolność prawna oznacza możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków od chwili urodzenia do chwili śmierci. Zdolność do czynności prawnych umożliwia składanie oświadczeń woli we własnym imieniu ze skutkiem prawnym w postaci nawiązania zmiany lub wygaśnięcia stosunku prawnego. Pełna zdolność do czynności prawnych przysługuje osobom nieubezwłasnowolnionym od 18 roku życia. Ograniczona zdolność do czynności prawnych cechuje osoby które ukończyły 13 lat a nie ukończyły 18 lub ukończyły 18 i są częściowo ubezwłasnowolnione. Brak zdolności do czynności prawnych cechuje osoby przed 13 rokiem życia oraz takie które zostały ubezwłasnowolnione całkowicie62.


Osoba prawna

Stanowi ją zespół ludzi upoważnionych do działania w imieniu osoby prawnej. Osoby prawne mogą być typu korporacyjnego (stowarzyszenia, partie polityczne, związki zawodowe) lub fundacyjnego (przedstawiciele państwowi, spółki, uniwersytety). Osoby prawne powstają w trybie erekcyjnym na mocy decyzji organu władzy publicznej. Powołanie przesądza o uzyskaniu zdolności prawnej i do czynności prawnych takiej osoby prawnej (uniwersytety). W trybie koncesyjnym osoby prawne powołuje się z inicjatywy założycieli (przy zgodzie właściwego organu publicznego) a w trybie rejestracyjnym należy uwzględnić fakt zgłoszenia organowi władzy publicznej, który nie może odmówić jego przyjęcia. Podstawowe kategorie osób prawnych obejmują nastawione na czynnik ludzki korporacje, uwzględniające majątek zakłady i uwzględniające obydwa czynniki spółdzielnie lub spółki63.


Jednostki legislacyjno-techniczne

Stanowią je znaki orientacyjne tj. księgi, tytuły, artykuły, paragrafy, ustępy, punkty, podpunkty i litery64.


Fakty prawne

Są to zdarzenia powodujące powstanie, przekształcenie lub wygaśnięcie stosunku prawnego (zaciągnięcie pożyczki). Spłacenie długu odpowiada wygaśnięciu faktu prawnego. Fakty prawne mają kategorie działań prawnych (są wynikiem woli człowieka, powodowane działalnością człowieka ze skutkami prawnymi, np. umowa kupna i zdarzeń prawnych (są niezależne od działania człowieka)65.


Działania prawne

Stanowią je czynności prawne zmierzające do wywołania skutków prawnych i są objęte wolą stron (zawarcie umowy). Działania prawne to też inne czyny ze skutkami prawnymi, ale nie będące zależne od woli człowieka. Mogą być dozwolone gdy nie jest to czyn zakazany, ale nie jest objęty wolą (znalezienie zguby) i zakazane, gdy czyn ten nie był objęty jego wolą, ale rodzi on skutki prawne (naruszenie przepisów drogowych).


Prawo jako nauka

Jurysprudencja należy do nauk społecznych. Stanowi też naukę praktyczną gdyż formułuje i uzasadnia normy oraz uwzględnia realizację prawa tak, aby rozwiązać problemy społeczne (modyfikuje prawo i interpretuje przepisy). Jest nauką teoretyczną, gdyż wyjaśnia prawa oraz stanowi naukę empiryczną gdyż uwzględnia badania nad przyczynami przestępczości. Jest nauką formalną gdyż dotyczy konstrukcji rachunków logicznych użytecznych w rozumowaniach prawniczych. Przedmiotem nauk prawnych są normy i instytucje prawne.


Podział nauk prawnych

Prekursorami stratyfikacji byli przedstawiciele niemieckiej szkoły historycznej Fryderyk Karol von Savigny i Georg Friedrich Puchta. W naukach prawnych wyodrębnili filozofię prawa66 (teoria prawa), szczegółowe nauki prawne (dogmatyki prawnicze) i nauki historyczno-prawne67. W nowoczesnych naukach prawniczych (pozytywizm XIX wieku) reprezentanci brytyjscy John Austin i niemieccy Karl Bergbohm, Georg Jellinek uwzględnili uniwersalny projekt nauki o państwie i prawie z priorytetowymi dla suwerenności władzą, terytorium i ludnością. Znamienna dla prawa jest koncepcja Johna Austina o prawie, które nie musi być moralne o ile jest właściwie ustanowione i nieuchylone (koncepcja rozdziału prawa od moralności).


Filozofia prawa

W tej dyscyplinie naukowej prawa uwzględnia się obyczaj, religię, pojęcia i język prawny, analizy wykładni prawa, metody badawcze aksjologię i skuteczność prawa. Obejmuje ona nurt analityczny (język i rozumowanie prawne), empiryczny (skuteczność i funkcjonowanie organów) oraz metodologiczny68.


Szczegółowe nauki prawne

Obejmują analizę prawa cywilnego, karnego, finansowego, administracyjnego i procesowego w konkretnym państwie. Każdej z tych gałęzi odpowiada dogmatyka prawnicza. Szczegółowe nauki prawnicze mogą mieć charakter interpretacyjny, systemizujący (porządkujący) i walidacyjny (rozstrzygający kwestie obowiązywania prawa).


Nauki historyczno-prawne

Uwzględniają prawo rzymskie, historię powszechną państwa i prawa i historię doktryn polityczno-prawnych69.


Inne nauki prawne

Reformy w całym systemie nauk spowodowały tworzenie nowych gałęzi prawnych. Wyodrębniono dla nich kategorię pozasystemową (socjologia prawa, komparatystyka prawna, informatyka prawnicza, logika prawnicza, prawo handlowe i bankowe). Do tego katalogu należą kryminalistyka (nauka o sposobach popełniania i wykrywania przestępstw) oraz kryminologia (nauka o społecznych przyczynach przestępstw) 70.


Metody analizy prawa

W metodzie językowo-logicznej dokonuje się wyjaśnień i interpretacji przepisów prawnych z wykorzystaniem technik języka, logiki formalnej (sformalizowane rachunki) i nieformalnej (przytaczanie argumentów za i przeciw) a także logiki deontycznej (rachunek logiczny) i retoryki (sztuka przekonywania). W metodzie socjologicznej uwzględniane są techniki zbierania i opracowywania danych, badania panelowe, obserwacja uczestnicząca (w środowisku badanym) i interpretacja zjawisk społecznych. W metodzie psychologicznej ustalana jest poczytalność sprawcy przestępstwa, skuteczność resocjalizacji i współczesne analizy psychologiczne procesów podejmowania decyzji przez sędziów. Współcześnie dokonuje się też ekonomicznej analizy prawa i aksjologicznej refleksji prawa podejmującej zagadnienia słuszności prawa i wyboru wartości.


Koncepcje Herberta L. A. Harta

Hart głosił, że prawo nie jest zbiorem rozkazów, gdyż rozkaz odnosi się do zdarzenia jednostkowego a prawo jest zbiorem norm ogólnych. Prawo nie będzie zbiorem rozkazów, bo są prawa niedoskonałe (leges imperfectae71) i bezsankcyjne. Koncepcja Harta obejmuje normy prawa stanowionego, zwyczajowego, wewnętrznego, międzynarodowego, karnego i cywilnego. Prawo według Harta stanowi zbiór norm ogólnych pochodzących od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy (pozytywistyczna koncepcja trójkąta prawniczego)72.


Prawo wewnętrzne

Reguluje ono stosunki na terytorium danego państwa. Podmiotami prawa wewnętrznego są osoby fizyczne, osoby prawne i instytucje. Źródłami tego prawa są kreowane w trybie jednostronnych decyzji organów państwowych ustawy i precedensy sądowe.


Prawo międzynarodowe publiczne (traktatowe)

Dotyczy normowania stosunków między państwami. Podmiotami prawa międzynarodowego są państwa, ONZ i NATO. Źródłami tego prawa są umowy dwustronne, wielostronne i konwencje. Prawo międzynarodowe publiczne zyskuje współcześnie na znaczeniu wobec prawa wewnętrznego. Normy prawa międzynarodowego wywierają bezpośredni skutek w stosunkach wewnętrznych.


Prawo międzynarodowe prywatne

Stanowi gałąź prawa wewnętrznego i ma charakter kolizyjny, normuje stosunki cywilno-prawne (małżeństwo z cudzoziemcem). U podstaw tej koncepcji prawa leży wypracowanie jednolitego systemu reguł na wypadek kolizji systemów prawa wewnętrznego.


Rozwiązywanie konfliktów

Konflikty umożliwiają reformy społeczne i budowanie demokratycznych struktur politycznych. Jeden z trybów rozwiązywania konfliktów ma charakter kontraktowy, w którym strony same rozwiązują konflikt i mają autonomie, co do zasad i procedur osiągnięcia konsensusu. W trybie mediacyjno-koncyliacyjnym występuje mediator (koncyliator), który pomaga w znalezieniu porozumienia ale nie ma uprawnień władczych. Strony same decydują o wyborze osoby, procedury i sposobu rozwiązania sporu. W trybie arbitrażowym strony mają swobodę co do wyboru osoby arbitra, procedury i sposobu osiągnięcia porozumienia. Rozstrzygnięcia arbitra mają charakter władczy i mogą być egzekwowane. W trybie adiudykacyjnym postępowanie toczy się w trybie z góry ustalonych zasad i procedur. Strony nie mają wpływu na wybór adiudykatora. Tryb ten odzwierciedla postępowanie sądowe.


System prawa

Pojęcie to można ująć we wzór: Przedmioty M tworzą system ze względu na daną relację R i cechy P wtedy gdy przedmioty M wykazują cechy P między którymi istnieje relacja R73.


Typy systemów prawnych

System civil law (system prawa kontynentalnego), system prawa anglosaskiego (common law), system prawa socjalistycznego, systemy dalekowschodnie, system islamski hinduski, afrykański i skandynawski (hybrydowy)74.


Tabela 3 Rodzaje systemów prawa wg. państw, cech i źródeł

Rodzaj systemu

Kraje

Cechy

Źródła

System civil law (system prawa kontynentalnego)

Systemy prawne wszystkich państw Europy jako kontynentu i większość państw Ameryki Południowej (źródłem dla tych praw jest system prawa hiszpańskiego i portugalskiego).


Cechy civil law: zasada prymatu ustawy, separacja tworzenia i realizacji prawa, zakaz tworzenia prawa przez sądy, historycznie prawo czerpie z kanonów prawa rzymskiego.


Źródłem są ustawy tworzone przez parlament. Inne organy państwowe mają to prawo ograniczone. W większości państw do civil law zalicza się też normy prawa międzynarodowego publicznego. Największą siłę prawną mają kodeksy. Państwa o systemie prawa kontynentalnego w zakresie systemów polityczno-prawnych preferują monteskiuszowski trójpodział władzy. Tworzenie prawa powinno być domeną parlamentu a stosowanie prawa domeną sądu. Podobieństwo systemów civil law w różnych krajach wynika z ich wspólnego źródła rzymskiego. Podobne są instytucje i zasady prawne.

System prawa anglosaskiego (common law)

System common law obejmuje systemy prawne państw anglosaskich: USA i Wielkiej Brytanii, a także byłych kolonii brytyjskich (Kenia, Zimbabwe, Irak, Indie, Uganda, Sudan, Egipt, Kanada, Nowa Zelandia, Australia).

Cechy common law: zasada prymatu ustawy, brak rozdziału tworzenia i stosowania prawa, sądy mogą kreować prawo, odejście od prawa rzymskiego.

Najwyższym źródłem prawa jest ustawa, która uchyla precedens. Sądy prawo stosują i tworzą. Decyzję sądu, która tworzy prawo nazywana jest precedensem. Cały wyrok nie jest precedensem ale jego część kreująca regułę ogólną (ratio decidendi). Reszta nie jest wiążąca (obiter dicta). Decyzja taka staje się wiążąca także w przyszłych sprawach. Dlatego common law rozumiane jest jako case law. Sądy niższej instancji muszą respektować precedensy ustanowione przez sądy wyższe. Common law powstało z elementów prawa zwyczajowego. Widoczne są różnice w systemach prawa.

Źródło: L. Morawski, op. cit., ss. 80-82.
Charakterystyka wybranych gałęzi prawa75

Tabela 4 Cechy wybranych gałęzi76 prawa



Gałąź prawa

Cechy

Prawo konstytucyjne

Określa katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich, podstawowe zasady ustroju politycznego, ekonomicznego i społecznego, strukturę i kompetencję naczelnych organów w państwie i relacje miedzy nimi.

Prawo administracyjne

Rozbudowany dział prawa wewnętrznego, wynikający z ciągłej multiplikacji funkcji państwa. Dotyczy to zwłaszcza organizacji, zarządzania i świadczeń socjalnych realizowanych przez organy państwowe. Działy prawa administracyjnego to prawo budowlane, wodne i łowieckie, sanitarne, oświaty.

Prawo cywilne

Obejmuje prawo rzeczowe (dotyczy własności, zastawu, hipoteki), prawo zobowiązań (dotyczy stosunków umownych i odpowiedzialności za czyny niedozwolone), prawo spadkowe (dotyczy dziedziczenia zarówno ustawowego jak i testamentowego), prawo handlowe, prawo autorskie, wekslowe, czekowe, prawo międzynarodowe prywatne, postępowanie cywilne.

Prawo pracy

Reguluje ono stosunki pracy, prawa i obowiązki pracodawcy i pracownika oraz układy zbiorowe.

Prawo rodzinne


Reguluje problemy związane z małżeństwem, stosunki rodzinne, prawa i obowiązki małżonków, rodziców i dzieci. Prawo to dotyczy opieki i kurateli.

Prawo rolne

Dotyczy ono własności i użytkowania gruntów rolnych.

Prawo karne

Określa zasady odpowiedzialności za przestępstwa i wykroczenia (czyny społecznie szkodliwe) dokonane przez sprawców77.

Prawo finansowe

Reguluje zasady funkcjonowania finansów publicznych w zakresie podatków, tworzenia budżetu i działalności banków.

Źródło: A. Redelbach, et. al., op. cit., ss. 230-232.
Prawo publiczne i prywatne

W prawie publicznym obywatel podlega organom państwowym, w prawie prywatnym nie występuje taka zależność. Istnieją trzy kryteria podziału tych praw. W kryterium podmiotowym prawo publiczne reguluje stosunki między organami państwa oraz między organami państwa a obywatelami. Prawo prywatne reguluje stosunki między obywatelami. W kryterium przedmiotowym prawo publiczne reguluje stosunki hierarchicznego podporządkowania, a prawo prywatne reguluje stosunki między podmiotami równorzędnymi. W kryterium sposobów dochodzenia roszczeń żądania publiczne dochodzone są z urzędu, a żądania prywatne dochodzone są na wniosek zainteresowanych stron. Do katalogu prawa publicznego włącza się prawo konstytucyjne, karne, administracyjne, finansowe. Do prawa prywatnego włącza się prawo cywilne78.


Prawo zwyczajowe

Nie stanowi źródła prawa w państwach rozwiniętych. Częściowo jest źródłem prawa międzynarodowego publicznego. Duże znaczenie miało w średniowieczu, obecnie ma charakter subsydiarny. Prawo zwyczajowe nie rozwija się bo istnieje niejasność reguł, kryteriów uznania za normę, niestałość zwyczajów i dynamiczne zmiany w społeczeństwach. Warunkiem uznania zwyczaju za normę jest pełna akceptacja w środowisku i uznanie przez orzecznictwo sądowe i organy stosujące prawo. Prawo zwyczajowe powstaje przez długotrwałe i jednolite stosowanie (consuetudo) i przekonanie zainteresowanych, że to stosowanie jest prawnie nakazane (opinio iuris)79.


Prawo religijne

Przykładem występowania tego prawa jest islam. Występuje tam prawo stanowione i zwyczajowe ale też Koran i szarijat (dobre rady). Koran stanowi zbiór słów objawionych Mahometowi przez Boga za pośrednictwem Archanioła Gabriela. Przechowywany w pamięci Mahometa, został później spisany przez jego towarzyszy i skrybów, uzgadniających tekst jeszcze za jego życia. Żadne słowo ze 114 rozdziałów, Sur, przez wieki nie uległo zmianie, tak więc Koran jest pod każdym względem oryginalnym i świętym tekstem objawionym czternaście stuleci temu. Obok Koranu funkcjonuje Sunna, czyli zbiór wypowiedzi i czynów proroka, która jest dla muzułmaninów drugim autorytatywnym źródłem. Hadisy to relacje o decyzjach, czynach i wypowiedziach Mahometa. Wiara w sunnę jest częścią doktryny islamu. Rodzina jest podstawą społeczeństwa, któremu przynosi spokój i bezpieczeństwo. Harmonię społeczną tworzą wielodzietne rodziny, a dzieci są skarbem i rzadko opuszczają dom przed założeniem własnej rodziny. Podstawy życia muzułmanina tworzy wyznanie wiary Szehada (nie ma bóstwa oprócz Boga, a Mahomet jest Wysłannikiem Boga). Modlitwa Sala to nazwa modlitw obowiązkowych odmawianych pięć razy dziennie, które łączą wierzącego bezpośrednio z Bogiem. W islamie nie ma hierarchicznej władzy, ani kapłanów. Modlitwę prowadzi wykształcona osoba znająca Koran, wybrana przez wspólnotę. Modlitwy te zawierają m.in. wersety koraniczne i recytowane są w języku arabskim. Muzułmanie muszą troszczyć się o potrzebujących (Zaka). W większości przypadków jest to coroczna danina w wysokości 2,5 procent posiadanego kapitału. Ważne jest też samooczyszczenie (post) w miesiącu Ramadhan oraz pielgrzymka do Mekki (hadż)80.


Państwo prawne i konsekwencje przyjęcia reguł dla obywateli i instytucji

Dotyczy to państwa, w którym normy prawne stanowią wartość nadrzędną nad innymi regułami postępowania (normy etyczne, obyczajowe, moralne, religijne). Przyjęcie modelu państwa prawnego instytucyjnego ma wymiar instytucjonalny a organy stosujące prawo mogą działać wyłącznie w zakresie posiadanych formalnych kompetencji. Wszelkie rozstrzygnięcia powinny opierać się na prawnych podstawach. Procedując w danej sprawie organ może dokonywać czynności wyłącznie przewidziane przez obowiązujące prawo (kodeks postępowania karnego, kodeks postępowania cywilnego). Obywatele w państwie prawnym muszą stosować się do nakazów i zakazów prawnych natomiast w sferze praw i wolności mogą swobodnie kształtować swoje postępowanie.




Jednolitość państwa

Przyjęcie zasady jednolitości państwa opiera się na założeniu, że terytorium wolne jest od funkcjonowania podmiotów o prawnie autonomicznym charakterze.


Suwerenności narodu

Zasada opiera się na twierdzeniu o podmiotowości władzy najwyższej w państwie, którą sprawuje ogół obywateli. Kompetencje władcze narodu są transferowane za pośrednictwem sejmu i senatu choć dopuszcza się inne formy reprezentowania (referendum, obywatelska inicjatywa ustawodawcza81).


Podział i równoważenie się władz

Zasada podziału i równoważenia się władzy (władza ustawodawcza, sądownicza i wykonawcza) dotyczy kompetencji władczych, które ze szczebla centralnego powinny być delegowane do władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej82.


Pluralizm polityczny

Zasada pluralizmu politycznego konstytucyjnie oznacza możliwość tworzenia i działania partii politycznych, w których zrzeszają się pełnoletni obywatele (bez żołnierzy, policjantów i sędziów) i które nie promują zasad nazizmu, faszyzmu, komunizmu (oceny dokonuje Trybunał Konstytucyjny)83.


Prawo wewnętrzne

Obejmuje całość przepisów prawnych wydanych przez organ nadzorczy w stosunku do podporządkowanego. Są one wydawane przez wyższy organ na podstawie generalnej klauzuli kompetencyjnej do sprawowania kierownictwa. Warto pamiętać, że nie wynikają z tego żadne obowiązki dla obywateli znajdujących się poza zasięgiem organu nadzorczego. Prawo wewnętrzne wiąże podmioty, które są w układzie podległości hierarchicznej (prawo wewnętrzne nie stanowi źródła prawa).


Kolizje norm prawnych

Dotyczy sytuacji, gdy sytuacja prawna normowana jest przez wiele przepisów prawa posiadających odmienne dyspozycje. Instrumentami niwelującymi tę kwestię są reguły kolizyjne. Najczęściej akt wyższego rzędu uchyla moc obowiązującą aktu niższego rzędu oraz później ogłoszony akt prawny wyłącza stosowanie wcześniej ogłoszonego (akty prawne hierarchicznie równe)84.


Struktura państwa

Państwo stanowi jednostkę terytorialną uprawnioną do wykonywania funkcji gospodarczej i społecznej (obejmującej zmniejszanie kwestii socjalnych). W sferze prawa chroni przywileje obywatelskie i walczy z przestępczością przyczyniając się do stabilizacji. Władza w państwie jest legalna i podlega regulacjom prawnym, jej legitymizację determinuje przyzwolenie społeczne. Państwa mogą mieć charakter unitarny (jednostki podziału terytorialnego nie są suwerenne), federacyjne (jednostki podziału terytorialnego mają własne władze a samodzielność członków takiego państwa określa konstytucja państwa związkowego) i konfederacyjne (jednostki podziału terytorialnego oznaczają związki państw suwerennych, które w pewnych gałęziach decydują się na wspólną politykę)85.




  1   2   3


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna