Stanisław Krawczyk Środki poszukiwania dowodów we włoskim procesie karnym



Pobieranie 70,06 Kb.
Data21.06.2018
Rozmiar70,06 Kb.

Środki poszukiwania dowodów we włoskim procesie karnym

Stanisław Krawczyk

Środki poszukiwania dowodów we włoskim procesie karnym

Streszczenie

Opracowanie zawiera omówienie instytucji obowiązującego włoskiego kodeksu postępowania karnego z 1988 roku, będących środkami poszukiwania dowodów na potrzeby procesu karnego, szczególnie na etapie postępowania przygotowawczego, zwanego „dochodzeniem wstępnym”. W odniesieniu do każdego z wymienionych „środków poszukiwania dowodów” przedstawiono cel, przypadki i warunki jego zastosowania, odnosząc je w przypisach do szerszego kontekstu określanego regulacją włoskiego prawa karnego materialnego i procesowego.

1. Uwagi wstępne

W dobie międzynarodowej, zinstytucjonalizowanej współpracy organów ścigania, materializującej się w ramach wspólnych przedsięwzięć prokuratorsko-policyjnych strony polskiej i włoskiej, których przykłady nie są bynajmniej odosobnione w ostatnich latach, przynajmniej ogólna znajomość „możliwości” partnera takiej współpracy może być interesująca nie tylko dla bezpośrednio zaangażowanych.

Prezentowane opracowanie ma charakter omówienia wybranych instytucji włoskiej procedury karnej i nie pretenduje do podejmowania komparatystyki wobec analogicznych rozwiązań prawa polskiego.

Tytułem wprowadzenia, celem lepszego rozumienia prezentowanego tematu, należy zwrócić uwagę na odmienności instytucjonalno-proceduralne włoskiego porządku prawnego w takim zakresie i stopniu ogólności, które uwzględniają obeznanie czytelnika z poszczególnymi etapami procesu karnego i ich celami oraz omawianymi w ramach prezentowanego tematu instytucjami procesowymi.

Włoska prokuratura jako jeden z elementów organizacji wymiaru sprawiedliwości należy do organów władzy sądowej pełniącej funkcję śledcze, a jako dysponent postępowania przygotowawczego cieszy się całkowitą samodzielnością i niezależnością w ramach własnej struktury, w której hierarchia określana jest przez relacje zwykłego zwierzchnictwa służbowego. Nieprzypadkowo kodeksowe, uogólniające określenie „władza sądowa” odnosi się zarówno do sędziego działającego na etapie sądowym procesu karnego, jak i do prokuratora występującego w charakterze oskarżyciela publicznego. Prokuratura, działająca poprzez urzędy prokuratorskie funkcjonujące przy sądach karnych, obowiązana jest konstytucyjnie do wszczynania postępowania karnego, w którym występuje jako oskarżyciel publiczny i w tym zakresie rozporządza bezpośrednio policją sądową (śledczą)1. Policję sądową stanowi szczególna struktura wydzielona z etatów Policji Państwowej i pozostałych specjalistycznych formacji policyjnych (Korpusu Karabinierów, Korpusu Straży Finansowej, Korpusu Państwowej Straży Leśnej i Policji Penitencjarnej)2, która podejmuje w ramach postępowania karnego czynności na zlecenie prokuratora, przy którego urzędzie funkcjonuje jej komórka organizacyjna, jak również z własnej inicjatywy w związku z przyjęciem zawiadomienia o przestępstwie, poszukiwaniem i zabezpieczeniem dowodów, a także czynności w ramach powierzonych do prowadzenia postępowań przygotowawczych, nazywanych dochodzeniem wstępnym. W tym zakresie zależność policji sądowej wobec prokuratora, czy też szerzej – wobec władzy sądowej ma charakter wyłącznie funkcjonalny, gdyż organizacyjnie funkcjonariusze policji sądowej pozostają w strukturach swojej formacji „macierzystej”. Kodeks postępowania karnego Republiki Włoskiej traktuje policję sądową jako jednego z uczestników (ale nie stron) procesu karnego, obok sędziego i oskarżyciela publicznego3.

Prokurator, jako prowadzący lub nadzorujący dochodzenie wstępne (postępowanie przygotowawcze), nie posiada prerogatyw w zakresie stosowania środków bezpośredniego przymusu w odniesieniu do osób nim objętych, ani wobec ich majątku, może natomiast żądać zastosowania takich środków od sędziego właściwego dla dochodzeń wstępnych – organu pełniącego funkcję sądowej gwarancji praworządności i kontroli prokuratorskich działań w ramach postępowania przygotowawczego. Sędzia właściwy dla dochodzeń wstępnych zajmuje pozycję trzecią i neutralną względem stron postępowania przygotowawczego, które mają możliwość zwracania się do tego organu m.in. w celu oceny poprawności procesowej podejmowanych działań. Tak więc, sędzia właściwy dla dochodzeń wstępnych4 wstępuje jako arbiter do dochodzenia wstępnego tylko na żądanie prokuratora lub pozostałych stron, w przypadkach wyraźnie w ustawie przewidzianych.

Przedmiotem niniejszego opracowania są środki służące poszukiwaniu dowodów, do których włoski Kodeks postępowania karnego zalicza: oględziny, przeszukanie, zatrzymanie przedmiotów i podsłuch. Jak sama nazwa wskazuje, służą one zabezpieczeniu, na potrzeby procesu, środków pozwalających na rozpoznanie jego przedmiotu, są to zatem typowe instrumenty proceduralne umożliwiające ujawnienie źródeł dowodowych jeszcze na etapie dochodzenia wstępnego. Niemniej przepisy kodeksowe nie wykluczają możliwości przeprowadzenia oględzin czy przeszukania również na etapie sądowym procesu karnego.

Włoski proces karny do środków dowodowych zalicza: zeznania świadków, zeznania stron (oskarżonego/podejrzanego, powoda cywilnego nie będącego świadkiem, osoby cywilnie odpowiedzialnej z tytułu przestępstwa i osoby cywilnie zobowiązanej z tytułu kary pieniężnej), konfrontację, okazanie, eksperyment sądowy (śledczy), ekspertyzę biegłego i dokumenty. A zatem, przedmiotem dowodu mogą być fakty odnoszące się tak do treści oskarżenia/zarzutów, jak i karalności czynu czy też określenia kary lub środka zabezpieczającego. Ponadto przedmiotem dowodu mogą być również fakty, od których zależy zastosowanie odpowiednich przepisów procesowych, a także fakty kształtujące odpowiedzialność cywilną wynikającą z przestępstwa5.

Co do zasady, dowody przyjmowane są na żądanie stron, a z urzędu tylko wówczas, gdy ustawa tak nakazuje6.

Kolejność omawianych dalej zagadnień odpowiada ich systematyce w Kodeksie postępowania karnego Republiki Włoskiej i uwzględnia stan prawny na dzień 1 stycznia 2009 r.

1. Oględziny

Stosownie do art. 244 włoskiego k.p.k. oględziny osób, miejsc i rzeczy przeprowadza się na podstawie umotywowanego zarządzenia sędziego lub prokuratora, gdy ujawni się potrzeba odszukania i ujawnienia śladów przestępstwa, innych jego materialnych następstw albo potrzeba opisać stan miejsca zdarzenia. Jeżeli jednak przestępstwo nie pozostawiło śladów, będąc materialnie bezskutkowe, lub też ślady zanikły, zostały zatarte bądź zaginęły, uległy zmianie albo zostały usunięte – władza sądowa, opisując stan aktualny, w miarę możliwości weryfikuje go z możliwym stanem uprzednim, dążąc do określenia czasu, przyczyn i sposobów wprowadzenia ewentualnych zmian. W trakcie oględzin korzysta się z technicznych możliwości kryminalistycznego zabezpieczenia i utrwalenia śladów7. Innymi słowy, oględziny to działalność badawcza na strukturze określonej rzeczy, w przeciwieństwie do typowej czynności poszukiwawczej, jaką jest przeszukanie8.

W trakcie dochodzenia wstępnego oględziny mogą być przeprowadzone przez policję sądową z jej inicjatywy i bez zarządzenia władzy sądowej, o ile nie będą prowadzone na osobie i zachodzi niebezpieczeństwo utraty, bądź zmiany śladów albo przedmiotu oględzin lub miejsc, a nie ma możliwości niezwłocznego podjęcia działań przez prokuratora9. Przed przystąpieniem do oględzin osoby (art. 245 włoskiego k.p.k.), zainteresowanego10 należy pouczyć o możliwości przybrania do udziału w czynności osoby cieszącej się jego zaufaniem, o ile nie spowoduje to zwłoki i przybrana osoba będzie posiadała zdolność procesową, ocenianą według zdolności do składania zeznań w charakterze świadka11. Gdy chodzi o osobę podejrzanego, to w każdym przypadku przeprowadzania czynności ma prawo uczestniczyć jego obrońca.

Sposób prowadzenia oględzin nie może naruszać godności osoby im poddanej lub wywołać poczucia wstydu, z tego powodu oględziny osoby powinna przeprowadzać osoba tej samej płci, chyba że jest to niemożliwe lub zachodzi przypadek nie cierpiący zwłoki. Gdy oględzin dokonuje lekarz, władza sądowa może powstrzymać się od bezpośredniego uczestnictwa w czynności. Jak już wspomniano, oględziny osoby absolutnie wyłączone są spod kompetencji policji sądowej.

Natomiast, zgodnie z art. 246, podejrzanemu/oskarżonemu oraz każdemu, kto w danym momencie rozporządza miejscem prowadzenia oględzin i jest tam obecny, należy doręczyć odpis zarządzenia nakazującego ich przeprowadzenie.

Przystępując do oględzin, władza sądowa może zarządzić, ujawniając w protokole oględzin powody takiej decyzji, zakaz oddalania się uczestników czynności pod rygorem przymusowego sprowadzenia12. Prerogatywa nałożenia takiego rygoru na uczestników czynności nie przysługuje policji sądowej, gdy ta prowadzi oględziny z upoważnienia władzy sądowej.

2. Przeszukanie

Przeszukanie podejmuje się, zgodnie z art. 247 włoskiego Kodeksu postępowania karnego, gdy są uzasadnione powody do przypuszczeń, że osoba ukrywa przy sobie przedmiot przestępstwa lub rzeczy związane z przestępstwem (przeszukanie osoby) albo gdy takie rzeczy znajdują się w określonym miejscu lub też, że można w nim dokonać zatrzymania podejrzanego/oskarżonego albo zbiega (przeszukanie miejsca).

Władza sądowa prowadzi przeszukanie na podstawie uzasadnionego zarządzenia samodzielnie, lub też poprzez funkcjonariuszy policji sądowej tam wskazanych13. Policja sądowa może prowadzić przeszukanie samodzielnie i z własnej inicjatywy w przypadkach nie cierpiących zwłoki, w szczególności w razie schwytania sprawcy na gorącym uczynku przestępstwa lub gdy chodzi o przeszukanie miejsca domniemanego ukrycia się podejrzanego lub zbiega14. Jeżeli celem przeszukania jest odnalezienie określonego przedmiotu, władza sądowa może wezwać do jego dobrowolnego wydania (art. 248). W takim wypadku można odstąpić od przeszukania, chyba że sprzeciwia się temu interes postępowania przygotowawczego wynikający z innych jego celów. Gdy zachodzi potrzeba odnalezienia przedmiotów przewidzianych do zatrzymania, albo też niezbędnych do potwierdzenia innych okoliczności wynikających z prowadzonego postępowania – władza sądowa lub upoważnieni funkcjonariusze policji sądowej mogą badać dokumenty i korespondencję bankową (tzw. wstępne czynności kontrolne)15. W przypadku odmowy udostępnienia podejmuje się przeszukanie.

Przed rozpoczęciem przeszukania osoby należy jej doręczyć odpis zarządzenia i pouczyć o możliwości przywołania do uczestnictwa w czynności innej osoby, cieszącej się jej zaufaniem, o ile ta będzie niezwłocznie do dyspozycji i będzie posiadała zdolność procesową stosownie do art. 120 włoskiego k.p.k. (art. 249)16. Przeszukanie należy prowadzić z poszanowaniem godności osobistej osoby poddanej tej czynności, ograniczając, o ile to możliwe, powodowanie poczucia wstydu. W tym celu, podobnie jak w przypadku oględzin osoby, przeszukanie powinna wykonywać osoba tej samej płci, chyba że jest to lekarz lub przedstawiciel innego zawodu medycznego.

Z czynnością przeszukania związany jest łagodniejszy rygor gwarancji procesowych, niż ma to miejsce podczas oględzin, mianowicie obrońca ma prawo uczestniczenia w czynności, jednak nie jest o niej zawiadamiany. Przed rozpoczęciem przeszukania miejsca (lokalu) odpis zarządzenia należy doręczyć podejrzanemu/oskarżonemu, jeżeli jest obecny i temu, kto w danym momencie rozporządza miejscem (lokalem), udzielając pouczeń jak przy przeszukaniu osoby (art. 250). Nie jest to wymagane, gdy przeszukanie podejmuje policja sądowa w razie ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa.

Przy braku zarządcy miejsca (lokalu), odpis zarządzenia o przeszukaniu doręczany jest krewnemu, domownikowi albo współpracownikowi, a przy ich braku – dozorcy lub temu, kto ich reprezentuje. Brak którejkolwiek z wymienionych osób nie wpływa na opóźnienie podjęcia czynności przeszukania. W takim wypadku odpis zarządzenia składa się w kancelarii władzy sądowej, która je wydała, pozostawiając na drzwiach lokalu zawiadomienie o dokonanej czynności.

Przystępując do przeszukania lokalu władza sądowa może postanowić, na mocy umotywowanego zarządzenia, że przeszukaniu podlegać będą osoby tam obecne lub przybyłe, jeżeli przypuszcza się, że mogą ukrywać przedmiot przestępstwa albo rzeczy z nim związane. Można również postanowić, zamieszczając w protokole przeszukania treść i powody odpowiedniego zarządzenia, że nikt nie oddali się z miejsca czynności przed jej zakończeniem. W związku z tym można dokonać zatrzymania i przymusowo sprowadzić osobę nie stosującą się do zarządzenia.

Według art. 251 włoskiego k.p.k., przeszukanie lokalu będącego miejscem zamieszkania oraz innych zamkniętych jego przynależności nie może być rozpoczęte przed godz. 7.00 i po godz. 20.00, chyba że chodzi o przypadek nie cierpiący zwłoki, co władza sądowa może postanowić na piśmie. Gdy takiego przeszukania podejmuje się policja sądowa, to wskazane wyżej ograniczenia czasowe nie mają zastosowania, jeżeli jakakolwiek zwłoka mogłaby przesądzić jego wynik.

Do przedmiotów zatrzymanych wskutek przeszukania stosuje się rygory i ograniczenia omówione w kolejnej części opracowania.

3. Zatrzymanie przedmiotów

Władza sądowa dokonuje zatrzymania przedmiotu przestępstwa i rzeczy mających z nim związek, tzn. niezbędnych do potwierdzenia faktu przestępstwa, na podstawie art. 253 włoskiego Kodeksu postępowania karnego, wydając umotywowane zarządzenie. Za upoważnieniem władzy sądowej zatrzymania może dokonać policja sądowa. Przepis ten ponadto wyjaśnia, że przedmiotem przestępstwa są rzeczy, na których lub z wykorzystaniem których czyn został popełniony, jak również rzeczy (przedmioty) będące efektem przestępstwa, w tym korzyścią z przestępstwa lub stanowią jego pożytki17.

Na podstawie art. 254 dopuszczalne jest zatrzymanie przesyłek listowych, paczek, przesyłek z zadeklarowaną wartością, telegramów i innych przedmiotów korespondencji pozostających w dyspozycji urzędów pocztowych i telegraficznych, co do których władza sądowa ma uzasadniony powód przypuszczać, że zostały wysłane przez podejrzanego/oskarżonego, albo są dla niego przeznaczone, również pod inną nazwą albo za pośrednictwem innej osoby, albo mogą mieć jakikolwiek związek z przestępstwem. Jeżeli zatrzymania dokonuje funkcjonariusz policji sądowej, zajęte przedmioty korespondencji muszą być dostarczone władzy sądowej bez ich otwierania i bez podejmowania jakichkolwiek zabiegów w celu poznania ich zawartości.

Przedmioty nie podlegające zatrzymaniu w tym trybie zwraca się uprawnionym, a w każdym razie nie mogą być one wykorzystane.

Natomiast art. 255 włoskiego k.p.k. daje władzy sądowej możliwość zatrzymania dokumentacji bankowej, przedmiotów wartościowych, papierów wartościowych, sum na rachunkach bieżących oraz każdej innej rzeczy pozostającej w dyspozycji banku, również w skrytkach bankowych, w razie uzasadnionego przypuszczenia ich związku z przestępstwem, chociażby nie należały do podejrzanego/oskarżonego albo nie były jemu przypisane18. Mając na uwadze tajemnicę bankową, policja sądowa może podejmować w tym względzie czynności wyłącznie za upoważnieniem władzy sądowej, ale w żadnym razie nie poprzez przeszukanie.

Art. 256 włoskiego Kodeksu postępowania karnego zobowiązuje osoby związane tajemnicą zawodową i służbową19 z racji zajmowanego urzędu, pełnionej funkcji lub wykonywanego zawodu do bezzwłocznego przedstawienia władzy sądowej, na jej żądanie, akt i dokumentów (również w oryginale), a także każdej innej rzeczy, którą posiadają w związku z zajmowanym urzędem, pełnioną funkcją lub wykonywanym zawodem, chyba że w formie pisemnej oświadczą, że dotyczą one tajemnicy państwowej, służbowej lub zawodowej. W takim wypadku, gdy złożone oświadczenie zastrzega tajemnicę służbową lub zawodową, a władza sądowa podaje to w wątpliwość i uważa, że żądane akta, dokumenty lub przedmioty są niezbędne dla zapewnienia prawidłowego przebiegu postępowania – przystępuje do weryfikacji zasadności złożonego zastrzeżenia. Gdy zastrzeżenie zawarte w oświadczeniu okaże się nieuzasadnione, następuje zatrzymanie akt, dokumentów lub przedmiotów objętych uprzednio wydanym żądaniem ich przedłożenia.

Natomiast, gdy złożone oświadczenie zastrzega tajemnicę państwową, władza sądowa powiadamia Prezesa Rady Ministrów, żądając uznania zasadności złożonego zastrzeżenia. W przypadku pozytywnej odpowiedzi i gdy dowód z akt, dokumentów lub przedmiotów objętych tajemnicą państwową okaże się niezbędny w postępowaniu, sędzia stwierdza istnienie przeszkody do dalszego procedowania i umarza postępowanie. W przeciwnym razie, gdy w ciągu 60 dni od powiadomienia Prezes Rady Ministrów nie potwierdzi objęcia tajemnicą państwową akt, dokumentów lub przedmiotów żądanych przez władzę sądową, następuje ich zatrzymanie.

Przedstawiona procedura odnośnie do zachowania tajemnicy nie ma zastosowania, gdy chodzi o fakty, informacje lub dokumenty odnoszące się do przestępstw bezpośrednio związanych z zamachem na porządek konstytucyjny państwa, jego bezpieczeństwo (poprzez powodowanie masowych zniszczeń i mordów), a także przestępstw uczestnictwa w związku mafijnym i jego popierania, również poprzez kupowanie głosów wyborców w interesie mafii20.

Podejrzany/oskarżony oraz osoba, której przysługuje roszczenie o zwrot zatrzymanych przedmiotów, mogą żądać ponownego rozpatrzenia podjętej decyzji. Wystąpienie z takim żądaniem nie ma skutku suspensywnego wobec wydanego już zarządzenia (art. 257).

Gdy zatrzymano oryginały dokumentów, władza sądowa może je zwrócić zachowując kopie, w przeciwnym wypadku odpisy z zatrzymanych dokumentów wydaje się bezpłatnie tym, którzy prawnie je posiadali. Urzędnicy mogą wydawać ze zwróconych im w oryginale dokumentów dalsze odpisy, wyciągi lub wypisy, czyniąc na nich wzmiankę o trwającym zatrzymaniu. Jeżeli natomiast zatrzymany dokument jest częścią zbioru lub rejestru, a władzy sądowej nie wystarcza jego kopia i musi on pozostawać w depozycie sądowym, wówczas odpowiedni urzędnik za upoważnieniem władzy sądowej wystawia zainteresowanym na ich żądanie odpisy, wyciągi lub wypisy z tej części zbioru lub rejestru, która nie podlegała zatrzymaniu, czyniąc na nich odpowiednią wzmiankę (art. 258).

Gdy nie jest możliwe albo odpowiednie, by zatrzymane przedmioty pozostawały w bezpośrednim nadzorze władzy sądowej, może ona zarządzić przechowywane ich w innym miejscu, określając jego sposób i wskazując odpowiedzialnego dozorcę (art. 259). W takim wypadku należy oddane pod dozór przedmioty przedstawić na każde żądanie władzy sądowej, pod rygorem odpowiedzialności karnej dla tego, kto narusza obowiązki wynikające z ustanowionego dozoru.

Zatrzymane przedmioty oznacza się pieczęcią urzędu sądowego albo, odpowiednio do natury rzeczy/przedmiotu, w inny sposób zapewniający wyraźne oznaczenie dokonanego zabezpieczenia w celach sądowych. Przedmioty trudne do zachowania w stanie niezmienionym utrwala się poprzez wykonanie ich kopii, fotografii lub w inny odpowiedni sposób. Jeżeli chodzi o rzeczy/przedmioty mogące ulec pogorszeniu albo zepsuciu – władza sądowa zarządza ich sprzedaż albo zniszczenie (art. 260).

Stosownie do art. 262 włoskiego k.p.k., gdy odpadnie dalsza potrzeba utrzymywania zatrzymania w celach dowodowych, zabezpieczone przedmioty zwracane są temu, kto ma do nich prawo, również zanim zapadnie końcowe orzeczenie w toczonej sprawie. W takim wypadku władza sądowa zabezpiecza zwrot kaucją i może nakazać przedstawienie zwróconych przedmiotów. Zatrzymanie przedmiotów jest utrzymywane i nie dokonuje się ich zwrotu, gdy jako należące do podejrzanego/oskarżonego albo zobowiązanego tytułem odpowiedzialności cywilnej wynikającej z przestępstwa stanowią zabezpieczenie kar o charakterze finansowym, kosztów postępowania, należności Skarbu Państwa lub odszkodowawczych, wynikających z przestępstwa. Z wnioskiem o ustanowienie takiego zabezpieczenia na zatrzymanych przedmiotach występuje prokurator, i może wystąpić powód cywilny21. Zatrzymanie przedmiotów jest także utrzymywane wówczas, gdy przepis ustawy przewiduje dokonanie ich zajęcia tytułem środka zabezpieczającego (ochronnego)22. Dopiero po wydaniu prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie, w którym dokonano zatrzymania przedmiotów, są one bezwarunkowo zwracane temu, kto ma do nich prawo, chyba że podlegają przepadkowi23 albo powstał spór co do ich własności (art. 263 włoskiego k.p.k.).

4. Podsłuch

Zgodnie z utrwalonym poglądem doktryny i orzecznictwa – przez podsłuch należy rozumieć przechwycenie, poprzez działanie osób trzecich, informacji lub rozmów w trakcie bezpośredniego, sekretnego ich odsłuchiwania dokonanego przy wykorzystaniu urządzeń mechanicznych lub elektronicznych, przewyższających naturalną zdolność zmysłów. Podsłuchem w takim rozumieniu nie jest natomiast rejestracja rozmowy telefonicznej przez jednego z jej uczestników24.

Stosownie do art. 266 włoskiego k.p.k. podsłuch rozmów telefonicznych, jak również przekazów informacji dokonywanych w formie innych połączeń telekomunikacyjnych, może mieć miejsce wyłącznie z zachowaniem procedur jego dotyczących i w przypadkach odnoszących się do następujących przestępstw:

  • przestępstw umyślnych zagrożonych karą dożywotniego pozbawienia wolności lub karą pozbawienia wolności, której górna granica przekracza lat 5, z zastrzeżeniem treści art. 4 k.p.k., tj. bez uwzględnienia jej podwyższenia z tytułu recydywy czy dokonania czynu w tzw. stanie permanencji (konstrukcja prawna podobna do przestępstwa ciągłego),

  • przestępstw przeciwko administracji publicznej, dla których przewidziano karę pozbawienia wolności w górnej granicy zagrożenia nie niższą jak 5 lat, z zastrzeżeniem treści art. 4 k.p.k. (zob. tiret pierwsze),

  • przestępstw odnoszących się do substancji odurzających lub psychotropowych,

  • przestępstw odnoszących się do broni i materiałów wybuchowych,

  • przestępstw przemytu,

  • przestępstw: zniewagi, groźby karanej, lichwy, nielegalnej działalności finansowej, przeciwko informacji chronionej, spekulacji rynkowej, molestowania osoby lub zakłócania jej spokoju za pośrednictwem telefonu,

  • przestępstwa rozpowszechniania pornografii nieletnich lub wiadomości na ten temat, określonego w art. 600-ter ust. 3 włoskiego Kodeksu karnego25.

W powyższych przypadkach możliwy jest także podsłuch szeroko rozumianej komunikacji pomiędzy obecnymi w danym miejscu, czyli tzw. podsłuch otoczenia, prowadzony np. w samochodzie z wykorzystaniem mikrowziernika26.

Tym niemniej, gdy powyższe przypadki mają odniesienie do miejsc wskazanych w art. 614 włoskiego Kodeksu karnego (chodzi tu o miejsce zamieszkania osoby lub inne prywatne miejsce jej czasowego pobytu wraz z ich przynależnościami) – podsłuch dopuszczalny jest tylko w razie uzasadnionego przekonania, że przyczyni się do powstrzymania prowadzonej tam działalności przestępczej (w zakresie przestępstw wyżej wskazanych). Nie jest jednak dopuszczalny, co do zasady, jakikolwiek rodzaj podsłuchu rozmów pomiędzy oskarżonym i jego obrońcą, również gdy ten pierwszy przebywa w więzieniu27.

W art. 266-bis włoskiego k.p.k. zawarto rozszerzenie stosowania przepisów o podsłuchu do wszelkich innych form i sposobów przesyłu informacji w systemach informatycznych lub telematycznych oraz pomiędzy tymi systemami i również wówczas, gdy dotyczy to przestępstw z wykorzystaniem przesyłu informacji w taki sposób28.

Art. 267 włoskiego k.p.k. określa sposoby postępowania w celu podjęcia podsłuchu „procesowego”, i tak: prokurator występuje do sędziego właściwego dla dochodzeń wstępnych z żądaniem zastosowania odpowiednich środków. Zgoda sędziego wydawana jest w formie uzasadnionego zarządzenia, gdy istnieją poważne wskazania co do zaistnienia przestępstwa29, a podsłuch jest absolutnie nieodzowny do kontynuowania śledztwa. Na zarządzenie sędziego w przedmiocie zgody na stosowanie podsłuchu, jak i jej braku – nie przysługuje żaden środek zaskarżenia.

W razie nagłej potrzeby, gdy zachodzi uzasadniona podstawa do przypuszczeń, że z powodu zwłoki może wyniknąć poważna szkoda dla prowadzonego śledztwa – prokurator decyduje o podsłuchu, wydając uzasadnione zarządzenie (o charakterze prowizorycznym), które jest niezwłocznie, nie dalej jak w przeciągu 24 godzin, notyfikowane sędziemu właściwemu dla dochodzeń wstępnych. Sędzia, w terminie 48 godzin od zarządzenia podsłuchu przez prokuratora, postanawia w przedmiocie konwalidacji wydanego zarządzenia. Jeżeli w tym terminie zarządzenie prokuratora nie zostanie zatwierdzone – podsłuch nie może być kontynuowany i jego rezultaty nie mogą być wykorzystane.

Zarządzenie prokuratora, na mocy którego podsłuch został zastosowany, określa sposób i czas jego trwania, który nie może przekraczać 15 dni. Możliwe jest jego przedłużenie na dalsze okresy nie przekraczające łącznie 3 miesięcy, na podstawie umotywowanego zarządzenia sędziego właściwego dla dochodzeń wstępnych – jeżeli nadal istnieją przesłanki będące podstawą jego zastosowania. Nawet i ten termin może zostać przekroczony, ale tylko wówczas, gdy ujawnią się nowe okoliczności śledztwa, również wskutek podsłuchu dotychczas prowadzonego.

W zakresie stosowania podsłuchu prokurator podejmuje czynności osobiście lub zleca je policji sądowej. W odpowiednim, niejawnym rejestrze prowadzonym w urzędzie prokuratora rejestrowane są, w porządku chronologicznym, zarządzenia co do podjęcia podsłuchu, wyrażenia zgody na podsłuch, jego konwalidacji lub prolongaty oraz rozpoczęcia i zakończenia jego stosowania.

Przebieg operacji stosowania podsłuchu musi odbywać się wedle wskazań zawartych w art. 268 włoskiego k.p.k., zgodnie z którymi czynności muszą być rejestrowane i utrwalone w formie protokołu, w którym należy zamieścić streszczenie podsłuchanych rozmów/przejętych informacji. Podsłuch prowadzony jest poprzez urządzenia zainstalowane w prokuraturze, a może być prowadzony – za zezwoleniem prokuratora – przez policję sądową (śledczą) zaangażowaną w sprawę. Natomiast, gdy prowadzony jest podsłuch przekazów informacji w sieciach informatycznych lub telematycznych – prokurator może zarządzić jego prowadzenie za pośrednictwem urządzeń prywatnych.

Zapisy utrwalonych rozmów/informacji oraz protokoły z tych zapisów są bezzwłocznie przekazywane prokuratorowi, a w przeciągu 5 dni od zakończenia czynności są one przekazywane wraz z zarządzeniami, na podstawie których podsłuch podjęto, wyrażono na niego zgodę lub konwalidowano jego zastosowanie, albo też udzielono prolongaty stosowania. Dokumentację z podsłuchu włącza się do akt sprawy celem wykorzystania w późniejszym przewodzie sądowym.

Obrońców stron30 bezzwłocznie zawiadamia się o możliwości zapoznania z tymi dokumentami, odsłuchiwania utrwalonych treści rozmów lub uzyskania informacji z przekazu połączeń informatycznych lub telematycznych. Sędzia dysponuje całością dokumentacji z operacji podsłuchu, decyduje o wydaniu stronom wskazanych przez nich odpisów dokumentów z podsłuchu, kopii zapisów rozmów utrwalonych na taśmie magnetycznej lub kopii odpowiedniego nośnika danych albo wydruku przekazu informacji w sieciach informatycznych lub telematycznych, o ile mają znaczenie, oraz nakazuje zniszczenie rejestrów i protokołów, których wykorzystanie jest zabronione. Podczas niszczenia ma prawo być obecny prokurator i obrońcy stron, których należy zawiadomić przynajmniej 24 godziny wcześniej.

Jednakże w przypadku poważnego zagrożenia dla interesu prowadzonego śledztwa – sędzia zezwala prokuratorowi na opóźnienie dokonania przekazania dokumentów z podsłuchu, nie dłużej jak do czasu zamknięcia dochodzenia wstępnego.

Zgodnie z art. 270 włoskiego k.p.k., wyniki zastosowanego podsłuchu nie mogą być wykorzystane w innych postępowaniach, chyba że okaże się to konieczne do potwierdzenia przestępstwa, w przypadku którego stosuje się obligatoryjne „zatrzymanie na gorącym uczynku”31. Natomiast, stosownie do art. 271 tego Kodeksu, wyniki podsłuchu nie mogą być wykorzystane, gdy uzyskano je z naruszeniem przesłanek i zasad określonych w omówionych przepisach. Również nie można ich wykorzystywać, gdy obejmują treści rozmów lub przekazów informacji dot. osób wskazanych w art. 200 ust. 1 włoskiego k.p.k.32, gdy ich przedmiotem są fakty uzyskane w ramach pełnionej funkcji lub wykonywanego zawodu, chronione tajemnicą zawodową – chyba że osoby te zeznawały co do tych faktów lub zostały one w inny sposób rozpowszechnione.

Niezależnie od tego, na każdym etapie postępowania sędzia nakazuje zniszczenie dokumentacji z podsłuchu dokonanego z naruszeniem ustalonych warunków i zasad, chyba że ona sama stanowi dowód przestępstwa.

Poza tym, zgodnie z art. 269 włoskiego k.p.k., gdy zdaniem zainteresowanych stron dokumentacja z podsłuchu nie jest niezbędna w procesie, mogą one żądać jej zniszczenia od sędziego, który decydował w sprawie podsłuchu, wydając stosowne zarządzenia. W takim wypadku żądanie rozpatrywane jest na posiedzeniu z udziałem stron, ale przy drzwiach zamkniętych.

Na marginesie należy zwrócić uwagę na trwającą już od ponad roku debatę publiczno-parlamentarną w sprawie popieranych przez rząd Republiki Włoskiej zmian legislacyjnych, idących w kierunku ograniczenia możliwości stosowania podsłuchu procesowego.



Evidence search methods in Italian criminal cases

Abstract

This paper discusses measures that are provided for in the valid Italian Penal Code of 1988 for searching evidence in criminal cases, particularly during pre-trial proceedings or preliminary investigation. For each evidence search method mentioned herein, the aim as well as circumstances and conditions of use are presented, with broader context of Italian substantive law and rules of procedure being provided in relevant footnotes.


1 Art. 112 i 109 Konstytucji Republiki Włoskiej z dnia 27 grudnia 1947 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 27 grudnia 1947 r., nr 298 ze zm.).

2 Szerzej na temat każdej z wymienionych formacji policyjnych zob. J. Jedynak, S. Krawczyk, Specjalistyczne formacje policyjne w Republice Włoskiej, Ius et Administratio Wydziału Prawa Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2005, nr 3, s. 117 i n.

3 Zob. art. 55–59 Kodeksu postępowania karnego Republiki Włoskiej z dnia 22 września 1988 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 24 października 1988 r., nr 250 ze zm.).

4 Zob. wyjaśnienie pojęć „oskarżyciel publiczny” i „sędzia właściwy dla dochodzeń wstępnych” – Codice penale e di procedura penale e leggi complementari, Napoli 2005 (wersja elektroniczna).

5 Zob. art. 187 Kodeksu postępowania karnego Republiki Włoskiej z dnia 22 września 1988 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 24 października 1988 r., nr 250 ze zm.).

6 Zob. art. 190, tamże.

7 Poza przypadkami wymagającymi ekspertyzy biegłych, prokurator–oskarżyciel publiczny może powoływać konsultantów w celu weryfikacji ujawnionych i zabezpieczonych śladów, jak też do udziału w każdej innej czynności technicznej, do wykonania której konieczne są szczególne kwalifikacje. Może ponadto, z tych samych powodów, powołać konsultanta do uczestniczenia przy określonych czynnościach śledczych – zob. art. 359 włoskiego Kodeksu postępowania karnego z dnia 22 września 1988 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 24 października 1988 r., nr 250 ze zm.).

8 Por. komentarz do art. 245 włoskiego Kodeksu postępowania karnego – Codice penale e di procedura penale e leggi complementari, Napoli 2005 (wersja elektroniczna).

9 Zob. komentarz do art. 244, tamże.

10 Pojęcie „zainteresowanego” obejmuje zarówno osobę pokrzywdzonego, jak i sprawcę przestępstwa oraz każdego, kto nosi na swoim ciele ślady bądź skutki czynu – przyp. autora.

11 Nie mogą występować jako świadkowie czynności postępowania małoletni do lat 14, osoby jawnie dotknięte chorobą umysłową oraz znajdujące się w stanie widocznej nietrzeźwości lub odurzenia, co podlega domniemaniu, aż do wykazania przeciwieństwa, a także osoby pozbawione wolności – zob. art. 120 włoskiego Kodeksu postępowania karnego z dnia 22 września 1988 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 24 października 1988 r., nr 250 ze zm.).

12 Sędzia oraz prokurator w związku z wykonywaniem swoich funkcji mogą żądać interwencji policji sądowej, a jeżeli to konieczne również innych formacji policyjnych celem zapewnienia bezpieczeństwa i porządku podczas prowadzenia czynności procesowych – zob. art. 131 i 378, tamże.

13 Co do zasady, prokurator osobiście prowadzi każdą czynność śledczą, może jednak powierzyć jej przeprowadzenie funkcjonariuszom policji sądowej – por. art. 370 włoskiego Kodeksu postępowania karnego z dnia 22 września 1988 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 24 października 1988 r., nr 250 ze zm.).

14 Zob. art. 352, tamże.

15 Zob. komentarz do art. 248 włoskiego Kodeksu postępowania karnego – Codice penale e di procedura penale e leggi complementari, Napoli 2005 (wersja elektroniczna).

16 Por. wyjaśnienie zawarte w przypisie nr 6.

17 Chodzi tu przede wszystkim o przedmioty (rzeczy), co do których można orzec przepadek w razie skazania sprawcy, chyba że należą do osoby nie związanej z przestępstwem – zob. art. 240 Kodeksu karnego Republiki Włoskiej z dnia 19 października 1930 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 26 października 1930 r., nr 251 ze zm.)

18 Dotyczy to przypadków posługiwania się osoby podstawionymi – przyp. autora.

19 Jako zobowiązanych do zachowania tajemnicy zawodowej kodeks wymienia duchownych, adwokatów, autoryzowanych prywatnych detektywów, doradców technicznych (rzeczoznawców), notariuszy, lekarzy, farmaceutów, położne i przedstawicieli innych zawodów medycznych, a także ogólnie wszystkich tych, którym ustawa daje prawo powstrzymania się od zeznań co do faktów obejmujących tajemnicę zawodową. Natomiast tajemnicą służbowa mogą zasłaniać się, o ile ustawy nie stanowią inaczej, urzędnicy i pracownicy służb publicznych – zob. art. 200 i 201 włoskiego Kodeksu postępowania karnego z dnia 22 września 1988 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 24 października 1988 r., nr 250 ze zm.).

20 Zob. art. 204, tamże.

21 Zob. art. 316 włoskiego Kodeksu postępowania karnego z dnia 22 września 1988 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 24 października 1988 r., nr 250 ze zm.).

22 Tamże, zob. art. 321.

23 Przede wszystkim są to rzeczy, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa, jak również uzyskane z przestępstwa i będące jego korzyścią – por. art. 240 Kodeksu karnego Republiki Włoskiej z dnia 19 października 1930 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 26 października 1930 r., nr 251 ze zm.).

24 Komentarz do art. 266 włoskiego Kodeksu postępowania karnego – Codice penale e di procedura penale e leggi complementari, Napoli 2005 (wersja elektroniczna).

25 Kodeks karny Republiki Włoskiej z dnia 19 października 1930 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 26 października 1930 r., nr 251 ze zm.).

26 Komentarz do art. 266 włoskiego Kodeksu postępowania karnego – Codice penale e di procedura penale e leggi complementari, Napoli 2005 (wersja elektroniczna).

27 Tamże.

28 Chodzi tu o tzw. przestępstwa informatyczne, wprowadzone do włoskiego Kodeksu karnego ustawą z dnia 23 grudnia 1993 r., nr 547.

29 Uważa się, że „poważne wskazania” dotyczą wyłącznie bytu przestępstwa, a nie zawinienia podmiotu, który może być całkowicie nieznany w momencie podjęcia operacji. Oprócz tego zwraca się w orzecznictwie uwagę, że komentowany przepis wcale nie wymaga, aby „poważne wskazania” były obciążającymi wyłącznie podmioty, pomiędzy którymi podsłuch ma być prowadzony – zob. komentarz do art. 276 włoskiego Kodeksu postępowania karnego, ibidem.

30 Kodeksowe określenie obrońcy odnosi się również do pełnomocnika innych stron procesu – przyp. autora.

31 Chodzi tu o obligatoryjne zatrzymanie przez policję sądową sprawcy przestępstwa umyślnego, dokonanego lub usiłowanego, zagrożonego karą dożywotniego pozbawienia wolności lub karą pozbawienia wolności nie niższą w dolnej granicy jak 5 lat, a w górnej jak 20 lat, ujętego wcześniej na gorącym uczynku – por. art. 380 włoskiego Kodeksu postępowania karnego z dnia 22 września 1988 r. (Gazzetta Ufficiale z dnia 24 października 1988 r., nr 250 ze zm.).

32 Zob. wyjaśnienie zawarte w przypisie nr 19.



Prokuratura

i Prawo 10, 2010




©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna