Sport – reinterpretacja pojęcia



Pobieranie 49,54 Kb.
Data30.01.2018
Rozmiar49,54 Kb.

Jaworski Zygmunt

Warszawa


4

Sport – problem desygnat i definicji
Wprowadzenie

Sport jest pojęciem powszechnym, a zarazem wieloznacznym. „Sport niejedno ma imię” – powiada Krzysztof Zuchora.1 Twierdzenie to sankcjonują encyklopedyczne i słownikowe informacje o sporcie, ma on wiele przymiotników. Spotykamy się z takimi jego określeniami, jak: masowy, wyczynowy, kwalifikowany zawodowy, rekreacyjny, amatorski, szkolny, akademicki itp. Ta różnorodność odmian sportu zagościła powszechnie w literaturze fachowej i w potocznej opinii.

Różnie też jest definiowane pojęcie sportu, w jego ogólnym, syntetycznym ujęciu. Nie przeszkadzało to wprawdzie powstaniu bogatej literatury, w której sport jest głównym lub znaczącym tematem. Niejednokrotnie trudno jednak jest ustalić o jak pojmowanym sporcie są rozważania w określonej publikacji. Zasadna więc wydaje się celowość podjęcia dyskusji na temat istotnych cech sportu, jego desygnat tylko jemu przynależnych, które mogły by być podstawą do syntetycznej, logicznej definicji tego pojęcia.

Artykuł zawiera rozważania na ten temat oraz propozycje konkretnych rozwiązań podjętego problemu.


Dotychczasowe definicje pojęcia sportu

Dokonajmy przede wszystkim przeglądu dotychczas spotykanych definicji pojęcia sportu w piśmiennictwie polskim. Przedmiotem naszego zainteresowania są teksty, spotkane w encyklopediach, słownikach oraz w innych publikacjach, zawierające zwięźle wyrażoną podstawową, ogólną definicję sportu. W podjętym temacie pominięte są natomiast dołączone do tego rodzaju definicji dodatkowe informacje i komentarze, niekiedy bardzo obszerne. Wprawdzie dostarczają one wiele wiedzy o sporcie jednak nie mieszczą się w konwencji zwięzłej encyklopedycznej definicji tego pojęcia.

W celu zapewnienia cytowanym definicjom optymalnej komunikatywności, są one przedstawione jednolicie w następującym ujęciu:


  • rok publikacji definicji (jest zarazem traktowany jako jej symbol);

  • tekst definicji (kursywą pogrubioną);

  • źródło definicji.

1964

Sport”: - jest to działalność mająca na celu podnoszenie sprawności fizycznej i jej manifestację, działalność uprawiana systematycznie, według reguł w których występuje pierwiastek współzawodnictwa i dążenie do osiągnięcia jak najlepszych wyników.

Zgromadzenie Ogólne Międzynarodowej Rady Wychowania Fizycznego i Sportu przy UNESCO – obrady w dniu 22.10.1964 r. w Tokio. Za: Młodzikowski G., Uniwersalne wartości sportu. „Sport Wyczynowy” 1979, nr 1, s. 47.

1967

Sport – działalność mająca na celu podnoszenie sprawności fizycznej i jej manifestację, uprawiana systematycznie wg pewnych reguł, w której występuje pierwiastek współzawodnictwa i dążenie do osiągania jak najlepszych wyników; wobec wieloznaczności pojęcia sport jest to tylko jedna z możliwych definicji.

Wielka Encyklopedia Powszechna PWN. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967, t.10, s. 719.:



1973

Sport – ćwiczenia i gry mające na celu podnoszenie sprawności fizycznej.

Słownik poprawnej polszczyzny (red. naczelny – Witold Doroszewski). PWN, Warszawa 1973.



1976

Sport – to ćwiczenia i gry mające na celu podnoszenie sprawności fizycznej i jej manifestację, uprawiane wg ustalonych reguł, przy współzawodnictwie w dążeniu do osiągnięcia jak najlepszych wyników.

Encyklopedia Powszechna PWN. Warszawa 1976, t. 4, s. 250:



1983

Sport - ćwiczenia i gry służące podnoszeniu i nabywaniu sprawności fizycznej i wyrabianiu pewnych cech charakteru, jak wytrwałość, lojalność, nawyk przestrzegania reguł.

Słownik języka polskiego. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, t. III, s. 297.


1984

Sport jest procesem polegającym na doskonaleniu sprawności psychofizycznej, zaspokajającym potrzeby rywalizacji i dążenia do osiągnięcia wyników w ramach społecznie akceptowanych zasad współzawodnictwa.

Ustawa z dnia 3 lipca 1984 r. o kulturze fizycznej. Dziennik Ustaw 1984, nr 34, poz. 181, art. 1, ust. 2, pkt. 3.



1987

Sport - świadoma, dobrowolna działalność człowieka, podejmowana głównie dla zaspokojenia potrzeby zabawy, popisu, walki, a także wewnętrznego doskonalenia się w drodze systematycznego rozwoju cech fizycznych, umysłowych i wolicjonalnych. Współzawodnictwo sportowe (indywidualne i zespołowe), którego specyficzną formą jest system zawodów, ma charakter nieantagonistyczny, a warunki, w jakich się toczy i przepisy, które go określają mają na celu obiektywne i precyzyjne porównywanie walorów, zdolności i umiejętności ludzkich, zapewniając możliwość ich maksymalnego przejawiania się. Celem współzawodnictwa sportowego jest pokonywanie czasu, przestrzeni, przeciwnika lub dążenie do osiągnięcia idealnej (umownie) postaci wzorca ruchowego.

Mała Encyklopedia Sportu. Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, Warszawa 1987, t. 2, s. 439:



1987-A

Sport, świadoma aktywność człowieka, której istotę stanowią:1) indywidualne lub zespołowe współzawodnictwo ludzi (niekiedy z udziałem zwierząt) w pokonywaniu czasu, przestrzeni, przeszkód naturalnych lub sztucznych oraz przeciwnika, przy czym elementy te występują łącznie lub rozdzielnie w proporcjach zależnych od dyscypliny sportu; 2) doskonalenie walorów fizycznych, jak siła, szybkość, skoczność, wytrzymałość, zręczność i precyzja działania, równolegle do doskonalenia sił psychicznych, w tym cech woli i charakteru, zasad moralnych i umiejętności taktyczno-koncepcyjnych; 3) dobrowolność uczestnictwa; 4) podporządkowanie się regułom gry – skodyfikowanym, uznawanym zwyczajowo lub doraźnie umownym, wynikającym z istoty danej dyscypliny lub konkurencji sportu, a pod względem etycznym z zasady fair play; 5) brak bezpośrednich celów pozasportowych, jak militarnych i produkcyjnych.

Lipoński W., Humanistyczna encyklopedia sportu. „Sport i Turystyka”, Warszawa 1987, s. 312.



1992

sport” oznacza wszelkie formy aktywności fizycznej, które poprzez uczestnictwo doraźne lub zorganizowane, stawiają sobie za cel wypracowanie lub poprawienie kondycji fizycznej i psychicznej, rozwój stosunków społecznych lub osiągnięcie wyników sportowych na wszelkich poziomach2

Europejska Karta Sportu - 1992 r. W: Działalność Rady Europy w dziedzinie sportu. Ośrodek Informacji i Dokumentacji Rady Europy, 1998, Biuletyn nr 2, art. 2, s. 38-39.

1996

Sport jest formą aktywności człowieka, mającą na celu doskonalenie jego sił psychofizycznych, indywidualnie lub zbiorowo, według reguł umownych.

Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej. Dziennik Ustaw 1996, nr 25, poz. 113, art. 3, pkt. 3.



2000

Sport – to różne ćwiczenia fizyczne i gry, które wymagają sprawności fizycznej i w których ludzie uczestniczą dla przyjemności lub aby współzawodniczyć z innymi.

Słownik języka polskiego PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 655:



2001

Sport, proces obejmujący organizowanie aktywności ruchowej człowieka, zarówno spontanicznej, jak też zinstytucjonalizowanej, indywidualnej i zespołowej, której celem jest zaspokojenie potrzeby fizjologicznej ruchu, zabawy, a także sprawdzenia się, poznania możliwości własnego organizmu, porównania osiągnięć własnych z innymi przy zachowaniu określonych norm i przepisów ustanowionych na potrzeby walki i współzawodnictwa w sportowych praktykach, dążenia do sukcesu sportowego, finansowego, indywidualnego i społecznego (politycznego, narodowego, patriotycznego).

Nowocień J., Sport i olimpizm w systemie dydaktyczno-wychowawczym szkoły. AWF – Studia i Monografie nr 85, Warszawa 2001, s. 23-24.



2004

Sport – z założenia pokojowe współzawodnictwo, którego istotę stanowi indywidualna lub zespołowa rywalizacja (wg określonych reguł) prowadzona zgodnie z zasadami fair play oraz dążenie do osiągnięcia jak najlepszych wyników, podejmowane także m. in. w celu rekreacji i doskonalenia własnych cech fizycznych; wobec wieloznaczności pojęcia „sport” jest to tylko jedna z wielu możliwych definicji.

Wielka Encyklopedia PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, t. 25, s. 454:



2010-A

Sportem są wszelkie formy aktywności fizycznej, które przez uczestnictwo doraźne lub zorganizowane wpływają na wypracowanie lub poprawienie kondycji fizycznej i psychicznej, rozwój stosunków społecznych lub osiągnięcie wyników sportowych na wszelkich poziomach.

Ustawa z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie. Dziennik Ustaw 2010, nr 127, poz.857, art. 2, ust. 1.



2010-B

Sport – forma uczestnictwa w kulturze fizycznej dla jednostek o ponadprzeciętnych predyspozycjach i aspiracjach w zakresie sprawności motorycznej, której celem jest zaspokojenie potrzeby samorealizacji na drodze współzawodnictwa.

Słownik internetowy. Grudzień 2010.


O pojęciu definicji

Podjęcie dyskusji na temat definicji sportu, w tym oceny ich dotychczasowych edycji, wymaga przyjęcia określonego układu odniesienia. Wydaje się, że przydatne w tym celu będzie przede wszystkim pojęcie definicji, ustalenie co ona powinna zawierać, jak powinna być formułowana.

W Encyklopedii Powszechnej PWN z 1973 r. interesujące nas pojęcie jest rozumiane w sposób następujący (podstawowe sformułowania):

Definicja – Zdanie wyjaśniające, złożone z dwu członów: definiowanego (definiendum) i definiującego (definiens), połączonych tzw. spójnikiem definicyjnym (np. „jest”, „to tyle co” itp.); dwoma głównymi typami definicji są: definicja realna i definicja nominalna.


  1. Definicja r e a l n a jest to jednoznaczna charakterystyka przedmiotu przez podanie cech tylko jemu właściwych (ściślej - cech istotnych); (…)

  2. Definicja n o m i n a l n a jest to wyjaśnienie znaczenia wyrazu przez podanie wyrażenia równoznacznego (d. treściowa), lub równoważnego (d. zakresowa).3

Analogiczne sformułowania są zawarte w Encyklopediach: z 1982 r. 4 oraz z 2004 r.5

W wymienionych edycjach Encyklopedii podane są także bardziej szczegółowe rodzaje definicji nominalnej, takie jak:



  • Definicja analityczna (sprawozdawcza) - podająca przyjęte w danym języku znaczenie definiowanego wyrażenia.

  • Definicja legalna – podająca znaczenie niektórych słów użytych w akcie normatywnym

  • Definicja operacyjna – wyjaśniająca sens danego pojęcia przez podanie operacji wiodących do jego utworzenia.

  • Definicja projektująca (syntetyczna) – wprowadzająca do języka nowe znaczenie wyrazów na mocy konwencji terminologicznej.

  • Definicja regulująca – modyfikująca (przekształcająca) dotychczasowe znaczenie wyrażenia w celu jego uściślenia.

Ta encyklopedyczna wykładnia pojęcia definicji, z różnorodnością jej nazw (odmian), ma oczywiście znaczenie także dla pojęcia: sport.
Desygnaty sportu

Dla dalszych rozważań szczególnie ważna jest formuła definicji realnej, rozumianej (powtórzmy), jako jednoznaczna charakterystyka przedmiotu (wyrazu) przez podanie istotnych cech tylko jemu właściwych (podkreślenie ZJ). W ten sposób są zakreślone ramy dla określenia istotnych cech (desygnat) sportu oraz formułowania definicji tego pojęcia.

Odwołując się do formuły definicji formalnej rozważmy, jakie mogą być desygnaty sportu, spróbujmy określić jego istotne cechy, tylko temu pojęciu właściwe. Na podstawie lektury publikacji opisujących interesujące nas pojęcie z różnych perspektyw i w różnych kontekstach, desygnaty sportu - tylko jemu właściwe - można sprowadzić do czterech podstawowych określeń, takich jak:

> struktury organizacyjne sportu;

> systematyczny trening

> współzawodnictwo (rywalizacja) pomiędzy zawodnikami;

> selekcja zawodników.

Jakie jest uzasadnienie, by wymienionym określeniom nadać miano najbardziej istotnych cech sportu, najważniejszych, tylko jemu właściwych desygnat?



Sport jest uprawiany we właściwych dla tego pojęcia strukturach organizacyjnych, przy przestrzeganiu obowiązujących w nich przepisów. Podstawowe ogniwa tych struktur, to na ogół: sekcja określonej dyscypliny sportu, klub sportowy, związek określonej dyscypliny sportu (równolegle może być także stowarzyszenie klubów), międzynarodowa federacja danej dyscypliny sportu. Aby uczestniczyć w zawodach sportowych na kolejnych poziomach współzawodnictwa trzeba być zawodnikiem określonej sekcji, zarejestrowanej we właściwym dla niej związku sportowym, który jest członkiem odpowiedniej międzynarodowej federacji sportowej.

Ogniwa struktur organizacyjnych sportu, przede wszystkim sekcje i kluby, w znacznym stopniu zapewniają swoim zawodnikom warunki do treningów (trenerów, obiekty i urządzenia, sprzęt), a także pokrywają koszty związane z udziałem w zawodach, obozach szkoleniowo-treningowych oraz inne koszty.

Sportowiec (zawodnik) to nie „wolny strzelec”, lecz członek zespołu, korzystający z przynależności do niego lecz zarazem zobowiązany z nim współdziałać na rzecz skutecznej realizacji jego celów i zadań. Te zaś są podporządkowane strategii i taktyce działania władz sportowych określonego szczebla i ich sponsorów.

Dla aktywności ruchowej uprawianej poza wspomnianymi lub podobnymi strukturami organizacyjnymi, właściwe natomiast byłyby takie pojęcia, jak: rekreacja, rozrywka, dbałość o sprawność czy kondycję fizyczna, profilaktyka zdrowotna itp.



Sport, to systematyczny obowiązkowy udział zawodnika w treningach i jego stała troska o kondycję, oraz respektowanie w tym zakresie wskazówek i oczekiwań trenera. To swoista rekompensata zawodnika (rewanż) za stwarzane mu warunki dla treningu i realizacji jego aspiracji osiągania coraz lepszych wyników pod fachowym kierownictwem (coś za coś). Na podkreślenie zasługują występujące tu dwustronne sprzężenia stałych relacji i więzi: trener < > zawodnik. To niepowtarzalny i niezbędny typ duetu w sporcie. Głównie od jakości i trwałości jego funkcjonowania zależą wyniki sportowe zawodnika oraz uprawnienia trenera do miana ich współtwórcy. Mało realne są znaczące sukcesy sportowe zawodnika bez udziału trenera.

Istotną cechą sportu jest współzawodnictwo, permanentna bezpośrednia rywalizacja z innymi zawodnikami.6 To najbardziej konkretny, obiektywny sprawdzian rezultatów pracy zawodnika i trenera, a zarazem publiczna manifestacja poziomu ich osiągnięć – z ryzykiem także przykrej, a niekiedy bardzo przykrej porażki.

Bałamutne jest twierdzenie, że pojęcie współzawodnictwa można rozumieć również jako jednoosobowe działanie w celu poprawiania osobistej sprawności fizycznej w zakresie określonych jej parametrów.

Także udział w okolicznościowej imprezie sportowej, czy w towarzyskim meczu rozgrywanym od czasu do czasu, nie uprawnia do miana sportowca. Można to określić jedynie jako pewną formę, doskonalenia i weryfikacji osobistej sprawności fizycznej czy umiejętności ruchowych, lub jako pewną formę rozrywki, rekreacji, a najwyżej jako quasi-sport itp.

Sport, to nieustanna selekcja zawodników. Występuje ona na każdym poziomie współzawodnictwa i dokonuje się jej głównie w procesie hierarchicznych zawodów sportowych. Stanowi ona klasyczny przykład „doboru przez eliminację” - wyłaniania zawodników wyróżniających się wynikami na danym poziomie współzawodnictwa.

Bez selekcji nie byłoby mistrzów i rekordzistów sporcie. Wywołuje ona i wzmacnia u ambitnych zawodników pozytywną motywację do pracy nad sobą, do przezwyciężania słabości i pokonywania barier w procesie szkoleniowo-treningowym oraz w czasie zawodów sportowych. Nawet u zawodników, którzy ponieśli porażkę pojawia się aspiracja do wzmożonej pracy, przede wszystkim by uniknąć eliminacji na dalszy plan, a także w z założeniem przygotowania się do rewanżu.

Selekcja jest jednak przeprowadzana masowo także na etapie wyszukiwania kandydatów do poszczególnych dyscyplin sportu. W niektórych dyscyplinach takich kandydatów poszukuje się już wśród dzieci w wieku 6-7 lat, przy coraz doskonalszych metodach rozpoznawania ich potencjalnych możliwości osiągania w przyszłości wartościowych wyników sportowych. Rzeczników wyczynu sportowego, a zwłaszcza trenerów, skłaniają do tego coraz bardziej wyśrubowane wyniki sportowe, osiągane w coraz młodszym wieku.
Próba oceny dotychczasowych definicji sportu

Na podstawie tekstów przedstawionych wyżej, jako uzasadnione układy odniesienia do analizy i oceny dotychczasowych definicji sportu, możemy przyjąć:



  • formułę pojęcia definicji, zwłaszcza określanej mianem realnej;

  • proponowane desygnaty sportu.

Według powyższych kryteriów, w cytowanych definicjach są liczne określenia nie mające cech swoistych dla pojęcia sportu. Oto przykłady:

  • podnoszenie (nabywanie, doskonalenie), sprawności fizycznej – jest celem także szkolnego wychowania fizycznego oraz rekreacji ruchowej (fizycznej);

  • zaspokajanie potrzeby zabawy, popisu, walki – mieści się także w celach i programach szkolnego wychowania fizycznego;

  • rozwój stosunków społecznych – możliwości realizacji tego celu są bardzo rozległe również poza obszarami aktywności ruchowej;

  • zaspokojenie potrzeby fizjologicznej ruchu, zabawy – jest szczególnie eksponowane w wychowaniu fizycznym dzieci i młodzieży;

  • przyjemność – można jej doznać w przeróżnych okolicznościach, także poza aktywnością ruchową;

W większości definicji występują dwa rodzaje określeń: struktura pojęcia sportu (jego desygnaty) oraz cele sportu. Przykłady tych ostatnich podane są wyżej. W żadnej z cytowanych definicji nie ma natomiast kompletu desygnat sportu (w wersji proponowanej przez autora artykułu). W niektórych definicjach trudno dostrzec nawet jakąkolwiek cechę swoistą tylko dla sportu, właściwą dla struktury tylko tego pojęcia (definicje: 1973, 1983, 1992, 2010-A).

Nieporozumieniem są zwłaszcza dwie ostatnie definicje. Zawarta w 1992 r. w Europejskiej Karcie Sportu oraz wzorowana na niej w polskiej ustawie o sporcie z dnia 25 czerwca 2010 r. Są one znamiennym przykładem ekspansji Światowego Imperium Sportu, arbitralnie zawłaszczającego obszary aktywności ruchowej od wielu lat tradycyjnie uprawianej pod mianem innym niż sport.7 Trudny do akceptacji jest uniformizm pojęcia sportu zaprezentowany we wspomnianych definicjach, zwłaszcza w sytuacji gdy jego autorzy i rzecznicy nie zadali sobie choćby odrobinę trudu by go merytorycznie uzasadnić.


Propozycja ogólnej, syntetycznej definicji sportu

Na podstawie przedstawionych wyżej desygnat sportu i zgodnie z formułą definicji realnej, jako uzasadnioną można uznać ogólną, syntetyczną, a zarazem komunikatywną definicję sportu w następującym sformułowaniu:



Sport, to systematyczna aktywność ruchowa w określonej dyscyplinie, uprawiana w ramach właściwych dla tego pojęcia strukturach organizacyjnych, przepisach i metodach selekcji, podlegająca ocenie w bezpośrednim współzawodnictwie.

Definicja ta świadomie jest ograniczona do struktury pojęcia sportu, zawiera najważniejsze jego desygnaty tylko jemu właściwe w sferze aktywności ruchowej, wyjaśnia co go tworzy. To są konkretne, weryfikowalne fakty, w zupełności wystarczające dla określenia co to jest sport.

W ogólnej, syntetycznej definicji pojęcia sportu zbędne jest natomiast określanie jego celów. Przykłady ich sformułowań w cytowanych definicjach wskazują, jak bardzo są one obarczone subiektywizmem, niekiedy na pograniczu z fantazją i swoistego „chciejstwa”. Ich zasadność jest trudna, jeśli w ogóle możliwa , do weryfikacji.
Pojęcie sportowca

Z proponowanym wyżej projektem definicji sportu, wiąże się miano sportowca. O pewnych znamionach tego pojęcia były już wzmianki przy uzasadnieniach desygnat sportu. Kumulując i uzupełniając zawarte tam myśli możemy uznać, że:



Sportowiecto aktywny członek sekcji określonej dyscypliny sportu, systematycznie uczestniczący w jej zajęciach szkoleniowo-treningowych oraz w zawodach sportowych, konsekwentnie dążący do poprawiania swych osiągnięć sportowych.

W tak rozumianym pojęciu sportowca mieści się oczywiście stosunkowo skromna liczba osób. Jest to jednak zasłużona nobilitacja za systematyczność ćwiczeń i aktywny udział w zawodach sportowych, za dostarczanie swoim sympatykom emocji i satysfakcji osiąganymi sukcesami w bezpośrednim współzawodnictwie.



1 Zuchora K., Sport niejedno ma imię. AWF, Warszawa 1976.

2 Przyjmujemy jako miarodajną definicję publikowaną w wydawnictwie firmowanym przez Radę Europy. W innych publikacjach tekst oryginalny jest nieco inaczej tłumaczony („Sport Wyczynowy” 1993, nr 5-6, s. 13).

3 Encyklopedia Powszechna PWN. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973, tom 1, s. 568.

4 Encyklopedia Popularna PWN. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982, s. 156.

5 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN 2004, tom 2, s. 452.

6 Według Tadeusza Ulatowskiego współzawodnictwo bezpośrednie (podkreślenie – ZJ), stanowi podstawowy warunek rozwoju sportu i stąd wokół zawodów sportowych skupia się głównie działalność osób i instytucji związanych ze sportem. Ulatowski T., Teoria i metodyka sportu. AWF, Warszawa 1979, s. 151.


7 Jaworski Z., Imperium Sportu – refleksje niedokończone. „Lider” 2010, nr 11, s. 6-8.






©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna