Spis treśCI



Pobieranie 1,53 Mb.
Strona9/21
Data23.10.2017
Rozmiar1,53 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   21

Typologia sferyczna doświadczenia potocznego


czynności energomaterialne



działania nietypowe

(nienormatywne, twórcze lub patologiczne)






praca wypoczynek
działania stereotypowe

(tradycyjne, normatywne, konformistyczne)




czynności informacyjne

Rys. 3.

Na pewnym etapie organizacji pracy (czyli przekształcania przyrody w celu zdobycia jedzenia, schronienia i odzieży) dziedzina ta zaczyna się uniezależniać od sfery pracy potocznej ukierunkowanej na wewnętrzne potrzeby pracującego i jego rodu (rodziny). Efektywność zracjonalizowanej pracy oraz dążenie do perspektywicznego zysku (być może nawet bardzo odległego w czasie), w połączeniu z semiotyzacją gospodarki (powstanie semiotycznego ekwiwalentu dóbr materialnych w postaci pieniędzy), stopniowo stają się wartościami samodzielnymi, które zaczynają podporządkowywać sobie potrzeby witalne. W taki oto sposób kształtuje się dziedzina doświadczenia ekonomicznego (zawodowego). Co ciekawe, już Arystoteles dość wyraźnie rozróżniał oikonomię (prowadzenie domu) i chrematystykę (zarabianie pieniędzy). Tę pierwszą nazwał „formą istnienia społecznie chwalebną”190. Chrematystykę uznał natomiast za „dążąca do lepszego obrotu i największego zysku”191 oraz za nienaturalną. Jednak to właśnie czynniki pośredniczenia informacyjno-semiotycznego w procesie dotarcia człowieka do dóbr materialnych (pieniądze lub inne ekwiwalenty wartości) ukształtowały dziedzinę doświadczenia ekonomicznego (zawodowego). Miejsce życia i zdrowia jako naczelnych wartości doświadczenia potocznego zajmują nowe funkcje – zysk i efektywność.

Coś podobnego miało miejsce również przy rozwoju i doskonaleniu emocjonalnej dziedziny relaksu i reprodukcji. Potrzeba zapewnienia stabilnego bezpieczeństwa wypoczynku i prokreacji powołała do życia funkcje organizacji społeczeństwa i wyróżnienia kasty rządzących (najpierw na podstawach fizjologicznych – wieku lub siły fizycznej, później na podstawie zdolności magiczno-manipulacyjne, doświadczenie i wiedzy ezoterycznej). Może nie mam racji (niech mnie poprawią antropolodzy), lecz wydaje mi się, że filogenetyczny rozwój doświadczenia ludzkiego toczył się właśnie w tych dwóch kierunkach:

̶ wojskowo-wytwórczym (wyróżnienie funkcji wodza ̶ posiadającego siłę fizyczną, umiejętności wojskowe i łowieckie),

̶ magiczno-informacyjnym (wyróżnienie funkcji szamana ̶ posiadającego wiedzę ezoteryczną i, nierzadko, zdolności ekstrasensoryczne i psychosugestywne).

Jednocześnie z „pionowymi” relacjami społecznymi powinny były pojawiać się również struktury „poziome” ̶ relacje w plemieniu, wspólnocie, a po ukształtowaniu się rodziny i wyodrębnionej formy zamieszkiwania również relacje powinowactwa i sąsiedztwa. Gwarancja bezpieczeństwa tylko w nieznacznym stopniu wymaga przemocy i zdławienia sprzeciwu. O wiele ważniejsze są mechanizmy emocjonalnego wzajemnego przystosowania się i etycznego współdziałania. Na pewnym etapie ewolucji w świadomości większości osobników uwikłanych we wspólną działalność tego rodzaju powstaje nowa wartość, której nie było na poziomie doświadczenia potocznego – dobro społeczne (rodowe, plemienne, narodowe, ogólnoludzkie). Wartość ta zaczyna dominować, a czasem i przytłaczać wartości witalne.

124

Pojawia się idea tożsamości społecznej – pierwszej (jak uważają niektórzy antropolodzy) formy tożsamości ludzkiej. Powinowactwo i jedność społeczna stopniowo zastępują idee prymitywnego pokrewieństwa zwierzęcego. Powstają mechanizmy bezpośrednio-fizycznego (przemoc) oraz pośrednio-informacyjnego (przekonywanie) emocjonalnego wpływu na wspólnotę i osobnika, czyli prawo i moralność. Pojawia się duchowa tradycja oparta na ideologicznej (magia) i semiotycznej (totem-symbol) manipulacji społeczeństwem. Zadaniem pierwszorzędnym staje się zachowanie tradycji i tożsamości zbiorowej. Stopniowy rozwój stosunków międzyludzkich i dalsza strukturyzacja dziedziny relaksu emocjonalnego i reprodukcji doprowadza do ukształtowania się samodzielnej dziedziny doświadczenia: społeczno-etycznej, albo, mówiąc prościej, dziedziny życia społecznego z naczelną wartością – dobrem społecznym pojmowanym jako dobro moralne192.



Wszystko, co napisałem powyżej, można uznać co najwyżej za piękną bajeczkę. Nie wiemy przecież, jak naprawdę ukształtowała się strona ekonomiczna i społeczno-etyczna ludzkiego doświadczenia. Rosjanie mawiają jednak, że każda bajka jest kłamstwem, ale jest w niej zawsze pewna aluzja do prawdy. Zaproponowaną przeze mnie wersję ewolucji doświadczenia ekonomicznego i społeczno-etycznego z potocznego można przekształcić w całkowicie synchroniczną koncepcję ich styczności funkcjonalnej, nie odwołując się przy tym do spekulacji historycznych. Wystarczy prześledzić nasze życie codzienne, konsekwentnie rozróżniając potrzeby funkcjonalne i pragmatyczne motywy naszych zachowań: od mycia zębów i pójścia do pracy aż do popołudniowego wychowywania dzieci i wieczornego seksu przed snem.

Rys. 4 jest propozycją najbardziej ogólnego sferycznego schematu potocznego doświadczenia w jego styczności z innymi dziedzinami realnego doświadczenia: ekonomią ̶ zwykle realizowaną w pierwszej połowie dnia, i życiem publicznym ̶ któremu większość z nas poświęca drugą połowę dnia, weekendy oraz urlopy. Użyłem kiedyś metafory pierwszej i drugiej połowy dnia jako zasady objaśniającej rozwój i funkcjonowanie obu typów refleksji ̶ racjonalnej i emocjonalnej, oraz obu stron doświadczenia realnego – pracy i wypoczynku. Podobny sposób rozważań znalazłem później w antropologicznym schemacie G. Bachelarda, który ujmował człowieka jako twór z dualną naturą – „dzienną” (naukową) i „nocną” (nieracjonalną)193. Zaproponowany przeze mnie schemat ilustruje przeciwstawienie doświadczenia potocznego (na schemacie – wewnątrz kuli) najbliższym stycznym formom doświadczenia realnego (poza kulą). Górna i lewa część kuli symbolizują dziedzinę wytwórczą (pracę), dolna i prawa – relaksacyjną (czas wolny). W każdej z tych stron działalności potocznej można wyodrębnić właściwą dziedzinę działań – aktywność przedmiotową i emocjonalno-komunikatywną (górny i dolny sektor kuli), oraz dziedzinę motywacji

125

Schemat działalności potocznej w jej relacjach z innymi typami działalności realnej





1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   21


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna