Socjologia – wykł ad



Pobieranie 1,24 Mb.
Strona1/13
Data25.10.2017
Rozmiar1,24 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Socjologia ogólna. Wykłady

Autor – A. Bechowska - Gebhardt

Spis treści
Wykład I. Geneza, istota i rozwój socjologii w zarysie.Wprowadzenie do przedmiotu

Wykład II. Przedmiot socjologii. Socjologia jako nauka

Wykład III Główne teorie socjologii ogólnej .

Wykład IV Przedmiot socjologii organizacji jako przykład subdyscypliny socjologicznej

Wykład V. Wybrane teorie socjologii organizacji

Wykład VI. Jednostka a społeczeństwo.– wybrane zagadnienia

Wykład VII Makrosocjologia. Teorie struktury społecznej

Wykład VIII. Mikrosocjologia. Małe grupy społeczne

Wykład IX. Kultura, społeczeństwo

Wykład X. Kontrola społeczna.

Wykład XI Konflikt społeczny

Wykład XII. Metody i techniki badań socjologicznych. Część I

Wykład XIII. Metody i techniki badań socjologicznych. Część II.

Wykład XIV. Wybrane problemy społeczne

Bibliografia
1. Geneza, istota i rozwój socjologii w zarysie.Wprowadzenie do przedmiotu
Socjologia jako odrębna nauka powstała w połowie XIX wieku. Twórcą nazwy i inicjatorem pierwszych prób określenia przedmiotu, metody i miejsca socjologii wśród innych nauk był francuski uczony August Comte (1798-1857). Utworzył on w 1838 r. termin „ socjologia ”wykorzystując dwa greckie słowa : „ socius” ( zbiorowość, społeczeństwo ) i „logos” ( mądrość, wiedza). Pierwsze książki mające w tytule pojęcie „ socjologia” są autorstwa brytyjskiego myśliciela H. Spencera. Ukształtowanie się socjologii jako dyscypliny naukowej było poprzedzone bogatą refleksją dotyczącą społeczeństwa, ludzkiego w nim funkcjonowania, mającą swoją historię tak długą, jak długa jest historia życia ludzi.

Ludzie nie czekali na pojawienie się nauki społecznej, by wytworzyć sobie idee prawa, moralności, rodziny, państwa, a nawet społeczeństwa, ponieważ bez tych idei nie mogliby się w życiu obejść” [ E. Durkheim, Zasady metodologii socjologicznej, Warszawa 1968, za: J. Siewierski, 2004, s. 11]].

Wśród badacze zajmujących się historią myśli socjologicznej i społecznej nie ma jednoznaczności w aspekcie narodzin socjologii. Często zauważa się jej zalążki w dziełach pisarzy starożytnych, zwłaszcza Platona i Arystotelesa.

Cechą charakterystyczną gatunku ludzkiego jest spędzanie życia w różnych jego wymiarach wśród innych – nigdy tak naprawdę nie jesteśmy sami - w pracy, w różnego rodzaju załatwianiu swoich spraw, w kontaktach z innymi ludźmi, nawet jeżeli spędzamy samotnie wieczór w domu, to np. oglądając telewizję, korzystamy z efektów czyjejś aktywności. Ponadto nie przestajemy być członkiem jakiejś zbiorowości – rodziny, grupy studenckiej, grupy przyjaciół, obywatelem danego państwa, członkiem określonego społeczeństwa itd. – zmieniać się może tylko rodzaj lub konfiguracja charakteru naszego uczestnictwa w tych gremiach, pewnego rodzaju uczestnictwo może w danym momencie czasowym „wybić się na pierwszy plan”. Ujmując tę kwestię językiem socjologicznym, można stwierdzić, że pełnimy określone role społeczne – córki, syna, studenta, członka społeczeństwa polskiego, podwładnego, przełożonego itp., a nawet całą wiązkę ról społecznych.



Podobne problemy w pewnej perspektywie zauważali już pisarze starożytni. Rozważali w swoich pismach kwestie m. in. stadnych zachowań człowieka, czemu np. dał wyraz Arystoteles, ujmując w swoim dziele „ Polityka” jednostkę ludzką jako „ zoon politicon” ( „zwierzę polityczne” ), czyli w socjologicznej terminologii ‘ istotę społeczną”. Dociekali istoty państwa i społeczeństwa, jako sztucznych wytworów działalności ludzkiej, wyodrębnionych ze świata natury, które były dla nich pojęciami tożsamymi. Państwo i społeczeństwo zaczęto ujmować w osobnych kategoriach pojęciowych dopiero w XVII w. Zdobywanie i systematyczne rozwijanie wiedzy o społeczeństwie, według różnych badaczy, rozpoczęło się jednak w XIX w., według innych jeszcze pod koniec XVIII w. Jak pisze A. Giddens, „ jako ludzie zawsze byliśmy ciekawi źródeł naszych zachowań, ale przez tysiąclecia ludzkie rozumienie siebie było zdeterminowane przez pojęcia przekazywane z pokolenia na pokolenie. Rozumienie to przybierało często postać wykładni religijnych lub zawierało się w popularnych mitach, przesądach czy tradycyjnych poglądach. Obiektywne i systematyczne badania zachowań ludzi i społeczeństw są stosunkowo nowym przedsięwzięciem, którego początki sięgają końca XVIII w. Przełom stanowiło zastosowanie do poznawania świata nauki. Narodziny metody naukowej wywołały radykalną zmianę w sposobie patrzenia na świat i jego pojmowaniu” [ Giddens, 2007, s. 31]. Na powstanie nowego podejścia naukowego miały wpływ także konkretne wydarzenia historyczno – społeczne, jak Wielka Rewolucja Francuska zmieniająca dotąd istniejący porządek społeczny, wprowadzająca w efekcie świat nowych idei i wartości, oraz rewolucja przemysłowa, która wywołała szerokie spektrum zmian gospodarczych i społecznych w wyniku zastosowania nowych technologii przemysłowych. Dlatego nowe zjawiska i mechanizmy społeczne stały się interesującym obszarem dla rozważań wielu różnych myślicieli w tym czasie. Jak zauważa Giddens, „ kres tradycyjnych wzorów życia skłonił myślicieli do poszukiwań nowego rozumienia świata zarówno społecznego, jak i naturalnego. Uwikłani w wydarzenia towarzyszące dwóm wielkim rewolucjom, pionierzy socjologii starali się pojąć ich przyczyny i potencjalne skutki” [ Giddens, 2007, s. 31]. Perspektywa poznawcza opierała się w tym czasie na dwóch zasadniczych przekonaniach . Pierwszym było to, że nowa nauka , czyli socjologia, będzie obejmowała swym zasięgiem całość społecznego doświadczenia. Drugim było zaś takie, że wiedza socjologiczna będzie posiadała taki „ poziom ścisłości ”, jak nauki przyrodnicze. To drugie przekonanie było szczególnie mocne w pracach takich twórców nowej dyscypliny naukowej jak oczywiście A. Comte, oraz C. H. Saint – Simon ( 1760 – 1825), J. S. Mill ( 1806 – 1873), K. Marks ( 1818 – 1883), H. Spencer ( 1820 – 1903 ). Oczekiwali oni, że socjologia umożliwi ścisłe ustalanie faktów, a odkrywane prawidłowości życia społecznego będą miały charakter uniwersalny. Socjologia miała zatem zyskać status dyscypliny naukowej dającej naukowe podstawy do prognozowania przyszłych zdarzeń. Ścisłość i obiektywność nowej nauki miały więc odróżniać ją od dotąd istniejących rozważań nad społeczeństwem, zawierających się w filozofii społecznej, naukach moralnych, historii obyczajów itp., oraz stać się instrumentami potrzebnej reformy społecznej [J. Siewierski, 2004, s. 18]. Optymistyczne założenia twórców socjologii nie znalazły jednak potwierdzenia w praktyce , ponieważ okazało się, że wykorzystywanie praw, wzorów zapożyczonych z nauk przyrodniczych prowadzi do różnorodnych wyników w aspekcie budowanych praw życia społecznego, jak też w prognozowaniu przyszłości. Przyczyniło się to rozpoczęcia różnych debat, dyskusji i polemik dotyczących teorii oraz metod nauk społecznych znanych jako antynaturalistyczny przełom w humanistyce, co spowodowało odejście od odkrywania uniwersalnych praw społecznych mających umożliwiać przewidywanie przyszłości, a zwrócenie się ku studiom nad konkretnymi przypadkami społeczno – historycznymi, takimi jak np. wpływ etyki protestanckiej na powstanie kapitalizmu czy krążenie elit w społeczeństwie. W tym nurcie ujmowania rzeczywistości społecznej jednymi z najważniejszych przedstawicieli socjologii są M. Weber ( 1864 – 1920), E. Durkheim ( 1858 – 1917 ) i V. Pareto ( 1848 – 1923). Należy jednak podkreślić, że nie usiłowali oni stworzyć ogólnej teorii socjologicznej, takiej, która dawałaby podstawy dla interpretacji wszystkich faktów społecznych . Warte jest natomiast zauważenia, że na podstawie ich myśli socjologicznej, oraz angielskiej etnologii B. Malinowskiego ( 1884 – 1924) i Radcliffe – Browna ( 1881 – 1955) w latach 40 – tych i 50 – tych XX w. w amerykańskich ośrodkach akademickich powstała właśnie ogólna teoria socjologiczna , jaką był funkcjonalizm. Wczesną socjologię amerykańską cechowało w szczególności podejście empiryczne. Przewodnim było przekonanie , że badania społeczne powinny się raczej opierać na intuicji, niż na przyjętych założeniach, i przed ukształtowaniem się teorii funkcjonalnej w socjologii amerykańskiej wyróżniały się trzy obszary zainteresowań socjologicznych nie bazujące na teorii: penetracja nędzy społecznej ( tzw. muck – raking), amerykańska społeczność lokalna ( community) oraz opis stosunków społecznych w wielkim mieście ( szkoła chicagowska Parka). Takie podejście do rzeczywistości społecznej uległo zmianie wraz z powstaniem teorii funkcjonalnej, łączonej z takimi nazwiskami jak T. Parsons, R. K. Merton, E. Shils, K. Davis i innych [J. Siewierski, 2004, s.19 – 20] . Do najważniejszych , nowszych perspektyw teoretycznych, oprócz funkcjonalizmu, należy także zaliczyć teorię konfliktu oraz interakcjonizm symboliczny, (które zostaną omówione w dalszej części niniejszego opracowania).

Potoczna a socjologiczna wiedza o społeczeństwie. Najważniejsze różnice

Socjologowie tworzą wiedzę o społeczeństwie na podstawie analiz teoretycznych i badań empirycznych. Należy jednak zauważyć, że każdy człowiek żyjący w społeczeństwie ma jakąś o nim wiedzę, którą nabył i nabywa z wielu różnych źródeł - z własnych doświadczeń, obserwacji i przemyśleń, z procesu socjalizacji, rozmów, mass mediów itp.. Różny jest też stopień wiedzy o społeczeństwie u ludzi. Niektórzy dochodzą w ten sposób do bardzo dużej znajomości swego społeczeństwa, inni zaś mniej interesują się życiem społecznym, ograniczając się do własnych spraw. Tego rodzaju wiedza nazywa się wiedzą potoczną o społeczeństwie. Niezależnie od tego czy jest ona mniej lub bardziej głęboka, opiera się ona jednak na tzw. zdrowym rozsądku, intuicji, uogólnianiu doświadczeń, własnych czy też osób ze swego kręgu rodzinnego czy towarzyskiego, często w sposób emocjonalny i przypadkowy. Z tych powodów wiedza potoczna o społeczeństwie często bywa zawodna.

Do najważniejszych przyczyn zawodności potocznej wiedzy o społeczeństwie należą:

1) Jednostkowość doświadczenia potocznego.

Człowiek jako jednostka żyje tylko w określonym środowisku, np. na wsi, w mieście, w miejscu pracy, wśród ludzi własnej profesji itp.. Tymczasem społeczeństwo składa się z bardzo wielu środowisk, których jednostka nie jest w stanie poznać przez osobiste doświadczenie.

2) Wartościowanie zjawisk społecznych z punktu widzenia własnego celu, interesu lub uznawanych wartości.

Obserwacja człowieka działającego w społeczeństwie nie może być wolna od subiektywizmu spowodowanego osiąganiem celów mających na celu realizację potrzeb jednostkowych. Człowiek inaczej ocenia i postrzega zjawiska, które są dla niego istotne, nagradzające lub zagrażające niż zjawiska dla niego obojętne, których istnienia często nawet nie zauważa. Z tego powodu potoczne obserwacje rzeczywistości społecznej obciążone są tzw. myśleniem życzeniowym - ludzie postrzegają rzeczywistość tak, jak chcieliby, by ona wyglądała ze względu na cele, jakie pragną osiągnąć.

3. Obserwacja zjawisk społecznych w oderwaniu od ich złożonego kontekstu społecznego.

Potoczna obserwacja rzeczywistości społecznej jest fragmentaryczna nie tylko dlatego, że jest to obserwacja jednostkowa i subiektywna, ale również dlatego, że jest spostrzeganiem z określonego punktu widzenia wyznaczonego pozycją i rolą społeczną, zainteresowaniem lub wiedzą obserwatora. Na przykład niesprawiedliwość społeczna inaczej jest postrzegana z dołu a inaczej z góry hierarchii społecznej czyli w zależności od pozycji społecznej obserwatora. Podobnie wykonywany zawód wyostrza nasze spojrzenie i uwrażliwia na te aspekty rzeczywistości, które są z nim powiązane. Tymczasem zjawiska społeczne mają zawsze wiele aspektów i swój specyficzny kontekst, których w potocznej obserwacji nie dostrzegamy lub dostrzegamy z niejednakową ostrością.

4) Brak perspektywy teoretycznej. Nauka tworzy abstrakcyjne modele rzeczywistości, dzięki którym poznaje przyczyny zachodzenia zjawisk i ich cechy, które są empirycznie niepoznawalne. Aby dotrzeć do faktów, trzeba wyjść poza fakty. Faktografia nie jest nauką o faktach.

5) Fałszywa świadomość społeczna czyli: mity, stereotypy, powodujące zniekształcenia w postrzeganiu faktów społecznych.

6) Brak odpowiednich narzędzi badawczych i umiejętności obserwacji ludzkich zachowań, którymi dysponuje socjologia, takich jak określona aparatura pojęciowa, techniki badawcze i inne reguły i rygory naukowego poznania rzeczywistości.

W wyniku zastosowania wymogów naukowego poznawania rzeczywistości społecznej przyczyny zawodności wiedzy potocznej zostają, jeśli nie całkowicie wyeliminowane, to przynajmniej znacząco ograniczone. W rezultacie powstaje wiedza socjologiczna, która jest wolna, przynajmniej w dużym stopniu, od wymienionych przyczyn zawodności wiedzy potocznej, czyli od jednostkowości doświadczenia, subiektywizmu, mitów, stereotypów i innych form fałszywej świadomości. Socjologia opisuje więc zjawiska społeczne w ich wieloaspektowym kontekście, opiera się na teorii i zastosowaniu odpowiednich narzędzi badawczych.

Socjolog jest człowiekiem, który jest w stanie „ przejść ponad ” swoimi bezpośrednimi uwarunkowaniami i ujrzeć rzeczywistość w innym świetle. Jak pisze socjolog A. Giddens [ 2007, s. 27], „ socjologia pokazuje konieczność uzyskania szerszego spojrzenia na to, dlaczego jesteśmy, kim jesteśmy i dlaczego działamy tak, jak działamy. Uczy, że to, co uważamy za naturalne, nieuchronne, dobre lub prawdziwe, wcale nie musi takie być, i że to, co w naszym życiu „ dane ”, jest w znacznym stopniu wytworem historii i społeczeństwa”. „ Podstawą wypracowania socjologicznego spojrzenia na świat jest zrozumienie subtelnych, a zarazem skomplikowanych i zasadniczych mechanizmów, za sprawą których nasze doświadczenie społeczne znajduje odbicie w życiu każdego z nas”[ Giddens, tamże, s. 27]. Socjologiczne spojrzenie na rzeczywistość, socjologiczne myślenie, czyli myślenie w szerszych kategoriach, ujmowanie rzeczy w różnych aspektach, z różnych perspektyw, w szerszym kontekście, polega na ćwiczeniu wyobraźni. Amerykański autor C. W. Mills [1970] sformułował pojęcie „ wyobraźnia socjologiczna”, i można stwierdzić, że na tym głównie polega praca socjologa. [ Giddens, 2007, s. 30]. Wyobraźnia socjologiczna wyraża się w zdystansowaniu się od standardowego postrzegania rzeczywistości ( pewnych jej fragmentów) i spojrzenia na różne sprawy na nowo, „ świeżym okiem”, pomaga nam zauważyć, że wiele zdarzeń dotyczących życia danej jednostki, pozornie rutynowych, lub indywidualnych, tak naprawdę dotyka szerszych kwestii. Przykładowo, osoba bezrobotna przeżywać może osobisty dramat, ale jeżeli znaczna liczba osób znajduje się w podobnej sytuacji, to jest to już poważny problem społeczny, wymagający nie tylko pewnych działań, ale przede wszystkim zbadania i wyjaśnienia tej kwestii. Według Millsa w kontekście wyobraźni socjologicznej, socjologia może mieć wiele praktycznych zastosowań w życiu. Świadomość różnic kulturowych. Socjologia umożliwiając wielowymiarowe spojrzenie na rzeczywistość, z różnych perspektyw, innych niż nasze własne, pozwala zrozumieć problemy innych ludzi. Posiadając wiedzę o tym , jak oni żyją, możemy nie tylko zrozumieć ich problemy nie oceniając ich ponadto, co ma duże praktyczne znaczenie, ale również możemy im pomóc , dzięki temu, że znamy rodzaj , charakter ich społecznego doświadczenia.



Ocena skutków działania. Badania socjologiczne pomagają w ocenie efektów praktycznych inicjatyw społecznych

Samopoznanie. Socjologia może nam pomóc w lepszym zrozumieniu samego siebie, dlaczego czasem zachowujemy się tak a nie inaczej, z czego wynikać mogą nasze zachowania, których sami niekiedy się po sobie byśmy nawet nie spodziewali. Dlatego im lepiej rozpoznajemy powody naszych zachowań, lepiej rozumiemy, dlaczego robimy to, co robimy i tak jak robimy, lepiej rozumiemy funkcjonowanie społeczeństwa i nas w nim, poznajemy zasady tego funkcjonowania, i mamy tym samym nieco większą kontrolę nad sobą i naszym zachowaniem, bo czasami właśnie nawet sama wiedza o tym co i dlaczego się stało, pozwala nam poczuć tę kontrolę nad życiem, a czasami nawet nas wytłumaczyć, ale również wyciągnąć wnioski na przyszłość.

P. Sztompka [ 2002, s. 38 – 39] rozwija pojęcie socjologicznej wyobraźni wskazując, że jest to bardzo złożona umiejętność, na którą składa się wiele elementów :

  1. dostrzeganie, że wszelkie fenomeny społeczne są efektem zamierzonym lub niezamierzonym, natychmiastowym lub skumulowanym, bezpośrednim lub pośrednim działań , decyzji , wyborów sprawczych podmiotów społecznych ( jednostek lub zbiorowości)

  2. świadomość głębokich, ukrytych zasobów lub barier strukturalnych i kulturowych, wyznaczających szanse działań podmiotowych

  3. rozpoznanie we wszelkich fenomenach społecznych skumulowanego dziedzictwa przyszłości, czyli tradycji społecznej i kulturowej wpływającej na współczesne działania podmiotów

  4. postrzeganie życia społecznego, w tym także pozornie trwałych instytucji czy organizacji, poprzez ich ciągłą zmienność

  5. akceptacja wielkiej różnorodności form i przejawów życia społecznego.

Powyższe elementy składające się na wyobraźnię socjologiczną umożliwiają przeciwstawianie się czy ograniczanie fatalizmu, determinizmu, mitu absolutnej wolności człowieka i woluntaryzmu, prezentyzmu, dogmatyzmu czy etnocentryzmu. . W ten sposób socjologiczna wyobraźnia odrzuca statyczny punkt widzenia na rzecz dynamiki oraz uczy tolerancji wobec różnych aspektów życia społecznego.

Socjologiczna wyobraźnia według P. Sztompki jest to „ zdolność wiązania wszystkiego, co dzieje się w społeczeństwie, z warunkami strukturalnymi, kulturowymi i historycznymi oraz z działaniami podejmowanymi w tych warunkach przez podmioty indywidualne i zbiorowe, które w efekcie kształtują świat społeczny w całej jego złożoności i różnorodności” [tamże, s. 39].

Reasumując, „ socjologia jest przedmiotem , który ma szerokie zastosowanie praktyczne. Na wiele sposobów może przyczyniać się do krytyki społecznej i praktycznej reformy społecznej. Już samo lepsze rozumienie danych okoliczności społecznych pozwala lepiej nad nimi panować. Jednocześnie socjologia oferuje możliwość rozwoju naszej wrażliwości kulturowej, co daje praktycznym rozwiązaniom społecznym oparcie w różnych wartościach kulturowych. W kategoriach praktycznych możemy badać skutki wdrażania określonych programów społecznych. Wreszcie, co chyba najistotniejsze, socjologia daje możliwość samopoznania i, co za tym idzie, zwiększa możliwości zmiany warunków własnego życia” [ Giddens, 2007, s. 43].Każdy, kto zaczyna interesować się socjologią, zauważa wielość podejść i stanowisk, całe bogactwo ujmowania rzeczywistości, to pozwala rozwijać tzw. horyzonty. Socjologia tak naprawdę dotyczy badania nas samych i naszego takiego czy innego świata, dlatego jest tak fascynująca.

II. Przedmiot socjologii. Socjologia jako nauka



Definicje socjologii. Przedmiot zainteresowań socjologii.

Według współczesnych definicji socjologia jest nauką o społeczeństwie albo inaczej o zbiorowościach ludzi. Przedmiotem jej badań są zjawiska powstałe w wyniku oddziaływania ludzi na siebie, takie jak; formy świadomości, zachowania, postawy i motywacje, uznawane wartości, normy moralne, więzi, konflikty, władza i autorytet, struktury zbiorowości itp. Badanie zjawisk powstających w wyniku oddziaływań między ludźmi jest cechą odróżniającą socjologię od psychologii, która również zajmuje się świadomością i zachowaniami jednostek, ale zależnymi od organicznych własności ludzi takich jak temperament, wrodzone zdolności, cechy psychomotoryczne itp.. Należy zauważyć, że ścisłe rozgraniczanie obszarów zainteresowań socjologii i psychologii jest jednak trudne, ponieważ obie te dyscypliny zajmują się badaniem wielu tych samych zagadnień przy zastosowaniu tych samych metod badawczych. Socjologia bada zbiorowości ludzi takie jak: grupy społeczne, kategorie społeczne, klasy i warstwy społeczne i inne. Przykładem grupy społecznej może być rodzina, grono przyjaciół, grupa pracownicza. Kategorią społeczną jest zbiór ludzi posiadających jakąś cechę np. wykonujących ten sam zawód, albo ogół obywateli z wyższym wykształceniem. Socjologia opisuje i klasyfikuje różne typy zbiorowości, tworząc teorie społeczeństwa i zbiorowego zachowania się ludzi.

Według J. Szczepańskiego przedmiotem badań socjologii są:

1) zjawiska i procesy tworzenia się różnych form życia zbiorowego ludzi,

2) struktura tych zbiorowości,

3) zjawiska i procesy zachodzące w tych zbiorowościach wynikające z wzajemnego oddziaływania ludzi na siebie,

4) siły skupiające i siły rozbijające te zbiorowości,

5) zmiany i przekształcenia w nich zachodzące [Szczepański, 1970, s. 12].

Socjologię można uznać za „jedną z gałęzi nauk społecznych, która stara się badać naturę ludzkiego zachowania, związki międzyludzkie oraz ich rezultaty. Obszar jej zainteresowań jest bardzo szeroki: począwszy od antropologii, poprzez nauki polityczne, ekonomię, aż po psychologię”[ B. Gramlewicz, M. Gramlewicz, 2007, s. 11].

Inni socjologowie zwracają uwagę na trudności jednoznacznego określenia przedmiotu badań socjologii. T. Szczurkiewicz twierdzi, że: "Definicji analitycznej socjologii, tzn. definicji, która by w sposób wyczerpujący określiła przedmiot i zadania tej nauki, nie można podać. Nie jest to zresztą możliwe w odniesieniu do jakiejkolwiek nauki, jak długo to nauka rozwija się i przekształca ustawicznie swoje teorie i pojęcia oraz zakres badań. Nauka nie jest zbiorem twierdzeń niezmiennych i nienaruszalnych, lecz zbiorem twierdzeń, które maja prowadzić do wykrycia coraz to nowych twierdzeń, przy przezwyciężaniu równoczesnym dawnych twierdzeń" [Szczurkiewicz 1970, s. 328].

Socjologia jako nauka humanistyczna.

W metodologii badań socjologicznych wyróżnia się dwa sposoby obserwacji rzeczywistości społecznej - obserwację zewnętrzną i wewnętrzną [Nowak 1985, s. 65-73]. Obserwacja zewnętrzna, według S. Nowaka polega na rejestracji fizycznych lub biologicznych aspektów ludzkich zachowań np. przestrzenne przemieszczanie ludności, sposoby ubierania się, sposób lub wielkość wykonywanej pracy itp. Obserwacja zewnętrzna jest podobna do tej jaką prowadzi np. zoolog na mrówkach lub pszczołach albo też do tej jaką prowadzi fizyk badający ruch cząsteczek materii.

Obserwacja wewnętrzna (albo rozumiejąca), polega na uprzytomnieniu sobie, co myślą i czują ludzie obserwowani przez badacza, jakie motywy nimi kierują, jak pojmują sens swoich działań. Wczuwanie się w stan psychiczny osób obserwowanych nazywa się empatią, a obserwowanie rzeczywistości społecznej oczami innych ludzi nazywa się obserwacją ze współczynnikiem humanistycznym. Twórcą tego pojęcia jest F. Znaniecki. Pisał on: "Podstawowym materiałem empirycznym dotyczącym jakiegoś ludzkiego działania jest doświadczenie samej osoby działającej, uzupełnione doświadczeniem tych, którzy reagują na jej działania" [cyt. za Nowak 1985, s. 68].

Rozumienie przeżyć towarzyszących zachowaniom ludzi jest specyficzną cechą nauk humanistycznych odróżniających ich od nauk przyrodniczych; dla socjologa subiektywne doświadczenia osób badanych są podstawowym obiektem obserwacji. Socjolog poznając fakty społeczne zadaje sobie trzy pytania:

- co zachodzi w obserwowanej rzeczywistości (opis)

- co ludzie sądzą, że zachodzi w obserwowanej rzeczywistości (rozumienie i/lub wyjaśnianie),

- dlaczego zachodzi opisywane zjawisko w rzeczywistości i dlaczego ludzie na swój sposób postrzegają badaną rzeczywistość (wyjaśnianie).

Podstawą rozumienia innych ludzi przez badacza jest:

- wspólnota gatunkowa

- wspólnota cywilizacyjno-kulturowa

- doświadczenia życiowe badacza i introspekcja, czyli wczuwanie się we własne stany psychiczne po to, by zrozumieć innych ludzi

- wrodzona i rozwijana wyobraźnia badacza i zdolność do wczuwania się w stan psychiczny innych ludzi czyli empatia [Nowak 1985, s. 84].

Opis socjologiczny ludzkich zachowań nie ogranicza się jedynie do zarejestrowania obserwowalnych zewnętrznie aspektów zachowania, ale także jest uzupełniony zrozumieniem tych działań, przy czym rozumienie zachowań innych ludzi może być zarówno opisem jak też wyjaśnieniem. To drugie zachodzi wtedy, gdy jakieś zjawisko zależy od stanu świadomości ludzi, wówczas zrozumienie tego zjawiska staje się także jego wyjaśnieniem. Działania ludzi wynikają z postrzegania (definicji) rzeczywistości społecznej przez działających ludzi. Zrozumienie działań ludzi oznacza dotarcie przez badacza do znaczenia, które sami ludzie przypisują swoim działaniom, do intencji, jakie nimi powodują, i przeżyć, jakie im towarzyszą. Opis zachowań ludzi przez rozumienie ich czyli ze współczynnikiem humanistycznym jest właściwym przedmiotem badań socjologicznych, a pozytywistyczne wyjaśnianie działań ludzi jedynie czynnikiem zewnętrznym bez „ perspektywy rozumiejącej" nie jest wystarczające. Pojęcie rozumienia należy odróżnić od wyjaśniania (eksplanacji). Wyjaśnić jakieś zjawisko to znaczy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego ono zachodzi, natomiast zrozumieć jakiegoś człowieka, znaczy wczuć się w jego stan psychiczny. Rozumienie w tym znaczeniu jest więc pogłębionym opisem “wewnętrznym”, a wyjaśnianie – podaniem przyczyny zewnętrznej.

Kategorię "rozumienia" jako dyrektywę metodologiczną wprowadził do socjologii jeden z twórców socjologii organizacji wybitny socjolog niemiecki - Max Weber, nawiązując pod tym względem do W.Diltheya. Według weberowskiej definicji socjologia jest to nauka, "która dąży do objaśniającego zrozumienia działania społecznego i przez to do przyczynowego wyjaśnienia jego przebiegu i skutków" [cyt. za Szacki 1981, s. 523].

Struktura socjologii jako nauki

Socjologia jako nauka ma swoją strukturę. Ze względu na stopień ogólności formułowanych twierdzeń rozróżnia się socjologię ogólną, która tworzy pojęcia i teorie o wysokim stopniu ogólności i abstrakcji. Do nich należą np. teorie struktur społecznych, teorie rozwoju i inne. Obok socjologii ogólnej istnieje wiele socjologii szczegółowych, zajmujących się badaniem różnych segmentów życia społecznego. Do nich należą m.in. socjologia wychowania, religii, rodziny, wsi i miasta, polityki, przemysłu, pracy, socjologia organizacji i kierowania. Socjologia szczegółowa wykorzystuje ogólne teorie socjologiczne do badania zjawisk społecznych o niskim stopniu ogólności, a więc konkretne zbiorowości społeczne, jak np. wieś lub region; procesy społeczne jak np. wychowanie albo praca zawodowa oraz instytucje i organizacje np. wojsko, kościół, rodzina czy zakład pracy. Socjologie szczegółowe badając konkretne zjawiska społeczne tworzą teorie o niskim zasięgu. W miarę gromadzenia się badań empirycznych możliwe jest uogólnienie ich wyników najpierw w postaci teorii średniego a później wysokiego zasięgu.



Praktyczne znaczenie badań socjologicznych

Badania socjologiczne podobnie jak każde inne badania naukowe spełniają dwie funkcje - poznawczą, polegającą na opisie, wyjaśnianiu rzeczywistości i budowaniu jej teorii oraz pragmatyczną, służącą do przewidywania i przekształcania rzeczywistości społecznej. Pragmatyczna funkcja socjologii realizuje się na dwa sposoby.

Pierwszy z nich polega na tym, że wiedza socjologiczna służy do podjęcia konkretnych decyzji o wyborze działań zmieniających rzeczywistość społeczną. Jest to socjotechniczna funkcja socjologii, która polega na dostarczeniu wiedzy, rad, ekspertyz np. o sposobach kierowania ludźmi, o podejmowaniu decyzji, o powodowaniu pożądanych lub ograniczeniu niepożądanych zachowań ludzi itp. W socjologii wyodrębnił się nurt badań pod nazwą "socjotechnika" albo "inżynieria społeczna", który stawia sobie za cel wypracowanie technik skutecznego stosowania nauk społecznych w praktyce. Jeden z czołowych przedstawicieli tego nurtu - A.Podgórecki - tak definiuje socjotechnikę i jej funkcje: "Centralnym elementem w rozważaniach nad możliwościami sterowania procesami społecznymi poprzez użycie wyników badań nauk społecznych jest inżynieria społeczna lub socjotechnika. Ta dyscyplina dlatego zajmuje miejsce zasadnicze, ponieważ jej zadaniem jest właśnie dawanie rekomendacji zmierzających do tego, aby świadomie i celowo oddziaływać na zjawiska społeczne. Przekształcanie zjawisk społecznych dotyczy sprawy rozstrzygania konkretnych sytuacji społecznych, ale dotyczy także i przede wszystkim mniej lub więcej długofalowego oddziaływania na procesy społeczne. Przez socjotechnikę rozumie się bowiem zbiór dyrektyw mówiących o tym, jak za pomocą odpowiednich środków dokonywać celowych, z góry zamierzonych przekształceń społecznych, opierając się przy tym na uznawanych ocenach, przyjętych wartościach społecznych oraz na nagromadzonej wiedzy dotyczącej prawidłowości ludzkiego, zbiorowego zachowania [Podgórecki, 1974, s. 566].

A.Podgórecki wyodrębnia trzy metody socjotechniczne:



  1. perswazję, polegającą na oddziaływaniach, które "zmierzają do zmiany przekonań, opinii, postaw innych osób za pomocą argumentacji emocjonalnej lub racjonalnej",

  2. manipulację, rozumianą jako techniki oddziaływania, które "zmierzają do zmiany przekonań, opinii, postaw innych bez ich wiedzy o tym, a 17 czasem nawet wbrew ich woli";

  3. facylitacje, które polegają na "stworzeniu pewnych realnych, rzeczowych lub organizacyjnych sytuacji oddziałujących pośrednio na postawy, opinie czy poglądy ludzi" [Podgórecki 1974, s. 567]

Drugi sposób wykorzystania wyników badań socjologicznych zmierzający do przekształcenia rzeczywistości społecznej polega na bezpośrednim oddziaływaniu wiedzy socjologicznej na świadomość ludzi, "a w wyniku tego również na zachowania osób badanych, co z kolei może mieć daleko sięgające konsekwencje dla struktury i sposobu funkcjonowania nawet dość rozległych układów społecznych. Wiąże się to z faktem, iż każdy człowiek musi dysponować pewnym minimum wiedzy społecznej, pewnymi definicjami sytuacji, w których istnieje i działa" [Nowak 1985, s. 448-449]. Tę funkcję socjologii przyjęto nazywać funkcją humanistyczną. Przykładem tego rodzaju społecznych skutków badań socjologicznych mogą być efekty sondaży przedwyborczych - ludzie dowiadując się, jakie są rozkłady preferencji w określonej sprawie w społeczeństwie, sami zmieniają swoje wybory. Przy tym nie jest istotne, czy wiedza, którą ludzie kierują się jest obiektywna i prawdziwa, czy też fałszywa. Skutki zachowań ludzi powodowane ich fałszywą świadomością są prawdziwe. Jeśli ludzie uznają jakieś zjawiska społeczne za prawdziwe, to są one prawdziwe w swoich konsekwencjach, ponieważ życia społecznego nie tworzą zdarzenia, lecz poglądy ludzi na temat zdarzeń.

Humanistyczna funkcja socjologii, polega na tym, że rozwijając teorię życia społecznego, opisując i wyjaśniając zjawiska i procesy społeczne, socjologia oddziałuje na świadomość społeczną. W ten sposób wpływa na postawy i motywy postępowania, a tym samym na zachowania się ludzi. Socjologia tworząc wiedzę o społeczeństwie, w wyniku upowszechnienia tej wiedzy wpływa na rzeczywistość społeczną. W zależności od sposobu wykorzystania socjologii nauka ta może pełnić wobec istniejącego porządku społecznego rolę apologetyczną, demaskatorską lub po prostu poznawczą, czyli opisującą i wyjaśniającą zachodzące zjawiska społeczne. Każda z tych ról może wywołać zmiany społeczne.

Wyniki badań socjologicznych mogą więc być praktycznie wykorzystane na dwa sposoby: albo przez formułowanie porad, ekspertyz, wskazówek do wykorzystania przez osoby mające wpływ na rzeczywistość społeczną np. przez kierowników organizacji, albo przez ukształtowanie świadomości ludzi działających, w rezultacie czego zmieniają oni swoje zachowania a w konsekwencji rzeczywistość społeczną. Samo przeprowadzenie badań socjologicznych i upowszechnienie ich wyników może okazać się skutecznym sposobem wywoływania zmian w określonym układzie społecznym. Wyróżnione przez S. Nowaka funkcje spełnia zarówno socjologia ogólna, jak też socjologie szczegółowe.



Przydatność socjologii w życiu. Rzeczywistość z socjologicznej perspektywy. Wyobraźnia socjologiczna
III. Teorie socjologii ogólnej
Dylematy socjologii

Jak zauważa A. Giddens [2007, 39], pierwsi socjologowie interesowali się zmianami zachodzącymi w otaczającym ich świecie i pragnęli je zrozumieć, niemniej jednak samo zrozumienie , opis, wyjaśnianie różnorodnych zdarzeń nie było ich jedynym, głównym celem. Chcieli oni czegoś więcej, a mianowicie stworzenia metody badania świata społecznego, umożliwiającej wyjaśnianie funkcjonowania społeczeństw w ogóle i uchwycenie natury zmiany społecznej.

Socjologia jest nauką bez paradygmatu, co oznacza, że w obrębie tej nauki nie występuje jakikolwiek zespół twierdzeń , czy też teoria, których prawdziwość akceptowaliby wszyscy jej przedstawiciele, wręcz przeciwnie, nawet w kwestiach wydawałoby się elementarnych mają miejsce rozmaite szkoły myślenia, różne podejścia, co w pewnym sensie świadczy też o bogactwie poznawczym , intelektualnym socjologii.

W socjologii nie tylko nie ma takiej teorii, którą akceptowaliby wszyscy reprezentanci tej nauki, ale również występują pomiędzy nimi różnice poglądów nawet w sprawach tak podstawowych, jak przedmiot badań i metody badawcze W tym kontekście można wskazać [ za :J. Siewierski, 2004, s.17 ] cztery przykłady kontrowersji w podejściu do kwestii podstawowych, spośród których dwa pierwsze odnoszą się do natury rzeczywistości społecznej, a pozostałe dwa do metody jej badania.



  1. indywidualizm – holizm : kontrowersje dotyczą relacji jednostka – społeczeństwo. Indywidualistyczne stanowisko zakłada prymat jednostki wobec społeczeństwa, natomiast holistyczne – prymat społeczeństwa wobec jednostki, przy czym skrajne podejście indywidualistyczne sprowadza wszelką całość społeczną do zbioru jednostek, a skrajne podejście holistyczne neguje istnienie czegoś takiego jak jednostka

  2. teoria funkcjonalna – teoria konfliktu : kontrowersje dotyczą natury społeczeństwa. Według teorii funkcjonalnej społeczeństwo można porównywać do organizmu biologicznego, definiowanego jako całość poprzez funkcje poszczególnych organów; jest to zatem całość o charakterze harmonijnym. Teoria konfliktu natomiast zakłada, że rzeczywistość społeczna nie jest harmonijna, lecz rozdarta wewnętrznie przez różne, najczęściej nierozwiązywalne konflikty

  3. naturalizm – antynaturalizm : kontrowersje dotyczą metod badania rzeczywistości społecznej. Stanowisko naturalistyczne optuje za badaniem społeczeństwa w taki sposób, jak przedstawiciele nauk przyrodniczych badają naturę, natomiast antynaturalizm opowiada się za intuicyjnym rozumieniem zjawisk społecznych poprzez odnoszenie ich do kultury jako zespołu wartości danego społeczeństwa, jako za właściwą metodą badawczą. W myśl tego stanowiska nie jest możliwe badanie zjawisk społecznych w oparciu o ich powtarzalność, gdyż nigdy nie powtarzają się one z taką samą dokładnością

  4. socjologia teoretyczna – socjologia historyczna : kontrowersje dotyczą „terminu ważności ” praw życia społecznego. Według przedstawicieli socjologii teoretycznej należy formułować ogólne ( uniwersalne) prawa życia zbiorowego, ważne „ zawsze i wszędzie”. Według przedstawicieli socjologii historycznej jest to niemożliwe, można jedynie formułować prawidłowości obowiązujące tylko w określonej czaso – przestrzeni, prawidłowości, których prawdziwość nie ma charakteru uniwersalnego, a jest ograniczona w czasie i miejscu, (tzw. generalizacje historyczne) [Siewierski 2004, s.20-30].

.

Przedstawione niżej teorie socjologiczne dzielą się na holistyczne i indywidualistyczne. Do pierwszej grupy zalicza się funkcjonalizm (podejście systemowe), ujęcie sytuacyjne, kulturowe i teorie konfliktu. Pozostałe dwie – tj. ujęcie interakcyjne i teorie wymiany zalicza się do teorii indywidualistycznych.



Funkcjonalizm (podejście systemowe)
Prekursorami współczesnej teorii funkcjonalnej (systemowej) w socjologii byli antropolodzy - badacze kultur ludów pierwotnych, m. in. badacz brytyjski Alfred R. Radcliffe-Brown (1881-1955) i Polak Bronisław Malinowski (1884-1942). Spośród przedstawicieli funkcjonalizmu amerykańskiego najbardziej znani są Robert Merton i Talcott Parsons. Społeczeństwo według tej teorii zarówno w makro- jak i w mikroskali stanowi system (funkcjonalną jedność), co oznacza, że wszelkie elementy tego systemu są powiązane w taki sposób, iż zmiana jednego elementu powoduje zachwianie równowagi całości, co powoduje dezintegrację systemu. Elementy systemu społecznego są to takie zjawiska jak: instytucje, normy kulturowe, role społeczne, wzory zachowania, organizacja wewnętrzna, struktura społeczna itp. Są one funkcjonalne wobec systemu, tzn. przyczyniają się do jego integracji. Jednak wewnątrz każdego systemu stepują też elementy dysfunkcjonalne, które rozsadzają go od wewnątrz. Są to dewiacje, działania innowacyjne, sprzeczności interesów, nonkonformizm itp.. Systemy zamknięte dążą do eliminacji dysfunkcji, zaś systemy otwarte starają się przywracać równowagę przez tzw. „instytucjonalizację”, czyli włączenie elementów dysfunkcjonalnych do systemu, np. dopuszczenie związków zawodowych nie tylko do istnienia w zakładzie pracy, ale nawet do współdecydowania w niektórych sprawach.

Każdy system społeczny jest wyposażony w mechanizmy samoregulujące, zdolne do przywrócenia równowagi systemu.

System społeczny jest zbudowany z wyspecjalizowanych funkcjonalnie podsystemów, z których najważniejsze to podsystem ekonomiczny, polityczny i kulturowy. Funkcją pierwszego z nich jest zapewnienie materialnych warunków życia, drugiego – stabilność władzy, trzeciego – dostarczenie wartości, jako narzędzi orientacji i ewaluacji rzeczywistości. Według Roberta Mertona (czołowego przedstawiciela funkcjonalizmu amerykańskiego) funkcje systemu mogą być jawne i ukryte, czyli uświadomione przez uczestników systemu i nieuświadomione. Uświadomienie nie jest warunkiem koniecznym dla spełnienia funkcji. Funkcji jakiegoś elementu systemu ludzie mogą sobie nie uświadamiać, ale to nie przeszkadza temu, by dany element spełniał swoją funkcję (dysfunkcję) wobec systemu. na przykład ludzie zachowujący się zgodnie ze zwyczajem sądzą, że wymaga tego dobre wychowanie, a w rzeczywistości ukrytą funkcją zwyczaju jest osiągnięcie jednolitości i zwartości społeczeństwa.

Analiza funkcjonalna dowolnego zjawiska polega na wyjaśnieniu jego funkcji w ramach systemu. Najbardziej znaczące w teorii systemowej było zidentyfikowanie tzw. imperatywów systemowych, czyli takich funkcji, które muszą być spełniane w każdym systemie społecznym. Przykładami takich imperatywów jest socjalizacja młodego pokolenia, skuteczna kontrola zachowań ludzi dorosłych, zróżnicowanie ról społecznych itp. Niektórzy funkcjonaliści twierdzą, że również nierówny podział dóbr, takich jak dochody, władza, prestiż, jest także imperatywem każdego systemu społecznego (teoria uwarstwienia społecznego). Przykładowo, bezrobocie nie jest elementem dysfunkcjonalnym, ponieważ może stanowić element mobilizujący ludzi do działań mających na celu uniknięcie go ( niedopuszczenia do znalezienia się w takiej sytuacji) a z kolei bogactwo, komfortowy styl życia najzamożniejszych może stanowić instrument motywujący do podejmowania wysiłku w kierunku osiągnięcia sukcesu życiowego i ekonomicznego.

Analiza funkcjonalna nie zajmuje się człowiekiem jako jednostką. W społeczeństwie ujmowanym jako system nie ma osób, a tylko aktorzy grający określone role społeczne; nie ma emocji indywidualnie, przez konkretne osoby, są tylko emocje ukształtowane kulturowo i funkcjonalnie wobec systemu; nie ma działań będących efektem podejmowanych wyborów przez dane osoby, a są działania wyznaczone przez systemowe wzory zachowań itp. Wpływ jednostek na życie społeczne w zasadzie nie istnieje. Według D. H. Wronga funkcjonalizm przedstawia „ przesocjologizowaną ” koncepcję człowieka [ Siewierski, 2004, s. 21].

Niżej przedstawiono w formie syntetycznej najważniejsze założenia teorii funkcjonalnej:



  1. holizm – funkcjonalizm zakłada całościowe podejście do badanej rzeczywistości społecznej

  2. socjologizm metodologiczny – polega on na wyodrębnieniu swoistej kategorii faktów społecznych, w których analiza zachowań jednostek jest całkowicie podporządkowana założeniom wynikającym z badania tych faktów, a jej przedmiotem są np. role społeczne, procesy społeczne, normy społeczne, wzory zachowań kulturowych, nie zaś jednostka jako taka. Osobowość jednostki w podejściu holistycznym jest podporządkowana wpływowi kultury oraz systemowi społecznemu i zależy od socjalizacji, czyli procesu, w którym jednostka poznaje wartości , normy związane z pełnieniem ról społecznych przypisanych jej przez system społeczny

  3. wyjaśnienie funkcjonalistyczne – zjawiska spełniają w systemie społecznym określone funkcje, a wskazanie tej funkcji jest tożsame ze wyjaśnieniem zjawisk, przez co wyjaśnianie przebiegu badanych zjawisk ma charakter nie tylko przyczynowy, ale również celowy

  4. wymogi funkcjonalne – społeczeństwo jest ujmowane jako system, w którym różne elementy społeczne są powiązane wzajemnie ze sobą; jest to założenie odnoszące się do różnych funkcji wykonywanych przez różne elementy w różnych okresach danego społeczeństwa. Różne zjawiska, a w szczególności struktury społeczne, można wyjaśniać w kategoriach konsekwencji ich zaistnienia, czyli funkcji. Można wyodrębnić następujące wymogi funkcjonalne odnoszące się do społeczeństwa:

    • zapewnienie odpowiednich stosunków z otoczeniem i „ produkowanie” nowych członków społeczeństwa poprzez reprodukcję

    • zróżnicowanie ról społecznych i odpowiednie przypisanie ich członkom społeczeństwa

    • komunikacja i wymiana informacji

    • wspólna orientacja poznawcza

    • wspólny, odpowiednio sformułowany zbiór celów

    • normatywna regulacja sposobów działania

    • normatywna regulacja stanów emocjonalnych

    • socjalizacja

    • odpowiednia, skuteczna kontrola dewiacji

  5. ład społeczny – społeczeństwo stanowi stabilny, właściwie zintegrowany system społeczny, pozostający w stanie równowagi, czyli jest bytem harmonijnym. Jest to możliwe dzięki funkcjonującym w społeczeństwie mechanizmom adaptacji oraz kontroli społecznej. Wszelkie zmiany mogą być akceptowalne, muszą jednak postępować na tyle wolno, aby system mógł się do nich zaadaptować

  6. ahistoryzm – podejście funkcjonalne zakładało uniwersalność oraz możliwości jego zastosowania w analizach różnych rodzajów społeczeństw, czyli wyabstrahowanie od ograniczeń czasowych.




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna