Rozdział IV



Pobieranie 108,01 Kb.
Data05.11.2017
Rozmiar108,01 Kb.


Bolesław Balcerowicz




CZYM JEST WSPÓŁCZEŚNIE WOJNA?

Rozważaniom nad tym, czym jest współcześnie wojna towarzyszy zazwyczaj przekonanie, że różni się ona wyraźnie od tych znanych z przeszłości. Wszak każda epoka ma swoje wojny. A świat znalazł się w fazie gwałtownych przekształceń; na przełom XX/XXI wieku przypadła generalna zmiana w większości sfer życia społecznego na większości obszarów naszej planety. Żyjemy w dość szczególnej epoce, bo na pograniczu dwóch epok, w – jak pisze E.Wnuk-Lipiński – „międzyepoce”.1 Najbardziej symptomatyczna cecha naszych czasów - generalna zmiana powoduje zmianę warunków bezpieczeństwa, rzutuje na przesłanki, cele, środki, metody prowadzenia wojen.

Aby zdyscyplinować niniejszy wywód trzeba na wstępie oznaczyć cezurę tytułowej „współczesności”, trzeba wskazać na to, co istotnie różni ją od „przedwspółczesności”. Za wyrazistą cezurę współczesności doskonale nadającą się do rozważań nad wojnami i konfliktami zbrojnymi potraktuję radykalną zmianę ładu międzynarodowego, koniec zimnej wojny – czyli początek lat dziewięćdziesiątych minionego wieku. Nie podzielam tym samym dość modnego przekonania, że całkowicie przełomową datą dla teorii i praktyki wojennej jest 11 września 2001 roku.

DEFINICJA WOJNY. O istotnej odmienności wojen współczesnych świadczyć mogą dylematy związane z definicją wojny. W ostatnich kilku latach naturalne skądinąd „zużywanie” się tej kategorii gwałtownie przyśpiesza. Należy przy tym zaznaczyć, że używanie tego terminu w dalece nieklasycznych jego znaczeniach po II wojnie światowej nie było rzadkością. Wystarczy przytoczyć m.in. „wojnę ekonomiczną”, „wojnę psychologiczną” czy też „zimną wojnę”. Spośród kilku czynników powodujących obecne przyśpieszenie zużycia kategorii wojny przemożny wpływ wywiera skłonność do posługiwania się nią w określonych (politycznych) celach, skłonność do manipulacji. Posługiwanie się terminem „wojna” przez określone centra polityczne rodzi konkretne implikacje. Stosując retorykę wojenną („wojna z terroryzmem”) administracja Busha, podobnie jak ekipa Putina przydaje sobie specjalnej władzy (siły), jaka przysługuje jedynie w czasie wojny; wszak prawa ograniczające rządy są znacznie luźniejsze w czasie wojny niż w czasie pokoju.2

Granice między tym co jest wojną a tym, co wojną nie jest, są nieostre i płynne. Nieadekwatność terminu „wojna” do nowych warunków, do nowych potrzeb zarówno natury teoretycznej jak i praktycznej dała się szczególnie silnie odczuć po 11 września, po ogłoszeniu „wojny z terroryzmem”. Dużo zamieszania spowodowali niektórzy prędcy eksperci i „eksperci” głosząc wówczas stan „wojny światowej” – „trzeciej wojny światowej”, „czwartej wojny światowej”...”światowej wojny domowej”.3

W tej sytuacji uznane definicje począwszy od definicji Clausewitza podlegają powszechnej i wielostronnej krytyce. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że obiektem najbardziej ostrej krytyki jest zazwyczaj strywializowana wersja, uproszczona interpretacja formuły Wielkiego Prusaka – jej „przekład” na język potoczny; bezrefleksyjnie powtarzana mantra: "wojna to przedłużenie polityki", "wojna, to czyn polityczny państwa".

Gdy ułoży się w pewną całość wyrażane w różnych miejscach jego dzieła „O wojnie” elementy otrzymujemy co następuje – wojna to: czyn polityczny; dalszy ciąg stosunków politycznych przejawiających się w aktach przemocy, mający na celu zmuszenie przeciwnika do spełnienia naszej woli. I dalej, że: celem działań wojennych jest obezwładnienie wroga, jego rozbrojenie: doprowadzenie jego sił zbrojnych do stanu, w którym nie będą one zdolne do walki. Zatem główne elementy clausewitzowskiej definicji to: ścisły związek polityki, państwa i wojny, pierwszeństwo polityki wobec wojny, potraktowanie wojny (przemocy) jako instrumentu polityki.



Dość rzadko zwraca się uwagę na głębsze, wnikające pod definicyjny naskórek treści filozofii wojny tego myśliciela. Nie dostrzega się prawie wcale jego proheglowskiej trynitarnej koncepcji wojny, według której jest to chaotyczna gra między: siłą, władzą i ludem lub inaczej: rozumu, siły i (ślepego) żywiołu. Przy nadmiernej ekspozycji tego co w podejściu Clausewitza racjonalne, na dalekim planie pozostawia się takie charakterystyczne dlań kategorie: „wojenna mgła” i „tarcie”.

W klasycznej definicji Q. Wrighta wojna ...”jest stanem prawnym pozwalającym (...)rozwiązywać konflikt przez użycie siły zbrojnej"4. Wojna oznacza równoczesny konflikt sił zbrojnych, nastrojów ludności, zasad prawnych i kultur narodowych. Pojęcie "wojna" dla omawianego klasyka, a też późniejszych myślicieli, zarezerwowane jest jedynie dla tych konfliktów, w które społeczeństwa (państwa, narody) angażują całość bądź gros swoich wszelkiego rodzaju zasobów. C. Schmitt, definiował wojnę jako ...”konflikt między jednostkami zorganizowanymi politycznie, prowadzony za pomocą uzbrojenia”.5 F.Skibiński podkreślał, że wojna nosi charakter krwawej walki zbrojnej, staczanej przez zorganizowane siły.6 Ogranicza tym samym pojęcie wojny do tych jedynie konfliktów zbrojnych, w których obustronnie używa się sił zbrojnych w walce zbrojnej.

Konflikt zbrojny jest wojną w ujęciu klasycznym wtedy, gdy zaistnieją określone warunki: prawne - kiedy w świetle litery prawa następuje wybuch wojny; strukturalne - kiedy podmiotem działań zbrojnych są państwa (określone siły polityczne) i ich siły zbrojne; funkcjonalne - kiedy celem wojny jest narzucenie woli innemu państwu (organizacji politycznej, narodowi) poprzez fizyczne obezwładnienie jego sił zbrojnych; ekonomiczne - kiedy następuje zaangażowanie wszystkich zasobów państwa (zaangażowania zasobów).

Do najistotniejszych, nieodzownych elementów, które składają się na definicję wojny należą pojęcia: konfliktu miedzy społeczeństwami (jako całościami) bądź państwami; przemocy zbrojnej; organizacji (państwa, dostatecznej grupy ludzi mających określone cele polityczne); sił zbrojnych (wojska); celu7.

Wszystkie podlegają obecnie gruntownemu przeglądowi. Najbardziej zdecydowanej krytyce poddaje się eksponowaną w klasycznych definicjach obecność państwa i wojska, jako elementów niezbędnych, aby konflikt określić mianem wojny. Wydobywana na plan pierwszy nie tylko przez Clausewitza kategoria państwa odzwierciedla jemu współczesny stan organizacji społeczeństw. Jedną z podstawowych cech ukształtowanego w XVII i XVIII wieku cechę państwa („nowoczesnego”) było zmonopolizowanie przez nie legalnej przemocy. Przemoc, w tym przemoc zbrojna, odpowiednio skodyfikowana stała się usankcjonowaną prawnie działalnością społeczną. W klasycznie zorganizowanym państwie - co wymaga podkreślenia - wyraźnie czytelny jest rozdział między: tym, co publiczne i tym, co prywatne; tym, co zewnętrzne i tym, co wewnętrzne; polityką i ekonomią; tym, co cywilne, i tym, co wojskowe. Ta norma pozwalała na czytelny rozdział stanu pokoju od stanu wojny.

W statystykach dotyczących konfliktów zbrojnych w świecie ostatnich kilkunastu lat uderza to, że na pięćdziesiąt takich konfliktów (wojen) tylko trzy miały charakter starć między państwami.8 Taki stan może być silnym argumentem dla uzasadnienia tezy, że kategoria państwa uczestniczącego nie musi być koniecznym elementem definicji wojny.9

Reinterpretacji wymaga pojęcie „zorganizowanej przemocy zbrojnej”. Granice między trzema podstawowymi typy przemocy zorganizowanej: wojną, przestępczością zorganizowana i gwałceniem praw człowieka zdają się ostatnio coraz bardziej zacierać. Spośród tych trzech klasycznie rozumianych kategorii jedynie z wojną wiązało się przemoc zbrojną. Klasycznie, jako wyłącznych „organizatorów” wojennej przemocy uważało się państwo lub politycznie zorganizowane grupy. Współcześnie liczba podmiotów stosujących ten typ przemocy poszerza się.

Przemoc zbrojna”, „agresja zbrojna” oznaczają użycie broni, uzbrojenia. W akcie przemocy, jakim był atak terrorystyczny na Stany Zjednoczone 11 września 2001 roku za uzbrojenie posłużyły agresorom samoloty pasażerskie. Atak ten został potraktowany jako agresja zbrojna (akt przemocy zbrojnej), choć zdarzenie nie mieściło się w żadnym z kilkunastu przykładów agresji zbrojnej wyszczególnionych w przyjętej przez ONZ definicji.10

Jak już była o tym mowa - do niedawna nie kwestionowano paradygmatu nierozerwalnych związków wojny z polityką. Dziś podważa go już nie tylko J.Keegan11; ale cała plejada teoretyków strategii wojennej12.Formułę wojny jako czynu politycznie motywowanego uważa się coraz powszechniej za zbyt wąską. Kontrowersje definicyjne dotyczą celowości i celu wojen. Są one naturalnym następstwem wąskoeuropejskiego, oświeceniowego traktowania wojny jako zracjonalizowanej metody osiągania celów. To podejście wyraźnie ogranicza perspektywę, pozostawia poza marginesem „sens” wojen innych kręgów kulturowych, a nawet wojen europejskich czasów np. Średniowiecza. Klasyczna formuła celu, którym jest "pokój na nowych warunkach" też zdaje się wobec niektórych typów współczesnych konfliktów i wojen być niewystarczającą, niepełną.

Od długiego już czasu bez wyraźnej odpowiedzi pozostaje pytanie: czy konflikt zbrojny, aby mógł być nazwany wojną musi spełniać określone warunki prawne? Zastosowanie kryterium prawnego - prawa międzynarodowego w definiowaniu wojny jest bez wątpienia bardzo pomocne ale w kontekście znanej praktyki nie jest ono jednak rozstrzygające. Podobnie rzecz się ma z prawem wewnątrzpaństwowym.



WOJNY WSPÓŁCZESNE. Jak pisał C. Clausewitz - każda epoka ma swoje wojny. Swoje wojny mają więc i nasze czasy. Różnią się one od poprzednich na tyle na ile odmienne są podstawowe charakterystyki życia społecznego, życia międzynarodowego i międzynarodowego ładu. Są to wojny przełomu epok, przełomu cywilizacji: industrialnej i informacyjnej - to wojny postępującej globalizacji i wciąż kształtującego się postzimnowojennego ładu międzynarodowego.

Od przyjętego za cezurę roku 1990 odnotowano w świecie 58 większych konfliktów zbrojnych, 19-33 rocznie; ich liczba w roku 2002 wyniosła 21.13 Najbardziej symptomatyczną w tej statystyce jest liczba zbrojnych konfliktów międzypaństwowych. Było ich (wg SIPRI) zaledwie 3: wojna Indii z Pakistanem, Iraku z Kuwejtem, Etiopii z Erytreą.14

W charakterystykach współczesnych konfliktów zbrojnych i wojen podkreśla się, że w tej sferze nastąpiły istotne, jakościowe zmiany. Przede wszystkim ustały konflikty generowane rywalizacją między dwoma mocarstwami (blokami), konflikty podsycane z zewnątrz. Te nowe konflikty nie zagrażały już pokojowi w skali globalnej, choć w wielu regionach spowodowały znaczna destabilizację i powstanie nowych ognisk zapalnych, pojawienie się nowych zagrożeń. Wśród najistotniejszych ich właściwości najczęściej wymienia się:15


  • wyraźną dominację konfliktów i wojen o charakterze wewnętrznym, które stopniowo umiędzynarodawiają się i stanowią poważne niebezpieczeństwo nie tylko dla danego państwa oraz jego sąsiadów, ale i całego regionu (Zair/Kongo, obszary b. Jugosławii);

  • poważne nasilenie się konfliktów w związku z rozpadem państw wielonarodowych (b. ZSRR, b. Jugosławia, Sudan);

  • zaostrzenie się konfliktów i napięć o charakterze etniczno-narodowo-religijnym ;

  • wzrost zniszczeń wojennych oraz strat wśród ludności cywilnej ;

  • trudności w pokojowym rozwiązywaniu konfliktów międzynarodowych.

Współczesne konflikty wewnętrzne charakteryzuje niespotykane dotąd niszczenie i upadek instytucji państwowych, w tym policji i sądownictwa, co prowadzi do atrofii i paraliżu władzy, załamania się porządku prawnego, nasilenia przestępczości, bandytyzmu i chaosu, grabieży majątku narodowego. Straty ludności cywilnej przekraczają trzy czwarte strat ogólnych.16

Większość zastanych na początku lat 90-tych konfliktów i wojen lokowała się na obszarach Afryki, Azji, Ameryki Południowej. Najliczniejsze z nich, to wojny pokolonialne, nieustannie trwające od kilkudziesięciu lat przede wszystkim w Afryce. W kilku krajach Ameryki Łacińskiej toczyły się walki z ugrupowaniami partyzanckimi (m.in. Peru), a też ze zorganizowanymi zbrojnymi ugrupowaniami przestępczymi ("narkoguerilla" - Kolumbia). W stanie permanentnie trwającego konfliktu o Palestynę pozostawał Izrael. W konflikcie Indii i Pakistanu o Kaszmir corocznie, każdej wiosny dochodziło do starć zbrojnych. Konflikty i wojny, jakie wybuchały po rozpadzie systemu komunistycznego okazały się bardzo podobnymi do tych, które były spuścizną po systemie kolonialnym. Okazało się też, że traktowane dotąd marginalnie "konflikty poniżej progu wojny", "konflikty o niskiej intensywności"17 stają się w nowo kształtującym się środowisku bezpieczeństwa zjawiskiem wręcz dominującym.

Pierwszą większą wojną w nowym, postzimnowojennym świecie była "Wojna w Zatoce". Dość szybko - chyba przedwcześnie - ogłoszona została pierwszą "nową" wojną, wojną XXI wieku. A stało się to przede wszystkim ze względu na zastosowanie w niej najnowszych osiągnięć technologii; nowej generacji środków walki, środków rozpoznania i łączności. Ta wojna (w wykonaniu Amerykanów) dała próbkę wojen ery informacyjnej - jednak wojną ery informacyjnej jeszcze nie była. Cechowała się ona bowiem zarówno tym co charakterystyczne dla wojen ery industrialnej, jak i tym, co będzie zapewne właściwe przyszłym wojnom - wojnom ery informacyjnej. Siły zbrojne Stanów Zjednoczonych oraz ich sojuszników wraz z zastosowaną przez nie strategią stanowiły swoistą kompozycję tego, co charakterystyczne dla mijającej epoki i tego, co najbardziej nowoczesne - co wprowadza nas w epokę nową. Stany Zjednoczone - jak zauważył A. Toffler - toczyły w Iraku "dwie wojny". Pierwszą symbolizowały precyzyjne uderzenia, wykonywane z chirurgiczną dokładnością charakteryzowało pełne bezpieczeństwo (bezkarność?) i minimalne ryzyko strat własnych a także ograniczenie do racjonalnych rozmiarów strat przeciwnika. Druga polegała m.in. na bombardowaniu rozległych obszarów w stylu znanym jeszcze z drugiej wojny światowej, zmasowanym użyciu czołgów oraz dużych ugrupowań wojsk lądowych. Wojna w Zatoce całkowicie mieściła się w kanonach opisanych przez C. Clausewitza18. Z punktu widzenia ładu międzynarodowego (ładu globalnego) jej efektem było uwiarygodnienie i utwierdzenie przywództwa Stanów zjednoczonych.

Kolejne wojny i konflikty zbrojne ostatniej dekady XX wieku oraz początku XXI wieku okazały się jednak na tyle odmiennymi od toczonych poprzednio, że dość powszechnie wyrażano potrzebę przeglądu i rewizji uznanych charakterystyk paradygmatu wojny. Toczone w ostatnim dziesięcioleciu wojny w obszarze tzw. trzeciego świata, wojny (wciąż) postkolonialne nie są się czymś specjalnie nowym co do ich przyczyn i metod ich prowadzenia. Nastąpiła tu jednak jeszcze ważna zmiana. W poprzednim ładzie, ładzie dwubiegunowym niemal każdy z tego typu konfliktów stawał się (lub mógł się stać) pretekstem do pośredniej konfrontacji dwóch dominujących w świecie mocarstw (bloków). Każda z walczących stron mogła liczyć na silne poplecznictwo. Istniało przy tym szczególne ryzyko rozprzestrzeniania się konfliktu; każdy z nich mógł stanowić zarzewie konfrontacji na dużą skalę. Obecnie skonfliktowane strony są bardziej pozostawione same sobie, wsparcie znajdują u znacznie słabszych sojuszników, częściej u organizacji i grup niepaństwowych niżeli u legalnych rządów.

Współczesne konflikty, towarzyszące im zjawiska ludobójstwa, zwyrodnienia wywołują w społeczności międzynarodowej dylematy dotyczące potrzeby interwencji, sposobu jej przeprowadzenia, czy też izolacji obszarów objętych konfliktem. Trzeba jednak zauważyć, że ryzyko przerodzenia się lokalnych konfliktów w wojny na większą skalę stale jest niewielkie.

Niebezpiecznym następstwem kolonializmu jawią się tzw. "państw upadłe", państwa bezrządne. W skrajnych przypadkach następuje tam totalny rozpad władz, struktur i instytucji państwowych. Na ich obszarach toczone są nieustannie walki, przybierające rozmiary permanentnej wojny domowej. Skutki takiego stanu - to: brutalne łamanie praw człowieka, głód (klęski głodu), masowe uchodźstwo, wywołujące niekiedy potrzebę interwencji społeczności międzynarodowej (w tym interwencji zbrojnej). Taka sytuacja miała miejsce w Somalii w 1993 roku.

To, co działo się w Somalii w 1992/93 roku, a następnie podczas interwencji na Haiti można zaliczyć do charakterystycznych dla postzimnowojennego porządku nowych „wojen-niewojen”. Mieliśmy bowiem do czynienia z nowym typem interwencji "zbrojnej" - interwencji wymuszonej wpierw względami humanitarnymi ale także zagrożeniem bezpieczeństwa międzynarodowego. Potrzeby akcji (też zbrojnych) ze strony dobrze zorganizowanych państw w tego typu sytuacjach w istocie się nie kwestionuje. Zrodziła się nawet idea tzw. „obronnego imperializmu”.19 Zasięg zagrożeń, jakie stanowią zanarchizowane państwa upadłe nie ogranicza się bowiem do krajów sąsiednich, bliższego (geograficznie) otoczenia. Kraje bez funkcjonującej normalnie państwowej władzy, kraje bezładne stają się bardzo wygodnym siedliskiem dla zorganizowanych międzynarodowych grup przestępczych, zorganizowanego terroryzmu.

Tym natomiast co musi powodować reakcję społeczności międzynarodowej, są czystki etniczne, ludobójstwo, łamanie praw człowieka na dużą skalę. Zdecydowana interwencja, interwencja zbrojna w Jugosławii, w roku 1999 przybrała postać pierwszej wojny o prawa człowieka. To nowa jakościowo forma wojny - nowa głównie ze względu na cele ale nowa też i ze względu na sposób jej przeprowadzenia. Wojna o Kosowo jako precedens wyznaczyła nowy standard zachowań społeczności międzynarodowej. Po Kosowie trudniej będzie pozostawać obojętnym wobec aktów ludobójstwa, łamania praw człowieka na wielką skalę (jak to miało miejsce w Ruandzie.

Kampania kontrterrorystyczną w Afganistanie (nazywana niekiedy „pierwszą wojną XXI wieku”, "wojną światową") była w istocie wojną przeciwko Afganistanowi pozostającego we władzy Talibów. Niesposób nie zauważyć, że obiektami uderzeń lotniczych, rakietowych, wojsk specjalnych były wojska, infrastruktura wojskowa i elementy infrastruktury państwowej Afganistanu.

W drugiej jej fazie mamy już do czynienia z operacjami przeciwpartyzanckimi, oraz operacją utrzymania pokoju. To – używając terminologii specjalistycznej - "konflikt poniżej progu wojny". Konflikty w Afganistanie to wg A Cordesmana „wzorcowa” wojna asymetryczna – wojna toczona w unikalnych warunkach, wojna z unikalnymi „nieuchwytnościami”.20

Terminu "nowa wojna" mającego służyć do zdefiniowania nowego typu przemocy; określenia konfliktów charakterystycznych dla przełomu XX/XXI wieków używa się ostatnio za sprawą M. Kaldor i jej książki: "New and Old Wars"21. To wojny opisywane jako wysoce "sprywatyzowane", "nieformalne", czy - bardziej generalnie - "postmodernistyczne"22. Ze względu zaś na rodzaj stosowanej przemocy (poziom bezprawia i okrucieństwa) znacznej części z nich nadaje się miano "zdegenerowanych". "Nowe wojny" jako pojęcie ogólne mieści w sobie "wojny wewnętrzne" lub "cywilne", "konflikty niskiej intensywności".

„Nowe wojny" to zarówno skutek nowego ładu jak i skutek globalizacji. Globalizacja ma na ład międzynarodowy wpływ dwojaki, rodzi dwa krańcowo różne procesy: integrację i fragmentaryzację. Ten drugi jest wyraźnie wojennogennym.

W globalizującym się świecie, wskutek łatwości przepływu różnorodnych informacji następuje gwałtowny wzrost samoświadomości ludzi i narodów. Wywołuje on nie tylko chęć współpracy i integrowania się ale także wzrost poczucia odrębności kulturowej, językowej, narodowościowej, etnicznej. To z kolei rodzi (zrozumiałe) ambicje do samostanowienia. I tu dochodzimy do fundamentalnej sprzeczności: prawa do samostanowienia narodów i prawa do zachowania całości (integralności) państw już istniejących. Ta sprzeczność - jak uczy historia - nieczęsto bywała rozwiązywana tylko drogą pokojową, bez użycia (bądź groźby) użycia siły. Aspiracje do samostanowienia wyraża obecnie trudna do jednoznacznego wyrażenia liczba ludów i narodów.23

Wpływ globalizacji - jako intensyfikacji światowych powiązań: politycznych, ekonomicznych, kulturalnych, militarnych itd. jest już widoczny w wielu toczących się wojnach, jakkolwiek te występują w obszarach mniej temu procesowi podlegających. W wojnach tych oprócz "tubylców" biorą udział najemnicy, ochotnicy, doradcy też z diaspory. Wojnom towarzyszą coraz liczniej reporterzy; towarzyszy im aktywność licznych agencji niepaństwowych, organizacji międzynarodowych. Współczesne wojny "globalizują" się ponadto przez wielonarodowe grupy obserwatorów, wojskowe wielonarodowe kontyngenty pokojowe. Jak w soczewce odbija się w nich inny, nowy podział świata. W wojnach tych zderzają się przedstawiciele: klasy globalnej - mówiących po angielsku, używających faxów, e-mailow; korzystających z telewizji satelitarnej; posługujących się kartami kredytowymi (dolarami), swobodnie podróżujących po świecie i klasy aglobalnej, wyłączonej z procesów globalizacji - pozbawionej możliwości korzystania z wielu tych udogodnień, żyjących z tego co zdołają sprzedać lub zmienić, bądź z pomocy humanitarnej; ograniczonych w swobodzie poruszania się ...

Dla identyfikacji cech współczesnych wojen potrzebna jest elementarna dekompozycja na właściwe im cele i motywy, metody prowadzenia działań, finansowanie. W wojnach wcześniejszych cele wynikały wyraźnie z geopolityki bądź ideologii, podczas gdy w wojnach nowych jest to uzyskanie (bądź ugruntowanie) tożsamości politycznej. Tożsamość polityczna w klasycznym (XIX-wiecznym) znaczeniu tego terminu była zorganizowaną dążnością do potęgi (siły) - była tożsamością narodową, religijną, językową.... zorientowana była państwowotwórczo. Nowa polityczna tożsamość - jako cel wojny - niekoniecznie zorientowana jest na budowanie własnego państwa. Charakterystycznym zaś celem działań wojennych jawi się osiągnięcie pełnej kontroli nad określonym terytorium poprzez pozbycie się ludności o innej tożsamości.

Konflikty przełomu wieków w Somalii, Sierra Leone, Rwandzie, Sri Lance, Sudanie, Afganistanie to wojny wewnętrzne nowego typu. Te wewnętrzne wojny – pisze D.Snow24 - różnią się od znanych z nieodległej historii wojen domowych tym, że są one mniej motywowane politycznymi ideami (ideałami); nie znajdzie się w nich dyscyplinującego wpływu maoizmu, czy innych doktryn politycznych. Zamiast tego te wojny często okazują się czymś jedynie trochę większym aniżeli szaleńcze miotanie się skonfliktowanych, pozbawionych ideałów grup wewnątrz państwa przeciwko sobie, bez dalekosiężnych celów, z miernymi rezultatami. Motywacje ideologiczne zostały zastąpione przez coś innego przez co są one bardziej okrutne i w swoim przebiegu mniej kontrolowane.

Strategie, metody działań stosowanych w omawianym typie wojen czerpiąc zarówno z doświadczeń partyzanckich, jak i kontrpartyzanckich jednak się od nich różnią. Przypomnijmy. Kanonem w wojnie konwencjonalnej była dążność do opanowania terytorium poprzez działania bojowe; a także do osiągnięcia zwycięstwa w rozstrzygającej bitwie. Zasadą naczelną w wojnach partyzanckich było unikanie bitew i większych starć z przeciwnikiem. W wojnach tych zdobycie i kontrola terytorium dokonywało się zarówno poprzez panowanie polityczne nad ludnością jak i (czasową) obecność militarną. Kontrola polityczna zarówno w teorii (Mao, Guevarry, Giapa), jak i w praktyce oznaczała w mniejszym stopniu stosowanie przemocy aniżeli - jak pisał Mao- pozyskiwanie "serc i umysłów" ludności miejscowej.

W nowych wojnach górę biorą zaczerpnięte ze strategii przeciwpartyzanckich (przeciwpowstańczych) techniki destabilizacji, techniki szerzenia strachu i nienawiści. Charakterystyczne są takie zachowania walczących jak: nieliczenie się z kodeksem praw wojny, z elementarnymi normami postępowania z ludnością cywilną, jeńcami, rannymi; z zabytkami kultury, personelem świątyń, szpitali itp.

Inaczej aniżeli w tradycyjnych wojnach zorganizowane są walczące jednostki (w tym siły zbrojne). Rzadko spotka się klasyczną wojskowo shierarchizowaną strukturę. Uczestnikami nowych wojen są niewspółmierne, zasadniczo odmienne, nieporównywalne organizacje: organizacje paramilitarne, grupy samoobrony, "wojska" i wojska lokalnych wodzów, gangi kryminalne, jednostki policji (i milicji), grupy najemników, a także zdemoralizowane jednostki (pozostałości) wojsk regularnych. Z punktu widzenia organizacyjnego - są zdecentralizowane. W sposób skoordynowany występują one jedynie w określonych sytuacjach - od konfrontacji do konfrontacji.

Jakkolwiek omawiane tu wojny toczą się w obszarach zamieszkałych przez narody i ludy biedne, o bardzo niskim poziomie rozwoju, grupy walczące używają bardzo często uzbrojenia nowoczesnego, technologii zaawansowanych, z wyraźnie formułowanymi ambicjami pozyskania uzbrojenia i technologii najnowszej, najbardziej awangardowej.

Czynnikiem, który wyraźnie odróżnia nowe wojny od starych jest nowa zglobalizowana ekonomia wojenna, jest sposób finansowania stron walczących. Ekonomia wojen XIX i XX wieku była silnie scentralizowana, stotalizowana; dalece autarkiczna (choć zazwyczaj w obrębie koalicji). Ekonomia wojen nowych - na odwrót - jest zdecentralizowana, silnie uzależniona od zasobów z zewnątrz. Swoistą normą bywa "samofinansowanie" jednostek walczących, które dokonuje się przez rabunki, handel czarnorynkowy, organizowaną "na własną rękę" pomoc z zewnątrz. Pomoc udzielana stronom walczącym z zewnątrz nie jest w historii wojen (też historii najnowszej) niczym nieznanym. Dotychczas jednak wsparcie z zewnątrz było motywowane raczej geostrategią aniżeli ideologią, przynależnością etniczną czy religijną. W wojnach nowych nie państwa jawią się głównym źródłem zasilania z zewnątrz. Ogromną rolę, odgrywa tu diaspora, uchodźcy, zideologizowane organizacje międzynarodowe. Ekonomika nowych wojen opiera się na niezwykle różnorodnych formach pozyskiwania zasobów - od "podatków" nakładanych na organizacje międzynarodowe, po handel narkotykami.

Konflikty zbrojne wyniszczające wiele narodów Ameryki Południowej i Afryki cechują się długotrwałością. Istotną – jeśli nie główną – przyczyną owej żywotności jest grunt kulturowy, kultura przemocy w różnym stopniu właściwa tym narodom. Przemoc strukturalna w wielu krajach funkcjonuje jako regulator stosunków społecznych.25 Konflikty zbrojne w Afryce stały się już zjawiskiem strukturalnym wiążącym część społeczeństw i gospodarek.26 W omawianym typie wojen przeważają rzadko dotychczas stosowane formy przemocy. Nieczęsto występuje w nich przemoc wojskowa wobec wojska w bojach i bitwach. Przemoc kierowana jest głównie przeciwko ludności cywilnej. Jeśli w wojnach początku XX wieku udział strat ludności cywilnej w stratach ogólnych wynosił 10-15%, to pod koniec wieku przekraczał on 80%. W wojnach wystąpiły: ludobójstwo - systemowe mordowanie ludności - Ruanda, ale też i (na mniejszą skalę) Jugosławia; czystki etniczne, wysiedlanie ludności siłą na dużą skalę (Jugosławia, Kaukaz); pustoszenie terytoriów; ostrzeliwanie, niszczenie infrastruktury; minowanie terenu. Nie bez kozery prowadzone w nich działania bojowe zwane są "zdegenerowanymi"27.

Choć charakteryzowane powyżej -"nowe" wojny występują jedynie w określonych obszarach Afryki, Azji Wschodniej a także Ameryki Łacińskiej są one fenomenem globalnym. Przesłanki do ich wybuchu istnieją wszędzie tam, gdzie nasila się dążność do fragmentaryzacji. Także i w obszarach, na których przeważają tendencje integracyjne rodzi się (szczególnie w wielkich miastach) nowy typ przemocy; następuje też i tutaj prywatyzacja przemocy. Weszliśmy w nowy świat – pisze H.Bull – świat, w którym rzeczywisty monopol państwa na środki przemocy przemija.28 Zmonopolizowana dotąd przez państwo przemoc przechodzi częściowo we władanie grup paramilitarnych (nie państwowych), prywatnych agencji bezpieczeństwa, organizacji ochroniarskich itp. Na ryku międzynarodowym istnieje międzynarodowych i wielonarodowych wiele korporacji oferujących „obsługę bezpieczeństwa” państwom i nie-państwom.29 Prywatyzacje działań charakterze militarnym i paramilitarny opiera się na teorii, że bezpieczeństwo też można traktować jako usługę a prywatne interesy są bardziej efektywne niż państwowe.30 Istotnym kontekstem fenomenu prywatyzacji wojen jest to, że po zakończeniu zimnej wojny wiele państw afrykańskich pozbawione nagle militarnej pomocy ze strony Związku Radzieckiego zaczęło potrzebować najemników.31

Nowe, nieucywilizowane zbrojne konflikty wewnętrzne (G.Prins nazywa je „incivil civil wars”), klęski humanitarne im towarzyszące, niebezpieczna agresywność dyktatorów stały się źródłem nowego co do skali i jakości problemu – problemu interwencji zbrojnych w celu przywrócenia pokoju i ładu, zapewnienia elementarnych praw człowieka. Interwencje społeczności międzynarodowej bądź w imieniu społeczności międzynarodowej są dziś przedmiotem sporu albowiem nie ma jasnej odpowiedzi na kilka pytań dotyczących legitymizacji interwencji; nie ma odpowiedzi na elementarne pytania: kto, w jakich sytuacjach, dlaczego, w jakim zakresie ma interweniować. Znaczenie interwencji zbrojnych ostatnich kilkunastu lat, ich specyfika oraz ich liczba każą wyodrębnić je jako osobny, współczesny typ działań wojennych (wojskowych). M.Kaldor większą część z tych interwencji nazywa „wojnami-spektaklami”.32 To wojny prowadzone ostatnio przez Stany Zjednoczone, to także wojna wielkiej Brytanii o Falklandy. To wojny na dalekie odległości z użyciem niewielkiej ilości wojsk lądowych, z wykorzystaniem najnowszych technologii, wojny w których zapewniona jest wystarczająca przewaga, w których sukces zdaje się być z góry zagwarantowany. Mają to być spektakle oglądane na całym świecie przez telewizję, pokazujące determinację i siłę właściwej strony tej wojny. Jednym z głównych celów tego typu wojen jest osiągnięcie założonego efektu psychologicznego na wielką (globalną) skalę. G.Soros trochę złośliwie zauważa, że to mocarstwo wybiera sobie łatwego i spektakularnego przeciwnika a interwencję w Afganistanie nazywa „wspaniałą demonstracją nowoodkrytej sprawności militarnej USA”.33



PRZYSZŁE WOJNY. Prognozy dotyczące wojen przyszłości są zazwyczaj obarczone wieloma niedoskonałościami, błędami różnego rodzaju, z elementarnymi włącznie. Błędem najbardziej rzucającym się w oczy jest skłonność do projektowania przyszłości jako ciągu linearnie dokonujących się zmian; najbardziej niebezpieczną zaś może okazać się skłonność do stosowania uproszczonego determinizmu, do absolutyzacji czynnika postępu technologicznego. Groźny może się też okazać militarno-wojenny populizm z jego tanią futurystką, ekspozycją wojen wirtualnych, fascynacją możliwą skutecznością przyszłych systemów walki (niszczenia)34 itp. Wojny przyszłe już się rozpoczęły. Ich pewne cechy można dostrzec w kilku ostatnio występujących konfliktach zbrojnych. W terminologii wojskowo-wojennej na dobre już zagościły nowe terminy opisujące wojny przyszłości: wojna informacyjna, wojna cybernetyczna, wojna wirtualna czy staro-nowy termin wojna asymetryczna. W literaturze przedmiotu dość zgodnie pisze się, że wraz z generalną zmianą cywilizacyjną (ku cywilizacji informacyjnej); wraz z procesami globalizacyjnymi zmianie ulegają charakterystyki paradygmatu wojny. Zmienia się clausewitzowski paradygmat zwycięstwa - zwycięstwa przez zniszczenie35. Coraz doskonalsza technika pozwala na superprecyzyjne uderzanie w starannie wybrane cele, których selektywne unieszkodliwianie ma prowadzić do złamania woli i podporządkowania sobie przeciwnika. Zniszczenia na dużą skalę, tym bardziej zniszczenie totalne jawią się anachronicznymi. Wojna staje się w ten sposób jakby bardziej (choć nie przestrzennie) ograniczona36. Ograniczanie zniszczeń i minimalizacja strat własnych oraz przeciwnika urastają - w strategiach najbardziej rozwiniętych państw - do rangi zasady.

Nadchodzącą erę już dawno nazwano "informacyjną". Erze informacyjnej powinny więc odpowiadać "wojny informacyjne". Zdawałoby się, że to jest rozumowanie poprawne, tym bardziej, że o wojnach informacyjnych ("infowars") czy cybernetycznych ("cyberwars") pisze się i mówi bardzo wiele. Terminu "wojna informacyjna" nie powinno się stosować w profesjonalnych gremiach. Wojna jest przecież zjawiskiem złożonym, którego nie można ograniczać jedynie do sfery informacyjnej, wojna oznacza zastosowanie przemocy zbrojnej, czego zdają się nie dostrzegać promotorzy tej teorii. Termin, o którym mowa, został w istocie mocno zideologizowany - odzwierciedla on bardziej sny o bezkrwawych wojnach, z centralną rolą zarezerwowaną dla komputerów, bardziej o "wojnach-grach" aniżeli o wojnach rzeczywistych. O wojnie informacyjnej można mówić wtedy, gdy chce się wydobyć na plan pierwszy nowe środowisko walki, tak jak mówi się o wojnie lądowej, powietrznej czy morskiej. Faktem oczywistym wszak jest w erze informatyzacji, że to "środowisko" w dobie współczesnej wymaga specjalnego potraktowania. A walka w sferze informacyjnej nie jest zjawiskiem nowym. Rewolucyjnie nowymi są tylko środki gromadzenia, przetwarzania i rozprzestrzeniania informacji oraz błyskawicznie rosnące znaczenie informacji dla użycia nowoczesnych systemów broni (systemów rażenia).37

Współcześnie „wojnę informacyjną” łączy się z „wojną cybernetyczną” („cyberwar”) używając niekiedy te dwa terminy zamiennie. To są kategorie bliskoznaczne ale nie równoznaczne; to są kategorie komplementarne. Wojna, a właściwiej – walka odbywa się w też w jeszcze jednej przestrzeni, w cyberprzestrzeni. Cyberprzestrzeń jest bytem wirtualnym, pozbawionym parametrów geograficznych, niemierzalnym i nieograniczonym. Jego ramy i granice wyznacza poziom aktualnego rozwoju techniki informatycznej i stopień osieciowania (internetyzacji) świata.38 Od początków stosowania technologii komputerowej, znalazła ona – podobnie jak szereg innych – zastosowanie w sferze wojskowości i jest traktowana jako broń a też jako cel w walce. W wielu państwach wykształciły się strategie cybernetyczne. Dotyczy to przede wszystkim państw najbardziej rozwiniętych. To charakterystyczne, bowiem są one najbardziej nasycone osieciowaną techniką informatyczną a przez to są szczególnie wrażliwe na ataki elektroniczne skierowane na systemy zabezpieczenia codziennego życia społeczeństwa. Funkcjonowanie systemów informatycznych „obsługujących” systemy energetyczne, telekomunikacyjne, bankowe, kontroli ruchu itd. zależy w najwyższym stopniu stanowi najwrażliwszy, krytyczny element tych państw. Uderzenie w cybersferze stanowi więc niewątpliwie atrakcyjną opcję dla krajów słabszych, podmiotów pozapaństwowych dla strategii asymetrycznych.

Za charakterystyczne dla XXI wieku, dla czasów globalizacji często uważa się tzw. „wojny wirtualne”.39 Obserwacje toczonych ostatnio wojen począwszy od pierwszej wojny w Zatoce (1991) prowadzą do wniosku, że do modelu wojny rozgrywającej się w kilku przestrzeniach („rzeczywistościach”) doszła nowa – przestrzeń medialna. O wirtualności a też wirtualizacji wojen przyszłości można było też sądzić obserwując wojnę o Kosowo (1999). Jej atrybutami jawią się: niewidzialność uderzającego, jego bezkarność (nieśmiertelność), precyzja i skuteczność uderzeń.40 Wraz z amerykańskimi sukcesami w tych dwóch wojnach duży rozgłos zyskała teoria wojny wirtualnej. Jej entuzjaści wieścili, że nadszedł czas, w którym można wreszcie wygrywać wojny bez clausewitzowskiego „tarcia” i „wojennej mgły”. Wojnę tę miała prowadzić (i wygrywać!) elita półboskich, prawie nieśmiertelnych profesjonalistów. Brak strat (własnych!) sprawiał, że uznano ją za dobrą metodę rozwiązywania konfliktów. Po 11 września 2001 roku wokół tej idei zrobiło się cicho.41 Do terminu „wojna wirtualna” należy zachować jednak pewien dystans. Można mówić o wirtualizacji pola walki, o wirtualizacji wojny, o zwiększającym się znaczeniu przestrzeni wirtualnej; wojnę wirtualną należy traktować metaforycznie.

Szereg wizji, przewidywań, prognoz dotyczących wojen przyszłości, wojen XXI wieku zdaje się sugerować, że można mówić o jednym ogólnym ich modelu. To złudzenie. Zapewne pojawią się nowe formy wojen, tak jak pojawiły się na przełomie wieków XX/XXI; stare jednak długo nie zanikną. Nowych zaś form może być kilka.

Wychodząc z założenia, że "sposobom produkcji odpowiadają sposoby destrukcji" za bardzo dobrą podstawę do prognozowania charakteru przyszłych wojen można uznać wylansowaną przez A.. i H. Tofflerów teorię fal rozwoju cywilizacyjnego - fal cywilizacyjnych. Głębokie różnice pomiędzy następującymi po sobie poszczególnymi cywilizacjami, a jednocześnie ich wzajemne się przenikanie są według tej teorii funkcją różnic w sposobach produkcji. Teoria Tofflerów objaśnia nie tylko dynamikę historii cywilizacji; dobrze nadaje się do objaśnienia struktury współczesnego świata, generalnego kierunku dalszych przemian cywilizacyjnych. Według tej koncepcji dzisiejszy świat dzielą trzy kontrastowo różne pod względem cywilizacyjnego rozwoju typy społeczeństw. To trzy w pewnym stopniu przenikające się ale też i rywalizujące między sobą cywilizacje. Formują one trzy odmienne środowiska bezpieczeństwa.

Ten świat "rozdzielony na troje" tworzy trzy kręgi, trzy różne obszary. Znamiennymi symbolami (wg A. Tofflera) tych kręgów cywilizacyjnych mogą być: motyka; linia produkcyjna; komputer. Narody i państwa poszczególnych kręgów różnić się będą pod wieloma względami. Dla niniejszych rozważań najistotniejsze są jednak wybrane cechy je różnicujące: ustrój, poziom życia, poziom stabilizacji i sposób jej zabezpieczenia, charakter polityki, właściwości sił zbrojnych, charakter doktryn (strategii) bezpieczeństwa, strategii obronnych (wojennych, militarnych).

Do kręgu pierwszego - "postindustrialnego" - zalicza się państwa najbardziej rozwinięte, w których kształtują się stosunki właściwe społeczeństwom informacyjnym. W systemie wartości społeczeństw tego kręgu ważne miejsce zajmie niechęć (awersja) do wszelkiej przemocy. Symptomatyczną będzie presja na obniżanie (unikanie) ryzyka operacji militarnych i na prowadzenie ich przy maksymalnie niskich stratach, przy niskich kosztach. Strategie bezpieczeństwa będą kłaść raczej nacisk na zapobieganie konfliktom niż zwycięskie w nich uczestniczenie. Strategie wojskowe będą prawdopodobnie zorientowane mniej defensywnie, eksponując komponenty ofensywne (wyprzedzające) - przydatne w strategii prewencji. Siły zbrojne będą tam nieliczne, z reguły profesjonalne, świetnie wyposażone w sprzęt i uzbrojenie najnowszych technologii. Wojny - w klasycznym znaczeniu tego terminu - wewnątrz omawianego kręgu cywilizacyjnego są bardzo małe prawdopodobne. Nie oznacza to jednak, że ostra konkurencja (ekonomiczna) nie może doprowadzić do konfliktów z użyciem siły. W takich okolicznościach mogą ze znacznym prawdopodobieństwem wystąpić "wojny" informacyjne, wojny w infosferze. Skonfliktowane państwa (też: organizacje) tego obszaru mogą uciec się do zastosowania przemocy poprzez pośredników. Istnieje pewne prawdopodobieństwo, że mogą one też - jak to było regułą w okresie zimnej wojny - pośrednio uczestniczyć w oddalonych (geograficznie) konfliktach zbrojnych. Główną forma aktywności wojennej (wojskowej) państw omawianego kręgu będą interwencje zbrojne.

Do kręgu drugiego zalicza się kraje "późno lub nowo industrializowane", ze społeczeństwami "industrialnymi". Tak jak charakter stosunków społecznych tego kręgu, sposoby produkcji (bogacenia się), tak i wojny będą wciąż nosiły cechy i znamiona znane i rozpoznane w wieku minionym. W systemie wartości symptomatycznym jawi się inny (niż w kręgu pierwszym) stosunek do strat - tu traktuje się je jako "wojenną normę". Strategie (doktryny) zorientowane mogą być na stałą gotowość do wybuchu wojny. Większe aniżeli w krajach pierwszego kręgu tolerancje wysokości strat oraz ograniczoność systemów najwyższej technologii będą miały wyraźny wpływ na sposób prowadzenia operacji i kampanii. Mogą one być długotrwałe, kosztowne, intensywne, wyniszczające. Nie można też wykluczyć sięgnięcia przez te państwa po broń masowego rażenia. Nawet jeśli broń ta nie zostanie rzeczywiście użyta, to liczyć się trzeba z groźbą jej użycia, a jeśli nie, to z argumentem groźby użycia.

Największym wyzwaniem dla stabilności i trwałości wielu państw tego kręgu jawią się "nowe" nacjonalizmy grup narodowościowych, tendencje do secesji. W kręgu tym zarzewiem konfliktów międzynarodowych (zbrojnych) mogą być spory o terytoria, spory graniczne. W tym obszarze możliwe są wojny międzynarodowe. Tu lokować się będą wojny secesyjne (sukcesyjne), a także wojny domowe.

Do kręgu trzeciego, zalicza się kraje i narody najbardziej zacofane pod względem ekonomicznym, pod względem cywilizacyjnym. Ekonomia w nich panująca, stosunki produkcji, stosunki społeczne kwalifikują społeczeństwa tego obszaru do współczesnej cywilizacji (w znacznej mierze) przedindustrialnej. W istocie dominuje tu ekonomia "nieformalna". Charakterystyczną cechą państw tego kręgu jest słabość rządów, słabość struktur państwowych, turbulencje podczas (częstej) zmiany rządów, a także utrata zdolności do sprawowania władzy rządów (struktur) tych państw. Występują tu rozległe obszary, na których panuje jawna anarchia, tu lokują się też tzw. "państwa-upadłe" i "państwa-bankruci". Przemoc w życiu społeczeństw tego kręgu jest wciąż obecna. Prawa człowieka, życie ludzkie w dominującym systemie nie ma wielkiego znaczenia.

Zdecydowanie różne od armii państw rozwiniętych są w tym obszarze siły zbrojne - tak pod względem organizacji, wyposażenia a przede wszystkim morale. Wewnątrz kręgu trzeciego należy się spodziewać generalnie dwóch typów wojen: wojen domowych (w najróżniejszych odmianach) oraz lokalnych wojen międzypaństwowych. Charakterystycznymi dla tego obszaru będą wojny secesyjne i sukcesyjne łączące w sobie cechy wojen domowych i międzypaństwowych. System wartości, styl sprawowania władzy w szeregu krajów spowoduje brak oporów przeciwko stosowaniu przemocy i jej szczególnej formy - terroru. Terroryzm może być traktowany jako jedyny możliwy sposób użycia siły w szerszym otoczeniu międzynarodowym, jako zasadniczy element strategii.

Opierając się (bezpośrednio lub pośrednio) na teorii fal cywilizacyjnych "świata podzielonego na troje" poszczególnym kręgom przypisuje się niekiedy mocno zgeneralizowany w jego opisie "typ" wojny. I tak: kręgowi pierwszemu - "wojny XXI wielu", czyli wojny ery informacyjnej; kręgowi drugiemu - "wojny XIX/XX wieku", wojny ery industrialnej; kręgowi trzeciemu - "wojny średniowieczne", wojny ery przedindustrialnej.

To klasyfikacja mocno uproszczona. Odnosząc się do niej należy mieć na uwadze, że wtedy gdy mówimy o wojnach XXI wieku, wojnach ery informacyjnej, to poruszamy się wciąż w obrębie futurystyki. Takowych wojen jeszcze w istocie nie doświadczono, choć najnowsza historia dostarczyła ostatnio kilku symptomatycznych ich prób. Wszak w rzeczywistości nie wykształtowały się jeszcze społeczeństwa informacyjne. Należy mieć na względzie, że nawet najbardziej dziś technologicznie zaawansowane społeczeństwa funkcjonują w rozdwojonym porządku gospodarczym. Wciąż po części opiera się on na masowej produkcji, a po części na technologiach i usługach trzeciej fali. A ponieważ formy wojen odpowiadają formom cywilizacji, formom produkcji, to możemy w dzisiejszych konfliktach zbrojnych dostrzec wymieszane ze sobą cechy wojen i drugiej, i trzeciej fali. I tak to pozostanie zapewne przez co najmniej kilka dziesięcioleci XXI wieku . W wojnach, które mogą toczyć między sobą państwa kręgu industrialnego znajdą zastosowanie technologie i systemy awangardowe. To (miedzy innymi!) sprawi, że owe wojny będą przejmować pewne cechy wojen ery informacyjnej.

W przewidywaniach dotyczących przyszłych wojen, m.in. opartych na tofflerowskiej koncepcji "świata podzielonego na troje" nie należy zapominać, o potwierdzonej historycznie prawdzie, że: jeżeli pojawiają się nowe formy wojen, stare formy długo jeszcze nie zanikną. Zwiększy się zatem ich różnorodność.

Obok koncepcji "świata podzielonego na troje" traktowanej jako platforma oceny globalnego środowiska bezpieczeństwa oraz prognoz jego przemian, w wielu ośrodkach studiów strategicznych przyjmuje się jeszcze kilka innych teorii. Na szczególną uwagę zasługuje koncepcja skupiająca uwagę na możliwym renesansie ideologii. Wg tej koncepcji podziały w świecie zdominowane być mogą konkurującymi, zwaśnionymi między sobą ideologiami. Wiele konfliktów zbrojnych mogłoby wtedy mieć podłoże religijne, mogłyby niekiedy przybierać charakter swoistych krucjat. To podejście wpisuje się doskonale w teorię S.Huntingtona – „zderzenia cywilizacji”. Z samej nazwy teorii można by wysnuwać wizje gigantycznych starć międzycywilizacyjnych. Autor koncepcji czegoś podobnego nie zakłada. Cywilizacje nie są po prostu dostatecznie zorganizowane, by były w stanie grupować swoje narody w celu przeprowadzenia działań wojennych. Wojny o podłożu cywilizacyjnym są prawdopodobnymi wtedy, gdy któraś z nich przejawia wojowniczą ekspansywność. To cechuje dziś jedynie część świata Islamu. Aspekt cywilizacyjny, różnice międzycywilizacyjne zdają się coraz bardziej ważyć w środowisku bezpieczeństwa. Wymiar cywilizacyjny bardziej niż do niedawna rzutuje na charakter zagrożeń, strategie, sposoby prowadzenia działań wojennych.

W wojnach XXI wieku przenikać mogą się zróżnicowane, właściwe określonym czasom historycznym koncepcje prowadzenia działań zbrojnych. Nierówne tempo rozwoju z jednej strony i polaryzacja kultur z drugiej mogą sprawić, że każda z pięciu znanych koncepcji może mieć zastosowanie.42 Spośród podejść pragmatycznych dotyczących przewidywanych modeli przyszłych wojen, najbliższe jest mi prezentowane kilka lat temu i wciąż zachowujące pełną aktualność przez F. Heisbourga. Zakłada on, że w ciągu najbliższych dwudziestu pięciu lat możemy być świadkami wojen w czterech następujących szerokich kategoriach43.



1. Wojny podejmowane przez złośliwe antyzachodnie dyktatury, mające dostęp do broni masowego rażenia - wojny "państw-złoczyńców".

2. Wojny sukcesyjne, prowadzone o władzę w obrębie niegdyś istniejących, a rozpadających się państw.

3. Wojny "rozrywające", w których obce i rodzime grupy zaatakują uporządkowane podstawy funkcjonowania istniejących społeczeństw za pomocą tak różnych środków, jak terror, destrukcja systemów informatycznych, finansowych i innych.

4. Wojny klasyczne, w których klasyczne (dziewiętnastowieczne) cele będą osiągane metodami XXI wieku.

Wymienione powyżej kategorie wojen odzwierciedlać będą w różnym stopniu poziom zaawansowania rozwoju społeczeństw - jest to wiec wizja komplementarna do wizji "świata podzielonego na troje". W tej przekonywającej klasyfikacji brakuje (mi) piątej, ważnej kategorii: wojen-interwencji zbrojnych. Wśród nich istotną rolę mogą odgrywać interwencje stricte wojenne będące jednym z kilku typów operacji pokojowych, tzw. „operacji wymuszania pokoju”– wojny (operacje pokojowe!) legitymizowane przez Narody Zjednoczone, prowadzone z reguły przez wielonarodowe koalicje. Wojny - interwencje zbrojne prowadzone mogą być przez państwa (najbardziej) rozwinięte wszędzie tam, gdzie zostaną naruszone ich interesy, uznają, że zagrożone jest ich bezpieczeństwo a niekiedy ze względów humanitarnych. Należy przypuszczać, że często będą one nosić znamiona interwencji prewencyjnych. Na filozofii prewencji (zwanej „uprzedzaniem”) zbudowana jest aktualna strategia bezpieczeństwa USA, elementy prewencji zagościły też w tzw. „doktrynie Solany” uznanej jako strategia Unii Europejskiej.

Z szerszej analizy pięciu powyżej zasygnalizowanych modeli przyszłych wojen pod kątem prawdopodobnego uczestnictwa (zaangażowania) w nich Polski wynika, że w przewidywalnym czasie, który wyznacza umownie rok 2025 – najbardziej prawdopodobnym jawi się nasze uczestnictwo w wojnach-interwencjach zbrojnych. Praktyka ostatnich lat też na to wskazuje.

.


1 E.Wnuk-Lipiński, „Świat międzyepoki.” Kraków 2004r.

2 Szerzej o implikacjach retoryki związanej z „wojną z terroryzmem” : K.Roth „The Law of War in the War on Terror”, Foreign Affairs, Jan/Feb. 2004.

3 W ankiecie „Rocznika strategicznego 2002, w której wypowiadają się znane i uznane osobistości zamieszczone jest pytanie: „Czy atak z 11 września był aktem światowej wojny domowej?”

4 W. „A Study of War”, Chicago 1951 za: J. Wiatr, "Socjologia wojska", Warszawa 1964, s. 50

5 w: F.Ryszka, „Polityka i wojna”. Warszawa 1995.

6 F.Skibiński, „Rozważania o sztuce wojennej”. Warszawa 1995.

7 Wojnami nazywa J. Topolski te przypadki zorganizowanego narzucania własnej woli jednym przez drugich, gdy w grę wchodzi państwo (lub dostateczna grupa ludzi mająca cele polityczne) dążące do realizacji jakichś celów. "Wojna jako przedmiot badań historycznych" w: K. Olejnik (red.) „Pax et bellum”. UAM Poznań 1993, s.9-10

8 za SIPRI Yearbook 2003.

9 Wskazuje się przy tym, ze w okresie „przednowoczesnym – Średniowieczu uczestnikami wojen były bardzo zróżnicowane podmioty:

10 Definicję przyjęło Zgromadzenie Ogólne ONZ w 1974r. Lista czynów kwalifikowanych jako akty agresji nie jest zamknięta.

11 J. Keegan. „Historia wojen”. Warszawa 1998r.

12 m.in. Ch.H.Gray, M.Kaldor, W.J.Johnsen, P.Hirst, J. Black ,W. Sieriebijannikow, St. Koziej i inni.

13 SIPRI Yearbook 2003r.

14 Wojnę USA (koalicji antyterrorystycznej) w Afganistanie (2001) w SIPRI uznano za konflikt wewnętrzny Stanów Zjednoczonych; w cytowanej edycji „Yearbook’s” nie była jeszcze uwzględniona wojna w Iraku (2003).

15 Pierwszych pięć cech za E.Cziomer, L.Zyblikiewicz, „Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych”. s.217

16  w: „Zapobieganie konfliktom”. SIPRI. Warszawa 2000. s.28-35.

17 terminy te ("low intensity conflict") ukuli Amerykanie dla zdefiniowania charakterystycznych dla Ameryki Łacińskiej konfliktów zbrojnych lat 70-tych i 80-tych. Por. S.J. Blank i inni. „Conflict Culture and History”. Air University Press Maxwell Air Force Base 1993 s. 193-224


18 Wśród wielu analiz tej wojny znalazłem opracowanie N. Hanniga pod znamienym tytułem: "Clausewitz w Zatoce".

19 M.in. R.Cooper w „Breaking Nations. Order and Chaos in the Twenty-First Century”, London 2003r.

20 A.Cordesman, „The Lessons of Afghanistan”. CSIS Washington 2002r. s.14-26.

21 wyd. Polity Press, Cambridge 2002r.

22 np. Ch.H Gray, „Post-Modern War: The New Politics of Conflicts”. London-New Jork 1997 r.

23 W najbliższym półwieczu wg niektórych ekspertyz ONZ ok. 100. Za J.I. But, „Pierspektiwy rozwitija wojennoj strategii za period do 2010-2015 goda”. AON Warszawa 202 r.


24 D.Snow, „Uncivil Wars: International Security and the New Internal Conflicts”. London 1996r. s.1-2.

25 To, czym jest przemoc o charakterze strukturalnym dobrze objaśnia na przykładzie Kolumbii M.Gawrycki w: „Między wojną a pokojem – narodowe i międzynarodowe koncepcje rozwiązania konfliktu zbrojnego w Kolumbii.” Warszawa 2004. s.63-71.

26 Por. J.Milewski, W.Lizak (red.) „Stosunki międzynarodowe w Afryce”. Warszawa 2002.

27 Ch.H. Gray. „Post-modern War...”

28 H.Bull, „The Anarchical Society”, London 1977r. s.15.

29 Najsłynniejsza z nich to „Executive Outcomes” z bazą w RPA.

30 K.R. Nossol przewiduje ekspansję korporacji oferujących nie tylko w krajach Afryki, Azji i Ameryki Płd tzw. „outsourcing”. Por.: „Mercenaries and Transnational Security Corporations in the Post Cold Era”, Civil Wars nr 1/1998.

31 Pisze o tym W.Reno w: Privatising War in Sierra Leone”, Current History nr 96(1997r.) s.227-230.

32 W oryg: „spectacle wars”, M.Kaldor, „Global Civil Society”, Cambridge 2003r.

33 G.Soros, „Bańka amerykańskiej supremacji”. Kraków 2004, s.46.

34 J. Black dostrzega wpływ popularnych (populistycznych) wyobrażeń o wojnach XXI wieku na niektóre doktryny militarne(!). w: „War. Past. Present and Future”. Sulton Publishing, London 2000, s. 284-287

35 W. Clark. „Bitwy coraz bardziej złożone”. Rzeczypospolita 285/XII 2000r.

36 por. J. Świniarski. M. Wiatr. Koncepcje strategiczno-operacyjne. Myśl Wojskowa 4/1998r.


37 J.Richardson termin „wojna informacyjna” każe wązać z zasadą „dominacji informacyjnej”. W: War, Science and Terrorism, London – Portland 2002r. s.314-316.

38 definicja A.Bógdał-Brzezińskiej i M.Gawryckiego. w: „Cyberterroryzm i problemy bezpieczeństwa informacyjnego we współczesnym świecie”. Warszawa 2003r. s.338.

39 M.in. E.Bendyk, „Wojna wirtualna”. Respublika Nowa 16.11.2002r., M.Kubiak, „Wirtualne wojny czasów globalizacji”.w: M.Ożóg-Radew,R.Rosa(red.),”Bezpieczeństwo i prawa człowieka”, Siedlce 2004r. s.218-226.

40 B.Glowacki, „Kosmos wyzwaniem dla naszych możliwości. Zmiana obrazu bezpieczeństwa narodowego w środowisku strategicznym”. Zeszyty Naukowe AON, 1/2003r. s.40-51.

41 Została ona – jak pisze M.Ignatieff – „...pogrzebana”. „Virtual War: Kosovo and Beyond”, London 2002r.

42 To koncepcje: unikania działań zbrojnych (starochińska), działań ograniczonych (przednapoleońska), działań umiarkowanych (XIX w.), działań totalnych (społeczeństwa industrialnego), działań antywojennych (społeczeństwa postindustrialnego). Por.: M.Wiatr, „Między strategią a taktyką”. Toruń 1999.

43

F.Heisbourg. „Wojny” Warszawa 1998. s.23-28.






©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna