Rozdział  Rozwój bankowości w Polsce



Pobieranie 156,74 Kb.
Strona1/6
Data26.10.2017
Rozmiar156,74 Kb.
  1   2   3   4   5   6

Rozdział  Rozwój bankowości w Polsce



1.Początki polskiej bankowości
Już w późnym średniowieczu pojawili się w Polsce kupcy na tyle bogaci, że obok działalności handlowej mogli zajmować się udzielaniem kredytu. Aż do XVIII wieku zasadą było jednak łączenie działalności: kredytowej z handlową. Odrębnie rozwijało się bankierstwo chrześcijańskie, dla którego poważnym ograniczeniem był kościelny zakaz lichwy, odrębnie bankierstwo żydowskie. które, choć nie podlegało temu ograniczeniu, blokowane było przez statut warcki z 1423 roku, zakazujący Żydom udzielania pożyczek pod zastaw ruchomości. Pod koniec XVI wieku powstała specyficzna, kościel­na forma instytucji kredytowej – montes pietatis. Epoka Stanisławowska przyniosła wspaniały rozwój wielkich domów bankowych, których większość padła jedna ofiarą kryzysu bankowego 1793 roku. Schyłek epoki przedrozbiorowej przeniósł też pierwsze projekty banku publicznego i pierwsze polskie doświadczenia w zakresie emisji pieniądza papierowego.

Pierwszymi w Polsce bankami w ścisłym tego słowa zna­czeniu były organizowane przez kościół banki pobożne - monter pietatis. Instytucje tego typu powstały we Włoszech w XV wieku. Zajmowały się udzielaniem kredy­tu bezprocentowego „na fanty". Środki na działalność czer­pały z jałmużny. Trzy najstarsze polskie monter pietatis założył Piotr Skarga: w 1579 roku w Wilnie, w 1537 roku w Krakowie i w 1589 roku w Warszawie. Krakowski bank przetrwał do 1948 roku. Warszawski, związany z Bra­ctwem Miłosierdzia św. Łazarza - do 1753 roku. W 1598 roku powstał Mons Pietatis w Poznaniu, około 1600 roku - w Pułtusku, w 1601 roku - we Lwowie, w Łowiczu i Zamościu, potem liczne dalsze. Pożyczano ra­czej na krótko - nie dłużej niż rok i, raczej bez procentu. W XVII wieku upowszechniać się zaczęło pożyczanie na niewielki procent (7 procent). Pierwszym Bankiem Poboż­nym, który z reguły brał procent był, drugi już w Warsza­wie, Mons Pietatis przy Bractwie św. Benona na Nowym Mieście. Większość banków pobożnych upadła podczas wojen szwedzkich. Na wzmiankę zasługuje Publiczny Urząd Zastawniczy „Mons-plus' przy Katedrze Ormiań­skiej we Lwowie. Założony w 1668 roku, reaktywowany w 1792 roku, dotrwał do 1939 roku.



1.2 Początki prawa bankowego

Kościelny zakaz lichwy byt poważnym hamulcem rozwo­ju bankowości, istniały jednak sposoby jego omijania. Jednym z nich było tzw. datum emergens, czyli odszkodo­wanie za opóźnione spłaty. Partnerzy umawiali się na nie­realnie krótki termin zwrotu, który następnie był przekra­czany. Pod pozorem odszkodowania za zwłokę płacono procent. Innym sposobem było lucrum cessans, czyli od­szkodowanie za zyski, które pożyczający utracił przez to, że nie dysponował przez jakiś czas kapitałem. Kościół miał jednak wątpliwości co do zasadności formuły lucrum cessans. W przypadku kredytu długoterminowego formą opro­centowania był tzw. wyderkauf, czyli dzierżawa renty feu­dalnej.

Dostawcą kredytu inwestycyjnego były gminy żydow­skie - kahały - których nie dotyczy krępujące chrześci­jan przepisy dotyczące lichwy. Poważnymi dostawcami kredytu byty też niektóre zakony katolickie oraz poszczególni możnowładcy. W prawie polskim hipotekę znano już w XVI wieku. Pierwszą kodyfikację prawa hipotecz­nego stanowiła konstytucja sejmowa z 1588 roku. Weksel znano już w XV wieku. W 1701 roku uregulowano prawo wekslowe w Gdańsku, w 1713 roku w Elblągu, w 1775 ro­ku w całym kraju.

Kontrreformacja i wojny połowy XVII wieku spowodowały zastój w rozwoju kredytu. Większość monter pietatis nie przetrwała potopu szwedzkiego. Wygnanie arian w 1657 roku oznaczało pozbycie się z kraju zaangażowa­nego w działalność kredytową środowiska. Pogromy, to­warzyszące powstaniu kozackiemu pod wodzą Bohdana Chmielnickiego (1648) podkopały możliwości finansowe gmin żydowskich.


1.3 Projekty utworzenia Banku Narodowego

W okresie między pierwszym a drugim rozbiorem Polski bankowość przeżywała burzliwy rozwój. Warszawa była jednym z ważniejszych centrów finansowych Europy. Po­ziom i możliwości kapitałowe bankowości polskiej nie odbiegały od ówczesnych standardów europejskich. Pod­czas Sejmu Czteroletniego Andrzej Kapostas złożył pro­jekt Banku Narodowego, emitującego pieniądz papiero­wy zabezpieczony sprzedawanymi sukcesywnie staro­stwami. Pomysł, choć nie zrealizo­wany, zyskał pewną popularność.

Pierwsze banki publiczne w Europie zaczęły powsta­wać już u schyłku średniowiecza, W 1401 roku w Barcelonie powstał Taula de Cambi. w 1407 roku Banco di San Georgio w Genui, w 1584 roku Banco di Rialto w Wene­cji. w 1600 roku Amsterdaamsche Wisselbank., w 1605 roku papieski Banto di Santo Spirito w Rzymie i w 1619 hamburski Girobank. Banki te, poza papieskim, były własnością republik miejskich. W drugiej połowie XVII wieku banki publiczne zaczęły powstawać w większych pań­stwach. W 1968 roku powstał Sverige Riksbank, w 1694 roku -Bank of England, w 1691 - Bank of Scotland i w 1727 roku - Royal Bank of Scotland. Nowe instytucje, po­za tradycyjnymi funkcjami. zajmowały się również emisją banknotów. Możliwości, tkwiące w emisji pie­niądza papierowego zostały nadużyte już w 1720 roku, kiedy to przez Francję, Holandię i Wielką Brytanię prze­toczyła się fala spekulacji związanych z nazwiskiem Joh­na Lawa. Stopniowo jednak w ciagu XVIII wieku pieniądz papierowy upowszechniał się kolejnych krajach, a możliwości mobilizacji kapitału, tkwiące w instytucji banku publicznego, zachęcały do naśladownictwa. W tym kontekście należy widzieć polskie projekty z okresu Sej­mu Wielkiego.

1.4 Dyrekcja Biletów Skarbowych z 1794 roku

Schyłek epoki przedrozbiorowej przyniósł pierwsze pol­skie doświadczenia w zakresie emisji pieniądza papierowego. Dyrekcja Biletów Skarbowych z czasów powstania kościuszkowskiego w 1794 roku była najstarszą polską instytucją emisyjną. W Polsce obserwowane były uważ­nie doświadczenia monetarne rewolucji francuskiej. Wyjątkowe wydatki związane z potrzebami powstania kościuszkowskiego nie dawały się pokryć przy użyciu tra­dycyjnych metod. Nie bez znaczenia były również osobis­te doświadczenia Tadeusza Kościuszki z czasów amerykańskiej wojny o niepodległość. Naczelnik mógł tam obserwować praktyczne funkcjonowanie pieniądza papiero­wego jako instrumentu rewolucji.

Uniwersał Kościuszki z 10 maja 1794 roku, powołujący do życia Radę Najwyższą Narodową (RNN), wśród kom­petencji jej Wydziału Skarbowego, na czele którego stanął Hugo Kołataj, wymieniał „dozór administracji papierów narodowych". 8 czerwca 1794 roku RNN podjęła uchwałę o biletach skarbowych. Bilety miłaty mieć przymusowy kurs związany z walutą kruszcową. Nie były oprocentowa­ne. Zabezpieczenie stanowiły dobra narodowe. Nie wolno było odmawiać ich przyjęcia - odmawiającemu groziła za to grzywna. Za pierwszym razem konfiskowano 10 pro­cent, za drugim - 20 procent, za trzecim -100 procent spo­rnej kwoty. Równocześnie jednak zobowiązania wobec skarbu państwa można było regulować biletami zaledwie w 50 procent, resztę należało wpłacać w pieniądzu kruszco­wym. Okazało się to błędem. który bardzo zaważył na nie­ufności. z jaką społeczeństwo odniosło się do biletów. De­cyzja ta, podyktowana doraźnymi potrzebami skarbu, od­bierała bowiem biletom podstawowy atrybut prawnych środków płatniczych - nieograniczoną moc zwalniania ze zobowiązań. 1
2. Epoka rozbiorów
Z punktu widzenia historii bankowości, epoka roz­biorów rozpada się na dwa okresy. Ich cezurą jest powstanie pierwszych banków akcyjnych na przełomie lat 60 i 70 XIX wieku. Na pierwszy okres przypada działalność dwóch kolejnych instytucji emisyj­nych: Głównej Kasy Wymiany Księstwa Warszawskiego i Banku Polskiego. O ile pierwsza z tych instytucji koncentrowała się wyłącznie na emisji pieniądza papierowego i nie stanowiła specjalnego postępu w stosunku do Dyrekcji Biletów Skarbowych z 1794 roku, o tyle Bank Polski był już prawdziwym bankiem publicznym, kredytującym rozwój gospodarczy kraju. Podstawową formą bankowo­ści komercyjnej były w tym czasie domy bankowe, przeżywające swój złoty wiek. Uruchomiono również wówczas instytucje kredytu hipotecznego w postaci Towa­rzystw Kredytowych Ziemskich.



  1   2   3   4   5   6


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna