Raport Końcowy Moduł IV gotowość do podjęcia aktywności …



Pobieranie 2,11 Mb.
Strona1/20
Data16.11.2017
Rozmiar2,11 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20




Polskie Towarzystwo Polityki Społecznej

Gotowość do podjęcia aktywności ekonomicznej wśród kobiet z terenów niskozurbanizowanych.
Raport końcowy badań Modułu IV realizowanych w ramach projektu

Wieloaspektowa diagnoza sytuacji kobiet na rynku pracy”



przygotowany przez prof. nadzw. dr hab. Jerzego Krzyszkowskiego

Instytut Socjologii, Uniwersytet Łódzki

Członkowie zespołu badawczego: dr Małgorzata Marks, dr Jolanta Lisek-Michalska, ngr Justyna Przywojska i mgr Beata Samoraj

Wykonawcą badań ilościowych było Polskie Towarzystwo Socjologiczne

Łódź 2007
SPIS TREŚCI

Wprowadzenie 5

1. Sytuacja społeczno-ekonomiczna wsi i jej wpływ na rynek pracy kobiet 5

1.1 Usługi opiekuńcze 6

1.2 Usługi w zakresie turystyki wiejskiej 8

1.3 Cudzoziemki zatrudnione nielegalnie w sektorze usług domowych 9

2. Koncepcja badań własnych 10

2.1 Cel i przedmiot analiz, problematyka badawcza 10

2.2 Założenia badawcze, hipotezy robocze 12

2.3 Metody badawcze i uzasadnienie ich zastosowania 13

2.4. Wywiady swobodne z cudzoziemskimi pracownicami 14

2.5 Dobór próby do badań ilościowych 16

2.6 Informacja o badaniach fokusowych 22

3. Badania wśród cudzoziemek zatrudnionych nielegalnie w sektorze usług domowych 22

3.1 Cechy społeczno -demograficzne kobiet zatrudnianych w charakterze pomocy domowych 23

3.2 Cechy społeczno-demograficzne osób zatrudniających pomoce domowe 24

4. Układ raportu 25



Część I 27

Psychospołeczne uwarunkowania gotowości ekonomicznej 27

Rozdział 1 27

Sytuacja społeczno – zawodowa kobiet wiejskich 27

1. Wiek respondentek 27

2. Wykształcenie i kwalifikacje zawodowe 28

3. Sytuacja rodzinna i skład gospodarstwa domowego 31

4. Podział pracy w rodzinie wiejskiej i czas wolny kobiet 32

5. Sytuacja materialna rodzin wiejskich 33

6. Podsumowanie 35

Rozdział 2 36

Sytuacja zawodowa badanych kobiet 36

1. Typy aktywności ekonomicznej kobiet wiejskich 36

2. Przeciążenie rolami, czyli czas pracy kobiet wiejskich 41

3. Kobiety wiejskie bierne zawodowo 42

4. Strategie poszukiwania pracy 45

Rozdział 3 48

Kobiety wiejskie wobec pracy zawodowej 48

1. Wady i zalety pracy zawodowej w opiniach mieszkanek wsi 48

2. Równość płci w życiu zawodowym 51

3. Bariery rynku pracy dla kobiet wiejskich 53



Rozdział 4 55

Gotowość do aktywności zawodowej różnych kategorii kobiet wiejskich 55

1. Gotowość kobiet pracujących do zmiany pracy 56

2. Gotowość do aktywności zawodowej kobiet niepracujących zawodowo 58

3. Gotowość kobiet do pracy w usługach opiekuńczych 67

4. Gotowość kobiet do pracy w usługach turystycznych 73

5. System wartości kobiet wiejskich 78

6. Podsumowanie 79

Część II 80

Postawy regionalnych i lokalnych podmiotów rynku pracy wobec aktywności zawodowej mieszkanek wsi 80

Rozdział 1 80

Oczekiwania kobiet wiejskich wobec różnych podmiotów na lokalnym rynku pracy 80

1. Oceny i oczekiwania wobec władz lokalnych w zakresie walki z bezrobociem 81

2. Opinie kobiet wiejskich o skutecznych sposobach zwalczania bezrobocia 88

2.1 Uczestnictwo kobiet w życiu społeczno-politycznym 91



Rozdział 2 91

Lokalni aktorzy wobec aktywności zawodowej kobiet wiejskich 91

1. Realne szanse aktywizacji zawodowej 99

2. Stosunek aktorów lokalnych do aktywizacji zawodowej kobiet wiejskich 101

3. Rola wykształcenia w aktywności zawodowej kobiet wiejskich 103

4. Brak perspektyw kobiet na rynku pracy 105

5. Agroturystyka jako potencjalny obszar aktywizacji zawodowej kobiet 106

6. Usługi opiekuńcze jako potencjalny obszar aktywizacji zawodowej kobiet wiejskich 113

Rozdział 3 120

Analiza działań przyjętych w wojewódzkich dokumentach strategicznych dla podniesienia aktywności ekonomicznej kobiet wiejskich 120

1. Charakterystyka wojewódzkich dokumentów urzędowych wytyczających kierunki działań na rzecz aktywizacji zawodowej kobiet wiejskich 120

2. Planowanie regionalnej polityki społecznej - ocena formalna dokumentów urzędowych opracowanych przez samorząd województwa 122

2.1 Strategie rozwoju województw 122

2.2 Sektorowe strategie polityki społecznej 125

2.3 Regionalne strategie zatrudnienia 129

2.5 Wnioski z analizy formalnej wojewódzkich dokumentów strategicznych 131

3. Przeciwdziałanie bezrobociu kobiet z obszarów wiejskich - identyfikacja działań zaprogramowanych w wojewódzkich dokumentach strategicznych 135

4. Podsumowanie i wnioski końcowe analizy dokumentów 140

Część III 146

CUDZOZIEMKI NA POLSKIM RYNKU PRACY 146

Wstęp 146

1. Prawne aspekty legalizacji zatrudniania cudzoziemców w Polsce 150

2. Liczba i struktura zawodowa cudzoziemców legalnie zatrudnianych w Polsce 153

3. Cudzoziemcy a szara strefa w Polsce 159



Rozdział 1 161

Ekonomiczne i społeczne uwarunkowania pracy w charakterze pomocy domowej 161

1. Przyczyny przyjazdu do Polski 161

2. Zapotrzebowanie na usługi w gospodarstwach domowych 162

3. Podaż pracy 165

4. Polki versus cudzoziemki 167

Rozdział 2 172

Sieci migracyjne i status prawny cudzoziemek 172

1. Nieformalne pośrednictwo pracy 176

2. Dlaczego szara strefa? 179

3. Organizacja przyjazdu i pracy w Polsce 184

3.1 Droga awansu: od prac rolniczych do domowych 187

3.2 Warunki pracy w charakterze pomocy domowej 191

4. Kwalifikacje do pracy opiekuńczej 194

5. Stosunek pracodawca-pracownik 195

6. Warunki mieszkaniowe 198

7. Kontakt cudzoziemek z polskimi instytucjami 200



Rozdział 3 205

Ocena przedsiębiorczości cudzoziemek na lubelskim rynku pracy 205

1. Lublin jako miejsce pracy dla pomocy domowych 206

2. Mobilność i elastyczność cudzoziemek. Gotowość do podjęcia zatrudnienia 209

3. Kontrowersje wokół pracy cudzoziemek w Polsce 213



Rozdział 4 215

Perspektywy zatrudniania cudzoziemek w charakterze pomocy domowej 215

1. Cudzoziemcy – uzupełnienie czy konkurencja na polskim rynku pracy? Wnioski z badań 216

2. Kobiety wiejskie wobec cudzoziemek na polskim rynku pracy 222

3. Podsumowanie 223



Zakończenie 226

1. Cele, obiekty i metody badań 226

2. Wnioski z badań 227

3. Bariery i stymulatory aktywności ekonomicznej kobiet wiejskich 231

Oczekiwania i rekomendacje wobec podmiotów polityki społecznej 231

BIBLIOGRAFIA 236

ANEKS 236


Wprowadzenie

1. Sytuacja społeczno-ekonomiczna wsi i jej wpływ na rynek pracy kobiet

Sytuacja społeczno-ekonomiczna mieszkańców obszarów wiejskich jest kształtowana od 1989 roku przez procesy transformacji ustrojowej, które stały się przyczyną wielu negatywnych zjawisk, w tym wysokiego bezrobocia, a w konsekwencji znacznego zubożenia ludności wiejskiej1. Analiza zjawiska bezrobocia na wsi wskazuje, że dotyka ono w większym stopniu kobiety niż mężczyzn2, a największym problemem ekonomicznym i społecznym wsi jest bezrobocie młodzieży żeńskiej3. Dotyka ono głównie osób pochodzących z rodzin biednych, patologicznych, w których brak jest środków finansowych oraz motywacji do kształcenia dzieci, co skutkuje tym, że młodzież z tych środowisk kończy edukację wcześniej i ma mniejsze szanse na rynku pracy4. Przyczyn tego stanu rzeczy szukać należy m.in. w gospodarce wsi, gdzie nadal znaczącą rolę odgrywają małe gospodarstwa produkujące żywność głównie na własny użytek. Również wiejska przedsiębiorczość zdominowana jest przez niewielkie rodzinne firmy, których wyniki determinuje ograniczony przez bezrobocie i biedę mieszkańców wsi popyt na towary i usługi. W tej sytuacji większość gospodarstw rolnych, i firm pozarolniczych, ma charakter „przedsiębiorstw socjalnych”, których zyski służą wyłącznie zaspokajaniu potrzeb konsumpcyjnych członków rodziny właścicieli. Sytuację pogarsza fakt, że znaczna część gospodarstw rolnych prowadzona jest przez ludzi starych i samotnych, będących klientami pomocy społecznej skąd czerpią główne zasoby finansowe.5 Badacze wsi jako receptę na istniejącą sytuację propagują ideę wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich realizowaną poprzez programy wspierania przedsiębiorczości i inwestycji przemysłowych tj.: rozwoju przemysłu rolno-spożywczego, przetwórstwa, przechowalnictwa, nowoczesnej ekspedycji, organizowania rolników, tworzenia zakładów usługowych, ośrodków turystycznych, agroturystyki6. Postuluje się rozwój funkcji mieszkalnych, infrastruktury: technicznej i społecznej, funkcji rekreacyjnych, a także ochrony i zachowania środowiska naturalnego7. W tym kontekście obiecujący, z punktu widzenia aktywizacji zawodowej kobiet na terenach niskozurbanizowanych, wydaje się rozwój działalności w sektorze usług opiekuńczych.

1.1 Usługi opiekuńcze

Coraz większym problemem dla wsi stają się procesy starzenia się jej mieszkańców. Liczba urodzeń zmniejszyła się o jedną trzecią (z 261 tys. w 1988r.) do 156,3 w 2002), a odsetek ludności w wieku poprodukcyjnym jest na wsi wyższy niż w miastach8. Badania9 Beaty Pięcek wskazują, że sytuacja samotnych ludzi starych na wsi jest znacznie gorsza od ich rówieśników prowadzących wspólne gospodarstwo domowe lub zamieszkujących ten sam dom z dziećmi. Problemem samotnych jest uzależnienie od osób trzecich, (tylko 8% może liczyć na pomoc sąsiadów, znajomych czy przyjaciół), a nawet drobne usługi, świadczone są odpłatnie. Brak zorganizowanej stałej pomocy i systemu usług opiekuńczych, a także rozwiązań w sferze organizacji usług medycznych dostosowanych do specyfiki środowisk wiejskich10 wydaje się tłumaczyć ponad dwukrotny wzrost pensjonariuszy domów pomocy społecznej11. Utrzymanie w tych instytucjach ludzi samotnych o niskich dochodach generuje jednak wysokie koszty dla władz lokalnych, co powoduje, że preferowaną przez władze samorządowe formą pomocy ich mieszkańcom stają się usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania. Potencjalnym odbiorcą tego rodzaju usług jest 1,5 miliona ludzi starych prowadzących jednoosobowe gospodarstwa oraz niepełnosprawnych (14,3% ogółu populacji)12, których więcej zamieszkuje na wsi, gdzie niepełnosprawność dotyka osoby już w wieku 60 lat13. Wzrost popytu na usługi opiekuńcze nie jest spowodowany tylko przemianami demograficznymi, ale także kulturowymi, szczególnie w zakresie wzorów życia rodzinnego. W tradycji polskiej rodzina spełniała funkcje opiekuńcze wobec swych starszych, niepełnosprawnych, chorych członków. Jeszcze badania w latach 80.14 potwierdzały rolę rodziny w opiece nad swoimi bliskimi: przewlekle chorymi, niepełnosprawnymi itp. Członkowie rodziny (głównie kobiety) świadczyli usługi opiekuńcze wykonując takie czynności domowe, jak: sprzątanie, gotowanie, pranie, pomoc w załatwianiu spraw urzędowych oraz wsparcie duchowe. W ten sposób zdecydowana większość potrzebujących 87%) otrzymywała opiekę i pielęgnację ze strony rodziny, a tylko nieliczni (13%) korzystali z pomocy sąsiadów bądź instytucji opieki. W okresie transformacji (1989 -2004) nastąpiły radykalne zmiany we wzorach życia rodzinnego: zmniejszył się odsetek małżeństw, a wzrosła liczba rozwiedzionych. Studia empiryczne Zofii Kawczyńskiej – Butrym15 wskazują na problem zaniedbań opiekuńczych występujących w rodzinach, w których żyją osoby starsze. Większość badanych (81%) przez nią pracowników socjalnych potwierdziła, że w środowiskach ich podopiecznych występuje brak zainteresowania losem własnych rodziców.

W sytuacji kryzysu rodzinnej opieki głównym organizatorem usług opiekuńczych stała się samorządowa pomoc społeczna. Ośrodek pomocy społecznej jest zobowiązany (zadanie własne gminy) świadczyć usługi opiekuńcze dla potrzebujących opieki mieszkańców opłacając je samodzielnie z własnego budżetu, bądź przenosząc koszty opieki na usługobiorców, gdy poziom ich dochodów na to pozwala (tzw. kryterium dochodowe). Usługi opiekuńcze przysługują samotnym, którzy z powodu wieku, choroby lub innej przyczyny wymagają pomocy innych osób, a są jej pozbawione. Usługi opiekuńcze mogą być przyznane również osobom, które wymagają pomocy innych, a rodzina nie może takiej pomocy zapewnić. Gminy mogą zlecać realizację usług opiekuńczych organizacjom pozarządowym lub osobom prywatnym (także organizacjom wyznaniowym), o ile ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności w zakresie pomocy społecznej lub prowadzą działalność pożytku publicznego. Przepisy nie określają jednak skali usług i pozostawiają decyzję w tym zakresie w gestii władz samorządowych, co w sytuacji ograniczonych zasobów gmin wiejskich i zrozumienia władz lokalnych dla potrzeb opiekuńczych niezaspokojonym popytem w tym zakresie.

Cytowane analizy wyraziście dowodzą, że w wyniku starzenia się społeczeństwa wsi, wzrostu liczby osób niepełnosprawnych, przemian składu rodziny, wzorców dzietności i zatrudnienia oraz osłabienia więzi społecznych rośnie popyt na usługi opiekuńcze. Tradycyjne systemy wsparcia: rodzina, przyjaciele, sąsiedzi i inni nieformalni opiekunowie świadczący nieodpłatnie usługi potrzebują wsparcia przez świadczenie usług opiekuńczych przez samorządową, środowiskową pomoc społeczną na poziomie gminy. Rosnący popyt na usługi opiekuńcze i prognozy demograficzne rynku nowych usług i produktów dla ludzi starych, powodują rozwój sektora niepublicznych organizacji pozarządowych i prywatnych przedsiębiorców głównie na terenach miejskich, ale poza swoim zainteresowaniem pozostawia tereny wiejskie.

Równocześnie badania wsi dowodzą, że jej głównym problemem społeczno-gospodarczym jest bezrobocie, które dotyka najbardziej osoby młode, kobiety i ludzi o niskim poziomie wykształcenia. W tej sytuacji zatrudnienie w sektorze usług opiekuńczych niewymagającym wysokich formalnych kwalifikacji wydaje się potencjalnie interesującą ofertą pracy dla mieszkanek wsi. Rozwój podaży usług opiekuńczych pozwoliłby zaspokoić równocześnie wiele potrzeb: zaspokoiłby popyt na pracę wśród kobiet wiejskich oraz popyt na usługi opiekuńcze wśród potrzebujących ich starszych, samotnych, chorych czy niepełnosprawnych mieszkańców wsi. Wzrost podaży pozarodzinnych usług opiekuńczych mógłby także stać się stymulatorem zwiększonej aktywności zawodowej wśród niepracujących kobiet sprawujących dotąd opiekę nad swoimi bliskimi.

1.2 Usługi w zakresie turystyki wiejskiej



Innym rodzajem usług mogących stać się potencjalnie interesującym miejscem pracy dla kobiet wiejskich są usługi turystyczne. Dane dotyczące wypoczynku na wsi wskazują na wzrost zainteresowania tą formą turystyki w krajach rozwiniętych. Powszechna tendencja do skracania przerwy urlopowej i wydłużania czasu pracy sprzyja korzystaniu z krótkich, jedno-dwudniowych wycieczek na tereny położone w pobliżu miejsca zamieszkania (Lane, 2001a,b). Samorządy administrujące atrakcyjnymi, pod względem uprawiania turystyki i wypoczynku, terenami mogą czerpać z nich zyski, choć rozwój tej formy usług napotyka w środowisku wiejskim na trudności. Wśród czynników ograniczających rozwój turystyki wiejskiej wymienia się brak porozumienia i współpracy pomiędzy podmiotami oferującymi usługi turystyczne, obawy i sprzeciwy lokalnej społeczności, którą cechuje nieufność, bierne i zachowawcze postawy.16 Zły stan infrastruktury technicznej powoduje, iż gminy muszą ponosić wysokie nakłady finansowe na rozwój zaplecza turystycznego. Barierą jest także brak wiedzy i doświadczenia oraz nieufność wobec nowoczesnych technik zarządzania usługami turystycznymi wśród władz samorządowych i podmiotów zainteresowanych świadczeniem usług turystycznych. Powoduje to, że lokalne władze nie wspomagają rozwoju turystyki na swoim terenie, pozostawiając to samoistnemu rozwojowi lub inwestują w inną sferę lokalnej gospodarki. Rozwój terenów wiejskich powinien mieć charakter działania planowego, systemowego, a kluczową rolę w tym zakresie odgrywają władze lokalne, instytucje i organizacje (aktorzy lokalni). Ich działania mogą polegać na inicjowaniu i wspieraniu lokalnej przedsiębiorczości, tj. pomocy zarówno podmiotom już funkcjonującym jak i osobom prywatnym zainteresowanym rozwinięciem w przyszłości działalności gospodarczej na terenie gminy. Na terenach wiejskich odnosi się to przede wszystkim do rolnictwa (agrobiznes), turystyki oraz małych i średnich firm o charakterze pozarolniczym. Działania wspierające rozwój lokalnego agrobiznesu17 mogą polegać m.in. na pobudzaniu wzrostu zainteresowania lokalnymi produktami i wyrobami rzemieślniczymi, stwarzaniu i promowaniu marki produktu lokalnego, rozpowszechnianiu postępu rolniczego. Wspieranie przedsięwzięć i inicjowanie działalności o charakterze turystycznym dotyczy zarówno gmin (terenów) postrzeganych jako atrakcyjne pod względem krajoznawczym, przyrodniczym, historycznym, rekreacyjnym, jak również jednostek promujących zdrowy ekologiczny wypoczynek18. Władze lokalne powinny przekonywać mieszkańców do celowości świadczenia usług turystycznych, rozbudzać wśród rolników zainteresowania dodatkowymi źródłami dochodów np. organizowaniu warsztatów tematycznych w zakresie aktywizacji młodzieży wiejskiej na polu rozwijania drobnej przedsiębiorczości, w tym agroturystyki, oferowaniu ulg podatkowych oraz innych zachęt finansowych m.in. osobom zainteresowanym wynajmem miejsc noclegowych, budującym obiekty wczasowo-wypoczynkowe (campingi, hotele, zajazdy itp.) czy gastronomiczne19, tworzeniu warunków dla rozwoju profesjonalnych gospodarstw agroturystycznych polegających na inicjowaniu i wspieraniu współpracy z biurami turystycznymi, stowarzyszeniami agroturystycznymi itp., udostępnianiu rolnikom niskooprocentowanych kredytów; modernizowaniu i rozwoju infrastruktury pozostającej w dyspozycji gminy jak choćby: sieć zakładów handlowo-gastronomicznych, usługowych, noclegowych, sieć komunikacyjną.

Specyfiką obszarów niskozurbanizowanych jest wysoki udział kobiet w produkcji rolnej, co można określić jako feminizację zawodu rolnika, która przekształca się w feminizację bezrobocia na obszarach wiejskich. Sytuację pogarsza brak równouprawnienia kobiet na rynku pracy. Wobec rosnącego popytu wśród starzejącej się ludności obszarów wiejskich i malejącej podaży usług ze strony sektora publicznego, szansą dla kobiet jest możliwość podjęcia aktywności ekonomicznej w obszarze usług opiekuńczych, a rosnące zainteresowanie turystką wiejską pozwala rozważać rozwój usług z nią związanych.

1.3 Cudzoziemki zatrudnione nielegalnie w sektorze usług domowych

O rosnącym popycie na pracę w sektorze usług, świadczyć może rosnąca liczba cudzoziemek zatrudnionych nielegalnie w sektorze usług domowych. W 2001 roku zespół Stanisławy Golinowskiej przeprowadził badania dotyczące popytu na pracę cudzoziemców. Jednym z badanych obszarów był obszar pracy w charakterze pomocy domowej. Z badań wynika, że o ile niektóre funkcje są niezbywalne dla gospodarstwa domowego, o tyle inne z powodzeniem mogą przejmować zatrudniane cudzoziemki. I tak z funkcji stałych zlecanych cudzoziemkom na czoło wysuwało się „generalne sprzątanie”, drugie miejsce zajmowały „prace w ogrodzie lub w polu” (autorzy wskazują, że jest to skutek objęcia badaniem kilkunastu rodzin rolniczych), na 3 i 4 miejscu znalazły się usługi pielęgnacyjne i opiekuńcze, natomiast na ostatnim miejscu jest „gotowanie”, co dowodzi zanikania zapotrzebowania na tę tradycyjną czynność w gospodarstwie domowym20. Jednakże nienajlepszy stan zdrowia licznych obywateli polskich, starzenie się społeczeństwa, wzrastający poziom wykształcenia (zwłaszcza kobiet), wzrastający współczynnik aktywności zawodowej kobiet, niewydolność instytucji opiekuńczych, wychowawczych i pielęgnacyjnych oraz rosnące koszty ich usług prawdopodobnie sprzyjać będą kreacji popytu na odpłatną pomoc domową, zwłaszcza cudzoziemską21.

Wymienione przyczyny w pełni uzasadniają przeprowadzenie analiz empirycznych gotowości do podjęcia aktywności ekonomicznej kobiet w sektorze usług. Ze względu na brak badań w tym zakresie w pełni uzasadniona jest potrzeba przeprowadzenia pogłębionych i kompleksowych badań na ogólnopolskiej próbie reprezentatywnej. Analizy pozwolą na udzielenie wyczerpujących i trafnych odpowiedzi na pytania o uwarunkowania i perspektywy aktywności gospodarczej kobiet na lokalnym rynku usług opiekuńczych i turystycznych.

2. Koncepcja badań własnych



2.1 Cel i przedmiot analiz, problematyka badawcza

Celem relacjonowanych badań stała się analiza gotowości do podjęcia aktywności ekonomicznej kobiet zamieszkujących tereny nisko zurbanizowane oraz uwarunkowań tej aktywności tkwiących w mieszkankach wsi i ich środowisku lokalnym. Jako swoistą grupę kontrolną potraktowano cudzoziemki pracujące w usługach opiekuńczych i w charakterze pomocy domowej na terenach miejskich i przeprowadzono z nimi badanie typu case study w Lublinie - stolicy jednego z województw rolniczych, które zostały wybrane jako tereny badawcze.

Przedmiot zainteresowania stanowiła gotowość do podjęcia aktywności ekonomicznej kobiet zamieszkujących tereny nisko zurbanizowane oraz postawy lokalnych aktorów (pracownicy instytucji samorządowych, organizacji społecznych i gospodarczych, liderzy lokalni) wobec aktywności zawodowej mieszkanek wsi. Szczególna uwaga została zwrócona na gotowość kobiet do podjęcia aktywności ekonomicznej w sektorze usług opiekuńczych i usług związanych z turystką wiejską. Sektor opieki jest najbardziej dynamicznie rozwijającym się rynkiem pracy w krajach Unii Europejskiej. Spośród wszystkich nowopowstałych miejsc pracy w latach 1995-2001, 18% stanowiły miejsca w sektorze zdrowia i opieki. Zatrudnienie w obu tych sektorach wynosi obecnie 10% ogółu zatrudnienia22.

Problematyka badań koncentrowała się wokół dwóch głównych aspektów:

  1. bariery, ograniczenia gotowości kobiet do aktywności ekonomicznej wynikające z ich cech społeczno-demograficznych (wiek, wykształcenie, zawód), pełnionych ról rodzinnych oraz postaw samych mieszkanek wsi wobec pracy, na co składają się ich wiedza o rynku pracy, opinie o własnej szansach zawodowych jak i strategie działań stosowane na rynku pracy

  2. postawy lokalnych i regionalnych aktorów wobec aktywności ekonomicznej kobiet, czyli znajomość ich zasobów pracy, opinii o aktywizacji zawodowej mieszkanek wsi oraz praktyk stosowanych wobec kobiet na lokalnym rynku pracy, a także regionalnych strategii polityki społecznej i polityki zatrudnienia wobec mieszkanek wsi

Analizie poddano także inne uwarunkowania aktywności zawodowej kobiet:

    1. problemy społeczne występujące w danym środowisku: zmiany demograficzne (starzenie się ludności), bezrobocie i wykluczenie społeczne mieszkańców terenów niskozurbanizowanych i związane z tym potrzeby opiekuńcze mieszkańców

    2. uwarunkowania przestrzenno-środowiskowe określające możliwości rozwoju usług turystycznych.

Badano również obecność cudzoziemek zatrudnionych nielegalnie w sektorze usług domowych i ich wpływ na gotowość do aktywności ekonomicznej kobiet wiejskich. Celem analizy prac cudzoziemek w sektorze usług domowych były:

      1. ocena zapotrzebowania na usługi w charakterze pomocy domowej

      2. rozpoznanie podaży pracy cudzoziemek w sektorze opieki i pomocy domowej

      3. dokonanie analizy i oceny miejsca cudzoziemek na polskim rynku usług domowych

      4. ocena ich konkurencyjności w stosunku do Polek

      5. wskazanie motywów pracodawców w podejmowaniu decyzji o zatrudnieniu cudzoziemki w charakterze pomocy domowej

      6. charakterystyka sytuacji cudzoziemek podejmujących zatrudnienie w szarej strefie polskiej gospodarki, tj. w szeroko pojętym sektorze usług domowych (warunki, w jakich pracują, żyją motywy ich przyjazdów, rodzaj kontaktów z innymi osobami poszukującymi zatrudnienia - sieć migracyjna, rodzaj kontaktów z pracodawcami)

      7. dokonanie analizy biografii migracyjnych cudzoziemek (motywy poszukiwania pracy w Polsce, rodzaj podejmowanych prac, warunki pracy i życia w Polsce, stopień mobilności i elastyczności w podejmowaniu się zlecanych prac )

      8. rozpoznanie ekonomicznych i społecznych uwarunkowań podejmowania pracy w Polsce

      9. identyfikacja barier i ograniczeń, jakie muszą pokonać cudzoziemki, aby znaleźć się na polskim rynku pracy (analiza możliwości legalnego zatrudnienia, gotowość podjęcia pracy nierejestrowanej, wyrzeczenia, jakie muszą ponosić, by podjąć w Polsce zatrudnienie)

      10. ocena przedsiębiorczości i zaradności cudzoziemek wraz z oceną kosztów (emocjonalnych i ekonomicznych) przyjazdu, pobytu i zatrudnienia w Polsce.

2.2 Założenia badawcze, hipotezy robocze

Stosownie do zaprezentowanej problematyki badań sformułowano 2 główne hipotezy, wskazujące na występowanie subiektywnych i obiektywnych uwarunkowań aktywności zawodowej kobiet z terenów niskozurbanizowanych.



      1. Prawdopodobieństwo odniesienia sukcesu na rynku pracy zmniejszają cechy samych zainteresowanych kobiet wiejskich, na co składają się:

  1. słabe przygotowanie zawodowe (wykształcenie i kwalifikacje) mieszkanek wsi

  2. postawy wobec pracy które tworzą: brak wiedzy i umiejętności poruszania się na rynku pracy, niska samoocena i subiektywne przekonanie o mniejszych szansach zawodowych oraz niski poziom aktywności i samodzielności w poszukiwaniu zatrudnienia (brak indywidualnych strategii poszukiwania pracy, ograniczenie poszukiwania do rutynowych metod w tym zakresie- oferty urzędu pracy, itp.)

  3. pełnienie ról opiekuńczo-wychowawczych w rodzinie wobec bliskich, co obiektywnie, ale i subiektywnie obniża gotowość do aktywności ekonomicznej.

    1. Istnieją obiektywne, zewnętrzne bariery aktywności zawodowej kobiet wiejskich, na które składają się:

    1. negatywne postawy przedstawicieli władz lokalnych wywołane przez ograniczoną wiedzę na temat zasobów pracy kobiet wiejskich, niechętny stosunek do aktywności zawodowej kobiet

    2. mała aktywność władz regionalnych i lokalnych w sferze polityki społecznej rynku pracy i przyjmowane przez nie strategie rozwiązywania problemów społecznych, które przeciwdziałają aktywności zawodowej kobiet tworząc warunki do klientyzmu, bierności i roszczeniowości (przykładem mogą być świadczenia rodzinne)

    3. brak lub niska aktywność organizacji pozarządowych działających na rzecz kobiet, a także brak reprezentacji kobiet w organizacjach społecznych, które działałyby na rzecz ich aktywności zawodowej

    4. regionalna i lokalna gospodarka nieoferujące wystarczającej ilości miejsc pracy dla kobiet oraz negatywne postawy miejscowych przedsiębiorców wobec zatrudniania kobiet wiejskich z obawy przed ich niską dyspozycyjnością

    5. zajmowanie sektora usług opiekuńczych - potencjalnego obszaru pracy kobiet wiejskich - przez cudzoziemskie nielegalne pracownice.

2.3 Metody badawcze i uzasadnienie ich zastosowania

Ze względu na złożoność materii poddanej eksploracji oraz specyficzne zadania badawcze wybrano zróżnicowane metody i techniki zbierania i opracowywania danych. Przyjęto ilościowe i jakościowe techniki zbierania i opracowania materiałów zakładając, że pluralizm metodologiczny pozwoli na bardziej kompleksową analizę problematyki badań, a zastosowanie kilku wzajemnie uzupełniających się i wzajemnie weryfikujących metod badawczych podniesie trafność i precyzję wyników.



Badania ilościowe metodą wywiadu kwestionariuszowego

Największe ze względu na liczbę respondentów (1000 kobiet) były badania ilościowe prowadzone za pomocą wywiadu kwestionariuszowego. Uzyskane w ten sposób materiały empiryczne umożliwiły przeprowadzenie szczegółowych analiz ilościowych przy zastosowaniu narzędzi statystycznych. Diagnostyka społeczno-gospodarczych uwarunkowań aktywności zawodowej kobiet wiejskich oraz stanu lokalnej polityki społecznej na rzecz wyrównywania szans zawodowych kobiet badanego problemu i okazała się przydatna do dalszych analiz jak i do sformułowania rekomendacji dla polityki społecznej.



Badania jakościowe metodą zogniskowanego wywiadu grupowego

Badanie jakościowe metodą zogniskowanego wywiadu grupowego, uznano za metodę niezwykle użyteczną dla pogłębienia badań ilościowych. Ten sposób badania polega na tym, że dobrani celowo uczestnicy dyskutują ze sobą w małych grupach na precyzyjnie określony temat. Metoda zogniskowanego wywiadu grupowego pozwoliła na uzyskanie najbardziej wszechstronnego wglądu w zagadnienie pracy kobiet wiejskich. W sytuacji sesji fokusowych chętniej artykułowały one swoje poglądy, niż przy zastosowaniu innych metod badawczych.

Zastosowanie tej techniki pozwoliło na skrócenie czasu badania i obniżenie jego kosztów w stosunku do badań realizowanych za pomocą innych technik badawczych. Dzięki użyciu fokusów uzyskano informacje konieczne do właściwego opracowania narzędzia badawczego wykorzystanych w badaniach ilościowych. Fokusy dały możliwość bezpośredniej interakcji pomiędzy badaczem i respondentami (wyjaśnienie znaczenia wypowiedzi, interpretacja informacji o charakterze pozawerbalnym: gesty, mimika) i pozwoliły na uzyskanie wyczerpujących, pogłębionych informacji, opisujących motywy zachowań osób badanych.

Analiza treści dokumentów urzędowych

Jedną z metod przyjętych w badaniach empirycznych analiza treści dokumentów urzędowych. Za jej wyborem przemawiało wiele argumentów, wśród których podkreślić trzeba, aspekt ekonomiczny, bowiem pozwala ona oszczędzić czas i środki finansowe.

Analiza treści umożliwia badanie długotrwałych procesów i ogranicza do minimum wpływ badacza na przedmiot badań, a także daje szansę na ich powtórzenie, gdy zachodzi taka potrzeba. Z kolei dokumenty urzędowe są podstawowym i wartościowym źródłem informacji dla badaczy polityki społecznej analizujących strategie rozwoju polityki społecznej, rozwiązywania problemów społecznych itp. Krótki termin realizacji badania gotowości kobiet wiejskich do podjęcia aktywności ekonomicznej i ogólnopolski charakter analiz były dodatkowymi argumentami przemawiającymi na rzecz dokonanego wyboru.

Głównym przedmiotem analizy będą strategie rozwoju lokalnego jako podstawowego dokumentu celów i działań władz lokalnych w sferze polityki społecznej, ze szczególnym uwzględnieniem rynku pracy. Pozwoli to na rekonstrukcję strategii władz samorządowych wobec aktywizacji zawodowej kobiet.

2.4. Wywiady swobodne z cudzoziemskimi pracownicami

W badaniach posłużono się jakościową metodą pogłębionego wywiadu swobodnego o charakterze eksploracyjnym, ponieważ analizy empiryczne imigrantów stanowią specyficzny obszar badawczy. Zwłaszcza, jeśli dodatkowo mamy do czynienia z imigrantami, którzy przebywają lub pracują nielegalnie, a więc łamią przepisy obowiązujące w kraju przyjmującym. Istniało prawdopodobieństwo, że ani wywiad kwestionariuszowy ani typowy wywiad narracyjny nie spełnią oczekiwań23. Technika wywiadu kwestionariuszowego zbyt mocno mogła kojarzyć się respondentowi z wywiadem policyjnym czy urzędowym, zaś typowy wywiad narracyjny mógłby dostarczyć bardzo interesującej wiedzy na temat postaw czy opinii lub np. na temat jakości życia w kraju pochodzenia imigranta, ale niekoniecznie na interesujące nas w badaniach problemy. Przeciwko typowym wywiadom narracyjnym przemawiał także fakt, że zbyt duże zróżnicowanie tematów poruszanych w wywiadach mogłoby spowodować, że niemożliwe byłoby wyciągnięcie wniosków odnoszących się do całej grupy badanych osób24. Biorąc powyższe argumenty pod uwagę, zdecydowano się wykorzystać formę pośrednią, jaką jest swobodny wywiad o charakterze eksploracyjnym, którego sposób realizacji przypominać powinien w największym stopniu swobodną rozmowę. Do przeprowadzenia wywiadów wykorzystano jednak uprzednio przygotowane scenariusze.



Operacjonalizacja pojęć

Pojęcie przedsiębiorczości jest różnie rozumiane w naukach społecznych, jednak można wymienić dwie główne grupy jego definicji. Jedna dotyczy tych definicji, które rozumieją przedsiębiorczość jako proces gospodarczy polegający na tworzeniu nowych (najczęściej małych i średnich) przedsiębiorstw, a także jako organizację i kierowanie przedsiębiorstwem, firmą czy przedsięwzięciem25. Druga grupa obejmuje definicje mówiące o przedsiębiorczości jako o cesze charakteru, osobowości osoby skłonnej do podejmowania działań innowacyjnych, zdolności i chęci podejmowania ryzyka oraz prób korzystania z szans i okazji26.

Pojęcie przedsiębiorczości kobiet zdefiniowaliśmy na użytek naszych badań jako zdolność do podejmowania różnych działań, pomysłowość, zaradność, obrotność operatywność kobiet poszukujących źródeł zarobkowania, a także elastyczność i zdolność dostosowania się do warunków panujących na rynku pracy i wymagań pracodawcy.

Pod pojęciem pomoc domowa, prace domowe rozumiemy sprzątanie oraz inne czynności, jakie wykonuje osoba zajmująca się domem (prasowanie, gotowanie, zakupy i inne). Z dotychczas przeprowadzonych badań w tym obszarze wynika jednak, że często te działania wiążą się z wypełnianiem, tradycyjnie należącej do zadań realizowanych w ramach rodziny, funkcji opiekuńczej27. Takie zjawiska jak starzenie się społeczeństwa, wydłużanie się przeciętnej długości trwania życia, wysoka stopa bezrobocia, wzrost ubóstwa (zwłaszcza na terenach niskozurbanizowanych) powodują, że funkcja opiekuńcza może w przyszłości zajmować coraz ważniejsze miejsce w ramach usług pomocy domowej.

2.5 Dobór próby do badań ilościowych

Badaną populację, zgodnie z koncepcją, stanowiły kobiety zamieszkujące gminy wiejskie w wieku 17-65 lat, zarówno aktywne jak i bierne zawodowo. Liczebność próby została określona na 1000 kobiet. W badaniu zastosowano dobór celowo-kwotowy. Ustalenie metod doboru próby, czyli sposobu, w jaki zostały dobrane jednostki do próby miało charakter racjonalny i wieloetapowy. W pierwszym etapie dokonano celowego doboru trzech województw na terenie, których przeprowadzono badania ilościowe. Dobór województw był podyktowany ich reprezentatywnością dla pewnych szerszych typów regionów rolniczych28.

Do badań wytypowano trzy województwa o typowo rolniczym charakterze, zróżnicowane ze względu na takie zmienne, jak: aktywność zawodowa mieszkańców, stopa bezrobocia, wskaźnik zatrudnienia oraz typ gospodarki rolnej.

Korzystając z danych Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) za I kwartał 2006r., dokonano charakterystyki porównawczej województw ze względu na następujące kryteria: współczynnik aktywności zawodowej, stopa bezrobocia i stopa zatrudnienia.

Doboru dokonano na podstawie analiz, z których wynikało, że współczynnik aktywności zawodowej (udział aktywnych zawodowo - pracujących i bezrobotnych – w ogólnej licznie ludności w wieku produkcyjnym) odnotowano w województwie zachodniopomorskim (51,3%) i w porównaniu z I kw. 2005 uległ on największemu spadkowi (o -3,5), najwyższy zaś w lubelskim (55,9%), gdzie nastąpił wzrost o 0,7%. Natomiast największym przyrostem współczynnika aktywności zawodowej w stosunku do 2005 cechowało się woj. świętokrzyskie (o 2%). Jeden z największych spadków tego wskaźnika odnotowano w woj. łódzkim – spadek (-2,1).

Wartości drugiego wskaźnika - zatrudnienia przedstawiały udział osób pracujących wśród ogółu ludności w wieku produkcyjnym. W województwie warmińsko-mazurskim przyjmowały najniższe wartości (41,6%), najwyższe zaś w lubelskim i mazowieckim (47,8%). Największy spadek wartości wskaźnika w stosunku do roku 2005 miał miejsce w województwie łódzkim i zachodniopomorskim (-1,5% i -0,2%), największy wzrost zaś w województwie świętokrzyskim ( 2,7%).



Trzecim wskaźnikiem wziętym pod uwagę była stopa bezrobocia, czyli udział bezrobotnych w stosunku do ludności aktywnej zawodowo. W województwie zachodniopomorskim odnotowano najwyższe wartości omawianego wskaźnika (20,7%), przy jednoczesnym jego spadku w stosunku do 2005roku (-4,6). Ponadto wartościami najniższymi charakteryzowały się woj. opolskie, małopolskie i lubelskie (12,4%; 13,9%; 14,6%). Do badania wybrano województwa charakteryzujące się korzystnymi (lubelskie), przeciętnymi (łódzkie) i niekorzystnymi (zachodniopomorskie) wartościami omawianych wskaźników. Ponadto województwa te posiadają typowo rolniczy charakter, zaś różnicuje je typ gospodarki rolnej: o dominującym udziale byłych PGRów (zachodniopomorskie) oraz tradycyjne rolnictwo rodzinne (lubelskie). Obszar Polski północnej i zachodniej charakteryzuje się największą ilością gruntów rolnych Skarbu Państwa, zwłaszcza tą ich częścią, która pochodzi z byłych PGR. Na terenach województwa zachodniopomorskiego i warmińsko - mazurskiego ulokowane są największe zasoby tych gruntów. Do grupy trzech województw, w których znajduje się najmniejsza ilość gruntów popegeerowskich należą: małopolskie, świętokrzyskie i łódzkie.


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna