Powszechna historia gospodarcza średniowiecza I czasów nowożytnych



Pobieranie 96,93 Kb.
Data28.05.2018
Rozmiar96,93 Kb.

Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych



Wczesne średniowiecze.

  1. Ustrój rolny

U Cezara: Germanie zajmują się głównie rolnictwem; hodowla, zbieractwo, myślistwo.

Wczesne średniowiecze to okres gospodarki zamkniętej – produkcja tylko na własny użytek. Słaby rozwój handlu – brak gospodarki wymiennej.

Wg Buchnera – gospodarstwa były zamknięte i pracowały na własny użytek. Handel powierzchowny. Izolacja wielkiej własności.

Rozwinięta gospodarka miejska zaczyna występować ok XI/XII w w okresie wypraw krzyżowych. Rolę zaczyna odgrywać wymiana.

U Germanów – słaby rozwój rolnictwa, rozwinięta hodowla bydła. Ziemia podzielona na poszczególne rody, co roku następowała zmiana pól. 2 wersje:

1.pozostawiano odłogiem i szukano drugiej,

2.zamieniano na pastwisko, a pastwiska na ziemię rolną.

U Tacyta: robią piwo, owoce z dzikich drzew, dziczyzna i twaróg. Rolę dzielono stosownie do pozycji społecznej członków. Ziemi było pod dostatkiem i podział nie nastręczał trudności. Rysuje się osiadłość Germanów. Niewolnicy tylko na dworach.



2. Związek Markowy - wspólnota rolna (marka – zgromadzenie - markerding)

Salickie prawo,

1) Lex Salica, najstarszy spis (początek VI w.) prawa zwyczajowego Franków salickich, część tzw. Barbarorum Leges - kodyfikacji germańskich praw szczepowych. Obejmował prawo karne, procesowe, rodzinne i spadkowe.

2) zasada wyprowadzona w XIV w. z prawa spadkowego Franków salickich. Regulowała zasady dziedziczenia tronu francuskiego, wykluczając sukcesję w linii żeńskiej.

Lex salica (prawo salickie)– uprawa roli bierze górę nad pasterstwem. Powstaje prawo własności ziemi. Prawo sprzeciwu dla nowo osiedlającej się osoby.

Prawo związku markowego do spadku po zmarłym, w razie braku spadkobierców. Wyklucza dziedziczenie kobiety. Dopiero edykt Chilperyka. Prawo markowe obowiązuje kolejność zasiewów, przymus polowy, prawo do przejazdu i wypasu.

Zaproszenie obcego człowieka do swojej zagrody bez zgody marki czeka surowa kara. Trójpolówka – VIII w



3. Teoria o pierwotnej wspólnej własności:

badania duńskiego hist. Oluffsena, geometry; prowadził pomiary pól i otrzymał obraz zwartych wiosek, ziemia stanowiła wspólną własność każdej wsi; dzieliła się na łany równej wielkości.

Łan = mórg – ilość ziemi którą można zaorać podczas jednego ranka.

Iugerum – w ciągu jednego dnia.


4. Powstanie i rozwój władztwa gruntowego:

wielka własność ziemska jej podstawy w okresie rzymskim stanowił



  • dowóz niewolników,

  • później system dzierżawy gruntów,

  • następnie uzależnienie i przywiązanie do ziemi. 30 letni pobyt kolona przywiązuje go do ziemi.

Germanin był tylko użytkownikiem pól. Gminie przysługiwało prawo własności gruntów. Ziemię dzielono na równe części i co roku losowo poddawano uprawie członkom gminy.

Jako wielki właściciel ziemski występuje król frankijski. Posiadłości uszczuplane przez darowizny na rzecz kościoła i możnych.



U Merowingów – odwrotny kierunek – sekularyzacje.

Wzrost własności ziemskiej stanowi kurczenie się własności pospolitych ludzi, a co za tym idzie i wolności osobistej.



Prekaria – nadanie ziemi chłopom przez pana lub kościół w zamian za czynsz i pańszczyznę, początkowo na określony czas, dożywotnio, a później dziedzicznie. (Tzw. Wolne dzierżawy.)

W Anglii i państwie frankijskim: niewolni, półwolni oraz 2 stany możni (earlowie) i masa pospolitych wolnych (ceorlowie).

We Włoszech: warstwa chłopska składała się z niewolnych, półwolnych (aldiones) i wolnych (livellari, libelli – umowy dzierżawne).

5. Organizacja władztwa gruntowego

– ośrodek władztwa gruntowego tworzy dwór pańszczyźniany, lub dwór pański.



Grunty należące do dworu pańszczyźnianego dzielono na czynszowe i służebne.

Z łanów czynszowych płacono tylko czynsz (często symboliczny).

Na ziemi służebnej dochodziła pańszczyzna wg prawa bawarskiego i alamańskiego do 3 dni w tygodniu oraz świadczenia w naturze. Podatki to:


  • pogłówne płacone panu,

  • podatki na rzecz państwa

  • dziesięcina na rzecz kościoła,

  • oraz świadczenia szczególne, np. zawarcie małżeństwa, śmierć.

  • Od X w chłopi zmuszeni do korzystania z młyna pańskiego (przymus mlewa – zakaz budowy własnego młyna). Później doszedł przymus pieczenia chleba, warzenia piwa w pańskim browarze, wytłaczanie winogron,

  • opłaty za przewóz, cła drogowe, rzeczne i mostowe, korzystanie z lasu pańskiego

Charakterystyczne rozproszenie ziemi pańskich – szachownica.

Od czasów Choldwiga do okresu karolińskiego nie pojawiło się żadne nowe narzędzie, ani roślina uprawna. Trójpolówka, system uprawy ziemi (rozpowszechniony w środkowej Europie w X-XII w.), w którym stosowano podział gruntów na trzy części podlegające temu samemu trzyletniemu płodozmianowi, przy czym każda część była kolejno ugorowana, w drugim roku obsiewana oziminą, w trzecim - zbożem jarym. W Polsce w XVIII-XIX w. wprowadzono trójpolówkę ulepszoną, zwaną też bezugorową, zastępującą ugór uprawą roślin okopowych i motylkowych.

W VIII w istnieje jeszcze gospodarka przemienno – pastwiskowa. Karczowanie lasów na wielką skalę, inicjowane przez klasztory, na barkach chłopów, kościół w zamian otrzymywał ziemię uprawną, nowizny tylko dla chłopstwa


Merowingowie, dynastia panująca w państwie Franków w V-VIII w. Protoplasta rodu Merowech (Meroweusz) żył w 1. poł. V w. Jego wnuk, Chlodwig I, od 482 król salijskich Franków, rozszerzył granice królestwa, jednocząc wszystkich Franków żyjących dotychczas w małych, rozproszonych państewkach.

Po śmierci Chlodwiga królestwo Merowingów podzielono między czterech synów zmarłego. Ostani z dynastii Merowingów, Childeryk III, został w 751 odsunięty od władzy przez majordoma Pepina Małego, który dał początek kolejnej dynastii panującej w królestwie Franków Karolingom.


Chlodwig (465-511), przedstawiciel rodu Merowingów, król Franków salickich. Celem jego polityki było zjednoczenie ziem zamieszkałych przez Franków. Po opanowaniu Galii podporządkował sobie terytoria Franków rypuarskich, następnie, zwyciężając w 486 Sjagriusza, przesunął granice państwa na południe, po Loarę. W drugim etapie podbojów rozbił i wcielił w granice swego państwa kraj Alemanów (496), BurgundówWizygotów (507). Pod koniec swego panowania władał obszarami od Renu po Łabę. Przed śmiercią podzielił państwo pomiędzy czterech synów, co zapoczątkowało proces upadku potęgi państwa.
Capitulare de villis – zreformowane przez Karola W. administracja dóbr koronnych. Regulował gospodarkę racjonalnie. Bezpośrednie zaspokajanie króla we wszystko co mu potrzeba. Mało mówi o handlu.
6. Rzemiosło

– budowy z kamienia były rzadkie, głównie kościoły i klasztory.

Rękodzieło dostarczane przez dzierżycieli zaspokajało zaopatrzenie dworów. Płótno, tkaniny, wełna.

Rzemieślników zawsze brakowało. Wypożyczano ich sobie. Rzemieślnicy zawodowi istnieli w wąskich grupach zawodów, podstawowe czynności wykonywali zwykli chłopi.

Kowal to pierwszy z rzemieślników produkujący na zbyt, był też szklarzem, wyrabiał szkło okienne, ale także puchary i paciorki. Podkowa rozpowszechnia się dopiero w XI w. Uzbrojenie żelazne i zbroje rozpowszechnia na wielką skalę armia Karola W.

We wczesnym średniowieczu rzemiosło było słabo rozwinięte. Wyroby specjalne, np. relikwiarze wykonywali rzemieślnicy wędrowni, często z Bizancjum.

7. Handel i komunikacja

– rozprzestrzeniała się wolno za pomocą kupców wędrownych. Ośrodkiem handlu stał się Konstantynopol, gdzie cesarze zabraniają się udawania kupcom z zachodu na wschód - monopol.

X/XI w powstają miasta nadreńskie, gdzie na Renie i Dunaju rozwija się handel, dociera do Łaby, dalej na Wschód dociera handel b. rzadko.

Najważniejszym towarem wczesnego średniowiecza są niewolnicy, głównie Słowianie, pośredniczyli Żydzi.

Kościół zabraniał tego, ale się nie przeciwstawiał.

Pośrednikami w wymianie handlowej między krajami byli głównie Syryjczycy. VIII/IX w Sasi.



Do XI w wymianę zastępowała darowizna, rabunek. Kupowano w ostateczności. Handel odbywał się w niedzielę.

Pieniądz był tylko miarą wartości.


II Właściwe i późne średniowiecze.

Podstawowe cechy właściwego i późnego średniowiecza to:



  • życie miejskie,

  • gospodarka miejska,

  • rzemiosło miejskie

  • polityka gospodarcza miast.

Rozkwitu życia miejskiego nie znała starożytność.

Rozwój miast stanowi swoistą cechę odróżniającą średniowiecze od antyku, Zachód od Wschodu.



Schonberg - Średniowiecze nie znało gospodarstwa narodowego, lecz tylko gospodarstwo miejskie. Każde miasto stanowiło osobny i zamknięty organizm gospodarczy.

Towar przechodził zawsze bezpośrednio od producenta do konsumenta.

Cechą charakterystyczną średniowiecza jest to, że miasta stają się samowystarczalne. Wymiana przebiega w bliskiej okolicy. Brak dróg i transportu. Wymiana tylko między mieszkańcami miasta i miastem a wsią. Tylko towary wysokowartościowe stanowią przedmiot dalekosiężny i opłacalny.

W miastach przepisy co do miar i wag, sprzedaży, narzędzi i technik wyrobu. Handel bez pośrednictwa osób trzecich.

Miejska polityka gospodarcza dbała w interesie mieszkańców z krzywdą dla obcych i chłopów przywożących swój towar. Przyjezdnych ograniczało nakaz składu (3 dni) zakaz wymiany między innymi kupcami z innych miast, ograniczony pobyt, nakaz wystawienia towaru, obowiązek z korzystania pośredników. Chłop swe towary mógł sprzedawać tylko w danym mieście i tam się zaopatrywać.

Cechy rzemieślnicze regulowały ceny minimalne, ale też często działały sprzecznie.



8. Podział własności ziemskiej.

X/XII w – posiadłości królewskie kurczą się, rekompensowane są jeszcze przez konfiskaty, podboje, brak spadkobierców, bunty.



Regalia – prawa i przywileje przysługujące wyłącznie monarsze, np. prawo bicia monety, wydobycia kruszców, z których monarcha rezygnował na rzecz panów feudalnych (2. oznaka, symbole, insygnia władzy).

Od XIII w nabytki, konfiskaty i regalia przechodziły nie na własność Rzeszy a w ręce władców terytorialnych.

Upadku cesarza jako pana gruntowego towarzyszył upadek władzy.

X-XII w wzrosła liczba wielkich właścicieli ziemskich, złożyło się na to rozpowszechnienie stosunków lennych – tworzy się rycerstwo i warstwa ministeriałów (zarządcy dworów pańszczyźnianych, urzędnicy skarbowi).

Dzięki swoim uprawnieniom dążą do poszerzenia władzy i majątków, często przemocą. Wzrastali do rangi książąt, którym ulegali pozostali seniorzy, hrabiowie i baronowie. Za posiadaniem ziemi stała organizacja wojskowa, ustrój lenny i cała struktura społeczeństwa.

Kurczy się też własność kościoła w skutek zadłużeń, sprzedaży, nadań lennych, grabieży i sekularyzacji. W Anglii do XV w własność kościelna nie zaznała uszczerbku.



Likwidacja systemu willikacyjnego.

We wszystkich majątkach widać rozkład dawnego systemu willikacyjnego - rozpad włości na oddzielne, nie związane ze sobą części.

Nadane urzędy stają się dziedziczne. Włodarze wykorzystują swą samodzielność i próbują usamodzielnić się uchylając od dostarczania produktów dostarczanych przez chłopów.

Aby uchronić się przed dziedzicznością panowie mianują włodarzami duchownych.


Przejście do gospodarki pieniężnej i wymiennej.

Powstanie miast i wywołany przez to podział pracy między miasto i wieś przyczynia się do rozwinięcia gospodarki towarowo pieniężnej. Miasta stają się rynkiem zbytu dla dworu i gospodarstw chłopskich.

Następuje zamiana danin w naturze oraz posług na pieniądz. Swobodny obrót ziemią, dziedziczność ziemi, zniesienie niektórych powinności polepszenie sytuacji prawnej i gospodarczej chłopów.
9. Poprawa sytuacji chłopów.


  • Zamiana danin w naturze i pańszczyzny na świadczenia pieniężne.

  • Uwolnienie od obowiązku własnej siły roboczej (zaniedbywał swoje gospodarstwo – gł. żniwa).

  • Uwalnia się od wtrącania we własne gospodarstwo pana gruntowego.

W Anglii chłop musiał pańszczyznę odrabiać przez 2/3 dni w tygodniu, a w czasie żniw dodatkowo 2/3 dni, niestawiennictwo się chłopa kładło nań kary pieniężne, przeradzające się w stałe świadczenie pieniężne. Powstają odpowiednie taryfy.

To czy chłop płacił, czy odrabiał pańszczyznę zależne było wyłącznie od lorda.

W XIII w zamiana pańszczyzny na czynsze utrwala się, równocześnie oszacowanie danin uiszczanych w naturze na pieniądz.

Na początku XIV w pańszczyzna zanika.

1349 – czarna śmierć - epidemia dżumy w Europie 1347-1350 1/3 ludności we Francji i Anglii jeszcze więcej.

Wg Rogersa dopiero w XVI w ludność Anglii uzyskała poziom z XIVw.



  • czynsz gruntowy w postaci daniny w naturze lub świadczenia pieniężne

  • pańszczyzna – ilość przepracowanych dni w roku

  • pogłówne

We włoskich republikach ogłoszono wolność chłopów – całkowite uwolnienie od pańszczyzny i danin, w zamian za wykupne.

We Francji już od XI w daniny przyjmowano w naturze bądź pieniądzu. Pańszczyzna redukowana jest od 1-8 dni w roku.

Czynsz gruntowy staje się z powodu spadku wartości mało uciążliwy.



W Niemczech rzadko natomiast zniesiono świadczenia w naturze. Pańszczyzna ok. 12 dni w roku.

Pogłówne płaciła grupa, która uchodziła za niewolnych. Przekształcana stopniowo w podatek gruntowy. Ograniczeniom podlegały natomiast własność ziemi, którym nie mógł rozporządzać. Z czasem uzyskali prawo do ziemi w zamian za uiszczenie opłaty przy obrocie ziemią.

W Anglii wszystkie grunty należały do lorda i mógł je odebrać w każdej chwili. Sądy królewskie ograniczały samowolę pana. W razie śmierci mógł zabrać tylko rzeczy ruchome, później ograniczone do 1 szt bydła.

Odumarszczyzna – prawo martwej ręki, we Francji i Hiszpanii spadek przypadał dzieciom zmarłego, którzy nie koniecznie prowadzili gospodarstwo, senior otrzymywał najlepszą sztukę bydła, a w razie sprzedaży ziemi 6-10%. W Niemczech najpierw całość ziemi, później ½, następnie sztuka bydła. W XIII w uchodzi za czyn niegodny, przekształcona w symboliczne spalenie stołka o 3 nogach.

Funkcjonują dzierżawy terminowe na 3,9,12,15 i więcej lat przekształcane w dzierżawę dziedziczną.

10. Co spowodowało ustępstwa panów gruntowych?


  • likwidacja systemu willikacyjnego

  • przejście do gospodarki towarowo pieniężnej.

  • Forma wykupu za różne świadczenia (pan potrzebował zawsze gotówki),

  • Kolonizacja; Tyrol, Śląsk, Czechy – odpływ ludności

  • Wysoka śmiertelność, epidemie – nie było komu osadzać się w całych wymarłych wioskach, zmuszało to panów do ustępstw.

  • Brak rąk do pracy sprawia wzrost płac robotników najemnych nawet 3 krotnie. W Europie śr i zach ustanowiona max płac zarobkow.

  • Zmniejszenie ludności – wojna 100 letnia (112 lat), bandy, drożyzna, nieurodzaje, powstania chłopskie - doprowadziło to do wielkich migracji.

  • Ucieczka do miast skłaniała pana do ustępstw.

Pobyt chłopa w mieście rok i 1 dzień dawał mu wolność osobistą.
11. Powstania chłopskie.

Włoskie republiki miejskie.

Przejście do swobodniejszych form użytkowania ziemi dokonało się prawdopodobnie najwcześniej w północnych Włoszech. Miasta: Lukka, Piza, Florencja, Asyż – rozkwit już od poł. XIII w. Wzięły w obronę chłopów i ogłosiły ich wolność osobistą. Chłopi uzyskali możność opuszczania panów i schronienia w mieście.

Przyznano im wolność komuny, zniesieni poddaństwa osobistego i prawnego oraz dziedziczenia ziemi przez pana po śmierci chłopa, likwidację pańszczyzny, kar pieniężnych i świadczeń.

Nadano temu moc prawną przez zawarcie umowy z panem za pośrednictwem władz miejskich oraz wykupu danin i świadczeń chłopskich przez miasto.

Oszacowanie powinności i kapitalizację przeprowadzały władze miejskie, Jeśli tylko pan gruntowy nie chciał wystawić dokumentów wyzwalających lub nie chciał przyjąć wykupu to miasto samo dokonywało wyzwolenia. Ziemia jednak pozostawała w rękach pana.

Często jednak egzekucje takie były niekonsekwentne, wystarczyło, że chłop daleko mieszkał od miasta. Często miasta same ograniczały wolność chłopów swoimi ustawami. Mimo wszystko był to postęp.

Panowie zmuszeni byli stosować wolne dzierżawy ponieważ groziło to utratą rąk do pracy. Dodatkowo, czarna śmierć dziesiątkowała najemników.

W praktyce sytuacja materialna chłopa nie polepszała się, chłop zyskał jednak wolność osobistą.

12. Anglia


Wyzwalanie chłopów w I poł XIV w w obliczu czarnej śmierci. Zakończyło po powstaniu chłopów 1381 od przywódcy nazwane powst. Wata Tylera. Wybuch najpierw w Essex, powodem nowy podatek pogłównego. Szybko szerzy się na Kent i inne hrabstwa. Wszędzie zniszczenia i kontrybucje pod groźbą podpalenia. Powstanie skierowane przeciwko feudalnemu wyzyskowi. Ulubione hasło: „Gdy Adam kopał, a Ewa przędła, kto był szlachcicem”. Żądali równych praw i wolności dla wszystkich. Konfiskaty dóbr kościelnych

Tylera Wata powstanie, rewolta chłopska w Anglii w 1381, której przyczyną była próba zwiększenia powinności chłopów przez panów feudalnych. Bezpośrednim powodem było ściąganie uchwalonego w 1380 nowego podatku - pogłównego, przeznaczonego na pokrycie kosztów wojny stuletniej. Powstanie objęło głównie hrabstwa Essex i Kent.

Oddziały powstańcze pod wodzą W. Tylera i  ks. John Balla zajęły 13 czerwca 1381 Londyn, wysuwając żądania: zniesienia ustaw poddańczych, podziału ziemi kościelnej między chłopów, wolnego handlu, zrównania stanów itp. Zaskoczona Rada Królewska chcąc zyskać na czasie, skłoniła młodocianego króla Ryszarda II` do pozornych ustępstw. Król wydał edykt zapewniający bezkarność, wolność handlu w miastach, zniósł niewolę wszystkim, ale podstępne zamordowanie (15 czerwca 1381) W. Tylera w czasie pertraktacji pozwoliło Radzie na rozbicie i rozproszenie pozbawionych dowództwa, zdezorientowanych chłopów. Represje wobec uczestników buntu trwały do końca 1381.



Wg Rogersa – próba przywrócenia pańszczyzny przez lordów. Zmiany nastąpiły po fali czarnej śmierci, którą Rogers traktuje jako najważniejsze wydarzenie w dziejach Anglii do wyzwolenia mas. Trudna sytuacja panów, wzrost płac najemników (dochodziło do napadów panów i pojmowanie siłą robotników), nie pomagają ograniczenia płacy przez państwo, sytuacja zaognia się. Próba działania wstecz – przywrócenie dawnych powinności na chłopów, zakaz przesiedleń, samowola panów były zapłonem, ale także wykorzystanie chłopów braku rąk do pracy.

Wojna Dwóch róż przyczynia się do osłabienia i wyginięcia szlachty.

Wojna Dwóch Róż, wojna Białej i Czerwonej Róży, Wars of the Roses, walki o tron angielski (1455-1485) pomiędzy dwoma młodszymi liniami Plantagenetów: Lancasterów (czerwona róża w herbie) i  Yorkami (biała róża).

Plantageneci, angielska dynastia królewska panująca w latach 1154-1485. Początek rodowi dał Henryk II, syn Matyldy - wdowy po cesarzu Henryku V - i Gotfryda Plantageneta, hrabiego andegaweńskiego. Plantageneci posiadali liczne lenna na terenie Francji, o które toczyli długotrwałe wojny z królami francuskimi.

Główna linia Plantagenetów panowała do 1399, następnie korona przeszła w posiadanie bocznych linii rodu: Lancastrów i  Yorków. Obie linie prowadziły w latach 1455-1481 wyniszczającą walkę o tron, znaną jako wojna Dwóch Róż.



13. Hiszpania


Podobnie jak w Anglii. Czarna śmierć zmusza panów do ustępstw. Zmuszają króla do wydania ustaw o ograniczeniu płacy.

Taryf z braku rak jednak nie przestrzegano, także drożyzna doprowadza do ruin gospodarstw dworskich.

Zastępowanie chłopów niewolnikami doprowadza do fali powstań - Majorka 1391, 1451. Królowie XIV/XV w godzą się na wyzwolenie z poddaństwa chłopów za wykupem, spotkali się jednak z oporem panów świeckich i duchownych. 1486 Ferdynant katolicki ostatecznie znosi poddaństwo, za 3 solidy rocznie z łanu lub 60 jednorazowo.

14. Francja


Kapetyngowie: Ludwik V, VII, Filip Piękny, Ludwik X, stopniowo znieśli prawo martwej ręki w domenach królewskich. Za ich przykładem panowie. Zwolnieni z opłat za małżeństwo. Powinności chłopskie zamieniono na świadczenia pieniężne. W różnych regionach kraju proces wolności przebiegał rozmaicie.
Kapetyngowie, dynastia panująca we Francji w latach 987-1328. Protoplasta dynastii, możnowładca Hugo Kapet, doprowadził do wyboru syna na następcę tronu jeszcze za swego życia. System wyznaczania następcy przez panującego, stosowany przez spadkobierców Hugona Kapeta, spowodował dziedziczność korony królewskiej w rodzie Kapetyngów.

Panowanie Kapetyngów upłynęło pod znakiem walk z możnowładcami francuskimi - królami Anglii z rodu Plantagenetów, zgłaszającymi pretensje do korony francuskiej. Po śmierci ostatniego króla z dynastii Kapetyngów - Karola IV Pięknego (1314), na tronie francuskim zasiadła dynastia Walezjuszów.

15. Niemcy


Również w Niemczech w wiekach XIV/XV sytuacja chłopów ulega poprawie. Rozpowszechnia się dzierżawa dziedziczna, obniżka czynszów, redukcja pańszczyzny, swoboda przesiedleń.

Powstania chłopskie lokalne dotyczyły poszczególnych prowincji, księstw – XIII w; przyczyny:



  • zwiększanie podatków

  • pańszczyzny

  • ograniczenia chłopów do lasów i pastwisk

  • do rybołówstwa i polowania

  • użytkowania drewna

  • ograniczenia ze wspólnych użytków.

Wzrost znaczenia władców udzielnych nie sprzyjał poprawie. Musieli zadowolić się tym, że los ich nie uległ pogorszeniu.

Analogie między powstaniem w Anglii 1381 i wojną chłopską 1525. W obu przypadkach sytuacja chłopów była pomyślna. Lokalne próby ograniczenia praw prowadziło do samoobrony. Częściowe polepszeni chłopi niemieccy uzyskali jednak tylko w niektórych rejonach, musieli czekać jeszcze 3 stulecia. Na ogół w Niemczech panował zastój – skostnienie starych form ustroju. Z czasem pańszczyzna zamieniona na renty.

Nie usunięto na ogół: poddaństwa osobistego, odumarszczyzny, dziesięciny, pańszczyzny, szkód wyrządzonych przez zwierzynę. Pogorszenie praw własnościowych, gł. na wschodzie.


16. Gospodarka rolna, życie chłopów.

We właściwym i późnym średniowieczu widać postęp gosp związany z kolonizacją Flandrii (tj. wybrz. Holandii, Belgii, Francji) i ziem słowiańskich oraz masowe karczowanie lasów.

Intensywność rolnictwa na stałym poziomie, trójpolówka znana od VIII w szerzyła się powoli, na szerszą skalę w XII i XIII.

Plony wynosiły ok. 1/10 gruntu. Przyczyny stagnacji: wyjałowienie gleby, zaklęcia i przesądy, nie znano pielenia chwastów, brony rzadko stosowane powodowały płytki zakop ziarna i wyjadania przez ptactwo. Kościół zabierał dziesięcinę, duża część w postaci czynszu i danin na rzecz pana z owych 10% do ok. 3-4%. W sumie pozostawała chłopu ok. 1/3 zbiorów. Pan 33%, kościół 6%, z 60% wójt zabierał 1/3 i 10% szło na podatki.

Prowadzone wojny były na koszt chłopów i prowadziło do jeszcze większej biedy, grasowały bandy. Klęski głodowe i epidemie.

W IX w 64 lata to klęski głodowe w poszczególnych rejonach Europy, XI w to 60 lokalnych klęsk głodowych. O X w brak danych. Klęskom głodu towarzyszyły epidemie dżumy, wypadki ludożerstwa nie należały do rzadkości.

Kronikarze piszą o ludożerstwie w latach 793, 868, 869, 1005, 1032, przy czym nie były to pojedyncze przypadki, lecz zjawiska masowe, „wykopywano i pożerano trupy, silniejsi mordowali słabszych, matki, aby zaspokoić głód zabijały swe dzieci”.


17. Miasto.

W Rzeszy Niemieckiej ok. 3000, w sensie prawnym; nie rozwinięte jednak gospodarczo. Większość była półmiastami tzn rzemiosło nie było wolne od rolnictwa na własną rękę. Praca rzemieślnika nie wystarczała do życia, musiał pracować na roli.

Miasto składało się z rynku (gdzie odbywała się wymiana) oraz grodu tj miejsca zabezpieczonego fosą i murem.

Ważne ośrodki liczyły ok. 8-10 tyś, rzadko 20, większość to poniżej 5.

Cechy rzemieślnicze, ich statuty określały surowiec, kształt i wymiary wyrobów. Wszelkimi sposobami zakazywały stosowania wynalazków i urządzeń mechanicznych. W XIII/XIV w zabroniono używać kołowrotka. Kary śmierci groziły za zdradzenie techniki produkcji, nie można było wywieźć narzędzi produkcji, mistrz nie mógł przenieść się do innego miasta.

Przypadało ok. 1200 kobiet na 1000 mężczyzn. Kobiet nie przyjmowano do cechów.

Masowe przypadki trądu, kalek i niewidomych, chorych psychicznie. Klasa średnia prawie nie istniała.

Najzamożniejszą część ludności miejskiej stanowili członkowie rady miejskiej i właściciele ziemscy, patrycjusze. Bogaci kupcy dopiero na 2 miejscu, dalej lekarze i duchowni, na końcu rzemieślnicy, najemnicy.

Z rzemiosła bogaci byli rzeźnicy i piekarze.

Szyby w domach uchodziły za zbytek, jeszcze w XIV w.

Panowały ustawy przeciw zbytkowi zakazujące noszenia szat z jedwabiu, aksamitu, atłasu, pereł, złotych pierścieni z wyjątkiem jednego. Ubiór stanowił odpowiednio oznakę stanu.

18. Cechy


Powstanie pierwszych we Włoszech, już w X w. We Francji dopiero w XII w. W Anglii i Niemczech dopiero w XIII w.

Statuty cechowe obejmowały szczegółowo najdrobniejsze sprawy dotyczące rzemiosła i życia cechowego.

Prawdopodobnie wzorowane były na rzymskich kolegiach (collegia), które prowadziły nadzór nad rynkiem i wykonywaniem rzemiosła. Zwłaszcza tam gdzie nie dotarły podbije Germanów - Bizancjum.

Panowała dziedziczność rzemiosła. Zachowana w Rawennie najstarsza umowa z 943 r cechu rybackiego, która wiązała dzieci i wnuków.

Cechy powstawały ze względu na interes zawodowy – związek wolnych rzemieślników. Istniały we wszystkich państwach, np. w Chinach.

Dzięki zjednoczeniu podlegały własnemu sądownictwu. Eliminowało konkurencję. Mieli go w Bazylei żebracy.


19. Ustrój cechowy:

  • zasada równości i solidarności członków cechu

  • odcięcie się od innych – odrębność

Wspólny zakup surowca, obowiązek odsprzedaży po cenie kupna w przypadku samodzielnego kupna. Określone wymiary warsztatu. Nie wolno przyjmować było roboty zaczętej przez innego mistrza.

Próby produkcji przez osoby nie zrzeszone były bezwzględnie tępione.

Należenie do cechu było warunkiem uprawiania rzemiosła.

Nie mogło być mowy o swobodnym uprawianiu rzemiosła, idea wolności pojawia się dopiero w XVII w.

Przywóz towarów wytwarzanych w mieście był zakazany lub podlegał ścisłym ograniczeniom: cła rynkowe i rogatkowe, opłaty wagowe i składowe, targowe, drogowe i mostowe. Ograniczenia dni sprzedaży, np. do 3 dni.

Import pogarszał zły stan dróg.

Mieszkańcom okolicznych wsi nie wolno było produkować, wymiana na art. rol była dla nich niekorzystna.

Ceny ustalano wewnątrz cechu co likwiduje wspólną konkurencję.

Obok taks minimalnych ustalanych przez cechy istniały ceny maksymalne ustalane przez radę miejską.

Przystąpienie nowego kandydata:


  • pochodzenie, które w Niemczech należało udowodnić czasem do 4 pokolenia

  • nie przyjmowano cudzoziemców, dzieci nieślubnych, niewolnych, dzieci osób uprawiających hańbiące zawody: młynarz, tkacz (złodzieje – zatrzymywali część), stróż nocny, kat, grabarz.

  • 7 lat praktyki, następnie pracować jako czeladnik, wędrować po różnych miastach i złożyć egzamin.

  • Opłata wpisowa, uczta – stale podwyższana.

Balwierz, zawód uprawiany od średniowiecza. Balwierz zajmował się goleniem, strzyżeniem, a także zabiegami felczerskimi (felczer), głównie upustami krwi.
Płatnerz, w średniowieczu rzemieślnik wykonujący zbroje płytowe dla ludzi i koni. Wobec zaniku jazdy pancernej od XVI w. płatnerzami nazywano rzemieślników wyrabiających metalową broń białą, np. mieczników, szpadników.

Klasyczny okres cechów przypada na XIII/XIV w. Oprócz monopolu wnosi wiele dobrego, poprawa warunków pracy nie tylko dla siebie ale i dla uczniów i czeladników, dbanie także o interes kupującego. Jak niektórzy sądzą nie miało znaczenia wtenczas ograniczenie liczby członków.

W praktyce, człowiek niezamożny nie mógł zostać mistrzem.

Z biegiem czasu nabierały charakteru ekskluzywnego, który wystąpił w XVII/XVIII w związku z przyrostem ludności i zmniejszeniem popytu.



Statuty cechowe to normy prawa zwyczajowego, które po wiekach dopiero utrwalono na piśmie.

Rogers –członkostwo cechu było uprawnieniem wynikającym z urodzenia od najstarszych lat (jw.Rawenna).

Obcych przyjmowano tylko z potrzeby. W różnych miastach wyglądały te sprawy odmiennie. W małych miastach i wsiach cechy nie istniały prawie wcale. Cechy dotyczyły najważniejszych rodzajów rzemiosła.

20. Położenie czeladników, robotników.

Praca od wschodu do zachodu. 14-16h normalny czas pracy. Złotnik w Gdańsku od 5.00 do 21.00.

Ograniczenia w pracy co do ilości i czasu pracy na własny rachunek i płac maksymalnych.

W XIV w czeladnicy jednoczą się w bractwa religijne, które z czasem stawiają żądania ekonomiczne – pierwsze zorganizowane strajki, np. we Wrocławiu 1329 siodlarzy.

Mistrz już nie sprzedaje bezpośrednio konsumentowi. Zajmuje się tym pośrednik. Początki chałupnictwa.

21. Górnictwo

Gwarkowie – przeważnie pochodzenia niemieckiego, wędrowcy, później zmuszani do osadzenia się na prawach miejskich. Wydobycie kruszców za % od 1/8 do 1/32 wartości kruszcu. Przy czym pierwszeństwo miał zawsze właściciel Król pobierał 1/10. Mieli swój własny statut, prawa i przywileje w handlu, sądownictwo i wolność od podatków.



22. Handel

Rozwój handlu od czasu wypraw krzyżowych – to punkt zwrotny.

Kupcy narażeni na gwałt panów i miejscowych mogli zawierać transakcje na terenach neutralnych. Jarmarki – Szampania (neutralność polityczna). XII-XIV w – wojna stuletnia kończy ich prosperitę. Później następuje ożywienie i ufność w wymianie bezpośredniej, kupcy nawzajem podróżują do swych krajów.

Połączenie szlaków Śródziemnomorskiego i północnobałtyckiego.

Rozwój miast na szlakach wodnych (również rzekach) i lądowych.

Położenie geograficzne decyduje o ich rozwoju: Wenecja (drugie Bizancjum), Genua górowały nad innymi.

Pozostałe miasta traktowane były jako podrzędne.

Wzajemnie się eliminowały. Na arenie handlu między Europą a Wschodem pozostała tylko Genua i Wenecja, dopiero od XV w Florencja.

Włosi zakładali w Europie różne faktorie skupili też w swoich rękach operacje pieniężne i kredytowe. Obcym nie wolno było handlować bezpośrednio we Włoszech za wyjątkiem Niemców.

Nienawiść między Genuą i Wenecją wykorzystywali cesarze bizantyjscy. Walki kolonialne doprowadzają do osłabienia i strat terytorialnych. Chciwość wzięła górę nad rozsądkiem.

Związek Hanzeatycki


Hanza, średniowieczna organizacja miast, mająca na celu opanowanie źródeł zaopatrzenia i rynków zbytu na określonym terytorium. Najwcześniej zawiązana w XIII w. Hanza angielska dążyła do zmonopolizowania handlu wełną. W XIII w. powstała także Hanza niemiecka, której celem było opanowanie handlu na Bałtyku i w krajach nadbałtyckich.

Początkowo należały do niej wyłącznie miasta niemieckie położone nad Morzem Północnym, m.in. Lubeka, Stralsund, Greiswald, Hamburg i  Soest, później objęła także miasta niemieckie położone nad Renem oraz miasta krzyżackie (Krzyżacy), szwedzkie i polskie. W połowie XIV w. liczba miast członków Hanzy wynosiła 130, w XV w. 160.

Z miast polskich do Hanzy należały m.in.: Gdańsk, Toruń, Elbląg, formalnie także Kraków. Dla lepszego administrowania związkiem podzielono miasta członkowskie na cztery grupy, wg kryterium geograficznego: nadreńską, saską, wendyjską oraz prusko-inflancką. Co trzy lata odbywały się zjazdy delegatów miast członkowskich (Hansetage). Uchwały podejmowane na zjazdach obowiązywały wszystkie miasta hanzeatyckie. Nieprzestrzeganie ustaleń groziło wydaleniem ze związku.

Dla obrony swych interesów Hanza posiadała własne wojska lądowe i flotę wojenną. Prowadziła wojny m.in. z Danią i Norwegią (1368-1370) o panowanie na morzu, z książętami niemieckimi i królem czeskim Wacławem IV o niezależność miast hanzeatyckich. Hanza posiadała liczne przywileje przyznawane przez władców poszczególnych krajów. Będąc monopolistą w zakresie eksportu stymulowała rozwój gospodarczy biorąc pod uwagę wielkość i rodzaj produkcji.

Posiadając własne eksterytorialne faktorie w wielkich ośrodkach handlowych Europy, m.in. w  Londynie, Brugii, Antwerpii, Bergen, Malmö i  Nowogrodzie Wielkim, kupcy hanzeatyccy mogli prowadzić nieskrępowaną wymianę handlową z ludnością danego kraju. Uprzywilejowana pozycja kupców Hanzy wywoływała niechęć, a nawet wrogość miejscowych pośredników.

Szczyt potęgi Hanza przeżywała na przełomie XIV i XV w. Od 2. poł. XV w. i w XVI w. zaznaczył się jej powolny upadek, wynikający z konkurencji Holandii, Anglii i połączonych unią kalmarską państw skandynawskich oraz z powstających coraz częściej sprzeczności interesów poszczególnych miast, członków związku. W XVII w. nastąpił całkowity upadek Hanzy.



Kupcom nie należącym do Hanzy nie wolno było odwiedzać miast hanzeatyckich, wchodzić do spółki, nabywać statków, członkowie Hanzy nie mogli brać towarów w komis.

Związek miał dość luźne członkostwo. Dwa wielkie monopole: kupcy włoscy i hanzeatyccy.


Największe znaczenie w handlu średniowiecznym miał pieprz, używano go często jako środka płatniczego.

W zamian odpływ kruszcu, Zachód nie miał wiele w zamian za drogie wyroby wschodnie. Broń, drzewo, zboże.

Na północy handlowano głównie zbożem. Wywożono zboże tam gdzie najbardziej odczuwano brak aby windować ceny.
W średniowieczu każde miasto handlowe prowadziło własną, samodzielną politykę handlowa.

Zawierały umowy pomiędzy sobą oraz panującymi, mając tylko na uwadze dobro swoich kupców. Starały się o przywileje. W zamian nie dawały żadnych przywilejów innym.

W średniowieczu rzemiosło ściśle było ograniczone do handlu. Istniały ścisłe granice między cechami. Transport się nie rozwijał, aby był oddzielnym zawodem. Statki należały do kupców bądź spółek.

Kupcy hurtowi starali handlować się w detalu. Kupcy udzielali również pożyczek.


Kupcy często korzystając z okazji sami stawali się korsarzami. Łupy zdobyte w wyprawach krzyżowych miały znaczenie w akumulacji kapitałów we włoskich republikach handlowych. W oparciu o te kapitały handel włoski mógł się rozwijać pomyślnie dalej.

Handel średniowieczny był wysoce zmonopolizowany. Akumulacja środków z handlu była jednak powolna, z racji małych obrotów, małych inwestycji w przedsiębiorstwo, zysk szedł na konsumpcję i zakup nieruchomości, przedmiotów zbytku.

Zawód kupca był niebezpieczny i pociągał za sobą duże ryzyko. Konfiskaty i grabieże. Na czele stali często królowie.

Organizują systemy zabezpieczeń, powstają: karawany, admiralicje, konwoje, dwory kupieckie, faktorie, jarmarki,

konsulowie = oldemer - dbający o interes obcokrajowców

maklerzy – pośrednicy, którzy mieli wyłączność w handlu.

Z karawan udających się na jarmarki Szampanii tworzą się gildie kupieckie.

Na jarmarku obowiązywał zakaz aresztowania dłużnika, konfiskaty towaru, odpowiedzialności poza jego terenem.

23. Komunikacja


Drogi w fatalnym stanie nie sprzyjały rozwojowi handlu. Droga po której 3 konie mogły iść rzędem, albo „wóz weselny mógł wyminąć karawan” była b. dobra. Wozów o 2 kołach używano rzadko. Głównie konie objuczone.

Poza Włochami były to wydeptane ścieżki. Wozów nie można było używać. Mosty tylko drewniane, nie przeznaczone dla powozów.

„Co spadło to przepadło” – prawem dla pana gruntowego.

Nie zależało nikomu poza kupcami na drogach, korzystali kowale, karczmarze, rabusie. Dłużej i więcej zarabiali panowie oraz ochraniarze za konwój. Przymus drogowy, zakaz korzystania z innych dróg. Liczne komory celne.

Również prawo składu przyczyniało się do tego, że handel odbywał się wolno.

Najważniejszym był transport morski. Nie umiały jednak statki lawirować pod wiatr. Czekały na pomyślny wiatr, pływały blisko brzegów. Zimą nie pływano.

Kompas rozpowszechnia się w pocz XIV w. Ubezpieczenia występują w XV w.

24. Pieniądze i kredyt


W późnym średniowieczu gospodarka pieniężna powoli przenika do życia ekonomicznego.

Z braku kruszcu w obiegi skórzane pieniądze, pierwowzór papierowych. Bito głównie denary.

Charakterystycznym dla średniowiecza było stałe obniżanie wartości monety wskutek umniejszania zawartości kruszcu. Zamieszanie tworzyła wielka ilość mennic świeckich i kościelnych, za cesarstwa w Niemczech było ich 160 i 30 opactw.

Uściślenia wagowe panowały głównie w Anglii.

Większe transakcje zawierano w sztabach srebra, albo posługiwano się pieniądzem na wagę.

W krajowym obiegu rozróżniano krajowy pieniądz obiegowy (gorszy) i obiegowy (płatniczy). Przy płaceniu przeliczano w efektywne pieniądze.

Różnice w wartości pieniądza prowadzi do nowych zawodów – wekslarza (bankiera) zajmującego się wymiana pieniądza, w Europie głównie Włosi.

Kredyt miał charakter wyłącznie konsumpcyjny. Inwestycyjny rozwinął się później wśród kupców włoskich.
1.Zakon templariuszy od końca XII do pocz XIV w był najpoważniejszą instytucją bankowa w Europie.

2.Później niż instytucje kościelne w roli bankierów wystąpili Żydzi.

3.Trzeci okres to XIV i XV w należący do finansistów włoskich. Słynny florencki dom bankowy Medyceuszów.
Niepłacenie długów przez panującego doprowadzały do bankructwa włoskie spółki.

Panował zakaz pobierania odsetek piętnowanych przez kościół, co skrzętnie wykorzystywali królowie Ryszard II by oskarżyć wierzycieli o lichwę i prześladować ich. Jednak pozbawiło to jego całkowicie kredytu.



Rozpowszechniona stopa procentowa wynosiła 20%.







©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna