Pojęciem tym bowiem określa się prawo istniejące na terenie dzisiejszych państw: Iraku, zachodniego Iranu, Syrii, Jordanii, Libanu, Izraela, Armenii, Turcji, płw



Pobieranie 283,33 Kb.
Strona1/5
Data28.12.2017
Rozmiar283,33 Kb.
  1   2   3   4   5

Najstarsze prawa świata” – materiały do egzaminu


Nazwa „prawo starożytnego Bliskiego Wschodu” oznacza prawo istniejące na terenie dzisiejszych państw: Iraku, zachodniego Iranu, Syrii, Jordanii, Libanu, Izraela, Armenii, Turcji, płw. Arabskiego i Egiptu, w okresie od powstania pisma na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. aż do początków naszej ery. Choć bowiem ostatnie ‘rdzennie” bliskowschodnie mocarstwo, Persja, upadło w połowie IV w. pod ciosami Greków i Macedończyków prowadzonych przez Aleksandra Wielkiego (331), tradycje prawne przetrwały jeszcze kilkaset lat. Ostatnie dokumenty prawne i administracyjne pochodzą z początków pierwszego wieku n.e.

Często dla określenia prawa obwiązującego na większości tego obszaru (z wyjątkiem Egiptu i Izraela) używa się określenia „prawa klinowe”, ze względu na pismo, jakim spisane została większość dostępnych źródeł – pismo klinowe. Osobno, choć w powiązaniu z prawami klinowymi, bada się prawo starożytnego Izraela, którego głównym źródłem poznania jest Stary Testament, i prawo egipskie, którego dokumenty spisywane były pismem hieroglificznym, hieratycznym i demotycznym w języku egipskim, i które rozwijało się niejako na uboczu reszty bliskowschodniego świata.

Nazwa pisma pochodzi od jego kształtu – klinów wyciskanych w glinie rylcem lub wykuwanych w kamieniu. Nauka zajmująca się badaniem historii obszarów pisma klinowego nazywana jest, od jednego z państw tego regionu, Asyrii, asyriologią

Języki: Językiem najstarszych źródeł jest sumeryjski, szybko jednak, i w znacznie większej ilości pojawiają się w Mezopotamii, a także w Syrii, teksty akadyjskie (najstarszy język semicki). Teksty w języku akadyjskim znajdziemy też w archiwach stolic hetyckiej i egipskiej, gdyż była to swego rodzaju łacina starożytnego bliskiego Wschodu, międzynarodowy język dyplomacji; jest to język większości dostępnych źródeł poznania prawa. Po akadyjsku przestano pisać w Mezopotamii dopiero w pierwszych wiekach naszej ery. Ponadto mamy dokumenty z Azji Mniejszej spisane po hetycku, hebrajską Biblię, a w Egipcie – teksty egipskie.


Źródła powstania prawa1

1. Zwyczaj – to podstawowe źródło prawa na całym starożytnym Bliskim Wschodzie; prawo tego obszaru to w znakomitej większości prawo zwyczajowe. Odwołania do prawa zwyczajowego znajdujemy często dokumentach praktyki – zdarza się np., że umowy odsyłają, co do nieuregulowanych w nich kwestii, do „zwyczaju miasta”, „zwyczaju dla córek miasta” itp.

2. Akty normatywne władz, przede wszystkim króla, który z jednej strony stanowił ostatnią instancję sądową, z drugiej był wyrazicielem boskiej sprawiedliwości na ziemi. Król regulował różne dziedziny prawa, gdyż „stanowienie sprawiedliwości” było jedną z jego najważniejszych funkcji. Należy przy tym pamiętać, że nie możemy wprowadzać współczesnego podziału na rozporządzenia, ustawy itp., a nazwa edykt czy dekret ma charakter całkowicie umowny. Królewskie akty prawne mogły dotyczyć:

a. ustroju państwa

b. funkcjonowania administracji.

c. gospodarki, a ściślej mówiąc przywrócenia sprawiedliwości społecznej w obrocie gospodarczym. Do tej kategorii należą tzw. dekrety mišaru – „przywracające sprawiedliwość”, tzn. anulujące pożyczki zaciągnięte pod przymusem ekonomicznym i ich konsekwencje, takie jak np. niewola za długi czy wymuszona sprzedaż nieruchomości.

d. wymiaru sprawiedliwości2. Król, rozstrzygając sprawy jako najwyższy sędzia, niekiedy stanowił przy okazji ogólne normy dotyczące budzących wątpliwości kwestii z zakresu prawa sądowego. Być może takie właśnie rozporządzenia były źródłem powstania tzw. kodeksów prawnych – sporządzonych na królewski rozkaz zbiorów praw.

Z obszaru praw klinowych zachowały się następujące zbiory praw: Kodeks Hammurabiego, sporządzony na rozkaz najwybitniejszego z władców epoki starobabilońskiej, prawdopodobnie około 1750 r. p.n.e, dwa wcześniejsze zbiory w języku sumeryjskim (króla Ur-Nammu, władcy Ur, 2100; króla Lipit-Ištara, władcy Isin, 1900), mniej więcej współczesny Hammurabiemu zbiór praw z Ešnunny (1770), Prawa Średnioasyryjskie z Aszur w płn. Mezopotamii z XI w. (prawdopodobnie kopia XIV-wiecznego oryginału) i Prawa Nowobabilońskie, pochodzące z VII stulecia z Sippar w środkowej Mezopotamii. Z Anatolii (Azja Mniejsza) znane są Prawa Hetyckie, spisane pomiędzy XVI i XII w.

Status tych aktów nie jest jasny, więc nie jest pewne, czy możemy o nich mówić jako o ustawach królewskich, tzn. czy stanowiły one źródło powszechnie obowiązujących norm prawnych. Zdania są podzielone, Zgodnie z pierwszą z trzech proponowanych interpretacji mamy do czynienia z aktami o charakterze normatywnym, spisami precedensowych rozstrzygnięć królewskich, wiążących dla sędziów i wykorzystywanych następnie w praktyce sądowej. Zgodnie z drugą koncepcją, kodeksy były co prawda aktami normatywnymi, ale o charakterze subsydiarnym, których przepisy stosowano bądź w sytuacji braku lokalnej normy prawa zwyczajowego, bądź gdy osoba uważająca się za pokrzywdzoną zwróciła się do władcy o pomoc. Zwolennicy trzeciej opcji twierdzą, że kodeksy to w istocie twory czysto literackie, służące przede wszystkim upamiętnieniu dokonań władcy w dziedzinie przywracania sprawiedliwości w kraju, ewentualnie podręczniki prawa pomocne sędziom przy rozstrzyganiu trudniejszych spraw.

Na uwagę zasługuje konstrukcja „kodeksów”. Nie regulują one w sposób wyczerpujący żadnej gałęzi prawa, i z pozoru ich układ pozbawiony jest większej logiki, zaś same przepisy – bardzo kazuistyczne. Typowe sformułowanie paragrafu to: „Jeśli ktoś..... to...” (np. par. 1 Kodeksu Hammurabiego (dalej KH) „Jeśli człowiek oskarża innego człowieka o zabójstwo, ale nie potrafi tego udowodnić, oskarżający zostanie zabity”3.). Jednak gdy przyjrzeć się bliżej, da się zauważyć wyraźny schemat konstrukcyjny, polegający na tym, że bierze się pewien przypadek wyjściowy, a następnie w kolejnych paragrafach rozważa jego możliwe warianty. Można więc powiedzieć, że ustawodawstwo królewskie ma charakter kazuistyczny, opiera się jednak na dorozumianych normach o charakterze generalnym, ukazywanych właśnie poprzez analizowanie różnych wariantów tego samego przypadku.



3. Precedensy; prawdopodobnie charakter wiążący miały przynajmniej wyroki sądów królewskich.
Źródła poznania prawa4


  1. teksty ściśle prawne

- zbiory praw (kodeksy, patrz „źródła powstania prawa”)

- dekrety królewskie. Najstarszym znanym jest dekret Uruinimginy, sumeryjskiego władcy Lagasz, z 26 w. p.n.e. Kolejne pochodzą z czasów panowania dynastii Hammurabiego i z Anatolii. Większość z nich to tzw. dekrety mišāru, Ale z Anatolii mamy np dekret króla Telepinusa, zawierający elementy prawa konstytucyjnego, gdyż regulujący kwestię sukcesji tronu

- teksty praktyki. Większość, spisana w języku sumeryjskim i akadyjskim na glinianych tabliczkach, pochodzi z Mezopotamii i Syrii. Są to przede wszystkim różnego rodzaju umowy – sprzedaży, darowizny, pożyczki, dzierżawy czy najmu, a także testamenty, akty adopcji itp.

-reskrypty królewskie (odpowiedzi udzielane przez króla na pytania prawne zadawane mu w odniesieniu do konkretnych, trudnych do rozstrzygnięcia spraw).

2. Źródła pomocnicze o charakterze administracyjnym

- dokumenty dotyczące administracji świątyń, które po szczegółowej analizie pozwalają na odtworzenie np. kompetencji wielu organów administracji świątynnej, jak też stosunków między świątynią i władcą.

- instrukcje królewskie:

-instrukcje władców hetyckich dla dowódców wojskowych, dotyczą m.in. ich kompetencji (prawo administracyjne) i sposobu wykonywania przez nich funkcji sądowniczych.

-średnioasyryjskie dekrety pałacowe, regulujące postępowanie członków haremu.

3. inne źródła pomocnicze

- listy (np. korespondencja królewska)

- teksty leksykalne, służące do kształcenia skrybów wyspecjalizowanych w sporządzaniu tekstów prawnych

- teksty literackie
Podstawowy problem z tymi wszystkimi źródłami – ich fragmentaryczność.

.

Prawo karne5


1. Źródła poznania

Podstawowym źródłem wiadomości o prawie karnym na starożytnym Bliskim Wschodzie w obszarze praw klinowych są tzw. kodeksy prawne. Dokumentów praktyki, tzn. zapisów procesów karnych, zachowało się niewiele. Powoduje to, że najlepiej znamy prawo karne z tych regionów i epok, z których pochodzą kodeksy, tzn. z Mezopotamii z epoki Ur III i starobabilońskiej, Asyrii epoki średnioasyryjskiej i państwa hetyckiego, natomiast bardzo mało wiemy o prawie karnym regionów peryferyjnych, zwłaszcza Syrii.



2. Zasady

a. Jak można wywnioskować z dokumentów praktyki, przyjmowano (nigdy wyraźnie niesformułowaną) materialną definicję przestępstwa, tzn. za przestępstwo uznawano każdy czyn moralnie naganny i szkodliwy społecznie; nie musiał on być, tak jak dziś, opisany w ustawie (co jest dość oczywiste, skoro ustaw było mało, a prawo karne było w dużej mierze prawem zwyczajowym).

a. Nie obowiązywały zasady nullum crimen sine lege i nulla poena sine lege. Jeśli jakiś przypadek nie był do tej pory regulowany ani przez prawo zwyczajowe ani stanowione, stosowano surowo dziś zakazaną w prawie karnym analogię. Nie istniała też zasada równości wobec prawa; najlepiej widać to w prawach Hammurabiego, gdzie kary za to samo przestępstwo są różne w zależności od statusu społecznego przestępcy i ofiary. Zasadnicza nierówność przebiegała tu na linii wolność/niewola (sprawcy i ofiary). Uszkodzenie ciała niewolnika traktowane było jak uszkodzenie mienia jego właściciela, a nie ja uszkodzenie ciała człowieka. Drugi podział, w przypadku kobiet – mężatka/kobieta niezamężna – surowsza kara przewidziana była za zgwałcenie mężatki, gdyż w takim przypadku sprawca naruszał wyłączność seksualną poszkodowanego, czyli męża; w przypadku panny szkoda (poniesiona przez ojca lub opiekuna) była mniejsza – zmniejszenie wartości dziewczyny na rynku małżeńskim.

b. Kary miały tylko częściowo charakter publiczny. W pełni publiczny charakter miały przede wszystkim kary za przestępstwa bezpośrednio godzące w interesy państwa: przestępstwa przeciwko bogom, najczęściej bezwzględnie karane śmiercią, gdyż alternatywą była boska zemsta na całej społeczności, czy przestępstwa przeciw królowi i jego urzędnikom. Już w przypadku zabójstwa czy poważnego uszkodzenia ciała osoby prywatnej ofiara (lub jej rodzina) stały przed alternatywą – zemsta (poprzez surową karę wykonywaną przez państwo), czy kompensacja. Niekiedy natomiast, w przypadku przestępstw o charakterze ściśle rodzinnym, decyzja o wymierzeniu kary należała do poszkodowanego – i tak, zdradzony mąż, który przyłapał żonę na gorącym uczynku z kochankiem, miał do wyboru dwie możliwości – żądać jej śmierci, co pociągało też skazanie na śmierć kochanka, bądź przebaczyć, co automatycznie oznaczało królewskie przebaczenie dla kochanka.

c. Mimo że bliskowschodnie prawo nie zna pojęcia winy, w praktyce najczęściej właśnie od niej kara była uzależniona. Np. zgodnie z KH kara za nieumyślne spowodowanie śmierci podczas bójki jest zupełnie inna niż za zabójstwo, ale oskarżony musi złożyć przysięgę, że nie zadał śmiertelnego ciosu umyślnie.

d. Kary służyły po pierwsze dokonaniu odpłaty, po drugie – rekompensacie strat poniesionych przez ofiarę; duża ilość przepisów przewiduje kompensację w srebrze lub w naturze (np. nowy niewolnik za „uszkodzonego”). Niekiedy wyraźny jest też cel prewencji (generalnej i indywidualnej), widoczny np. w publicznym wykonywaniu kar i w ich surowości.

d. Sprawiedliwa kara to kara, która jak najdokładniej odpowiada popełnionemu przestępstwu. W konsekwencji nie obowiązywała zasada indywidualizacji odpowiedzialności karnej – innymi słowy, nie jest tak, że każdy odpowiada tylko za siebie, a przynajmniej nie tak, jak my to rozumiemy. Najlepszym przykładem są przypadki tzw. talionu per procura, kiedy to za przestępstwo popełnione przez głowę rodziny ponosi jeden z członków tej rodziny. Np. zgodnie z par 230 KH, jeśli budowniczy zbudował dom, który się zawalił, co spowodowało śmierć syna właściciela domu, zabity ma zostać nie budowniczy, lecz jego syn. W przekonaniu mieszkańców Mezopotamii nie było to nawet karanie syna za czyny ojca. Tu karze się bowiem ojca przez zabicie jego syna, po to, by kara miała charakter rzeczywistej odpłaty, tj. aby wyrządzić przestępcy dokładnie takie samo zło, za jakie on jest odpowiedzialny. Syn jest tu z prawnego punktu widzenia po prostu przedłużeniem osoby ojca, a nie osobą odpowiedzialną za jego czyny. Tak naprawdę nie jest w ogóle traktowany jako osoba, ale np. jak oko, które należy wybić komuś, kto wybił oko drugiemu.

e. Znana była odpowiedzialność za podżeganie i pomocnictwo, zwykle taka sama (lub nawet surowsza), jak za samo sprawstwo (np. kobieta podżegająca do zabicia męża karana była kwalifikowaną karą śmierci).

f. Niekiedy pojawia się subsydiarna odpowiedzialność odszkodowawcza władz publicznych; KH w par 23 przewiduje, że jeśli doszło do włamania i nie schwytano włamywacza, okradziony ma oszacować wartość skradzionych nieruchomości „przed bogiem”, czyli zapewne pod przysięgą, a miasto i gubernator wypłacą mu pełne odszkodowanie. Prawdopodobnie kryje się za tą dyspozycją przekonanie, że skoro władze nie wywiązały się ze swego obowiązku schwytania sprawcy, powinny przynajmniej wynagrodzić stratę poszkodowanemu.

g. Znana jest także odpowiedzialność karna za szkody wyrządzone przez zwierzęta (niewolnicy ponosili za przestępstwa odpowiedzialność osobistą). I tak np prawa z Esznunny przewidują odpowiedzialność właściciela byka, który to (byk) spowodował śmierć człowieka, pod warunkiem, że byk był znany jako niebezpieczny a władze ostrzegły właściciela, ten zaś dalej byka nie pilnował; podobnie w przypadku zagryzienia człowieka przez złego psa; w obu przypadkach odpowiedzialność jest finansowa; w KH za byka – 30 szekli, czyli tak jak za nieumyślne zabójstwo.
Zasady na których opierało się wymierzanie kary:


  • talion

  • talion per procura

  • kary odzwierciedlające („ilustrujące” charakter przestępstwa, najczęściej okaleczające - np. odcięcie ręki za podniesienie jej na ojca)

  • kompensacja


Rodzaje kar:

    1. szeroko rozpowszechnione kary pieniężne, będące w istocie kompensacją dla poszkodowanego za poniesione straty

    2. kary cielesne, zwykle na zasadzie talionu bądź odzwierciedlające (wybicie zęba za wybicie zęba równemu sobie; ale już dla niewolnika który uderzył wolnego człowieka – odcięcie ręki); niekiedy mają one charakter hańbiący, jak np. publiczna chłosta

    3. zwykła kara śmierci, niekiedy połączona z karami dodatkowymi, jak np w par 60 Praw z Esznunny, gdzie karą dla niedbałego strażnika, który dopuścił do włamania do pilnowanego domu, jest nie tylko kara śmierci, ale także hańbiący pochówek w miejscu przestępstwa, bez własnego grobu; niekiedy, jak w przypadku zdrady, kara dodatkową była konfiskata mienia.

    4. kwalifikowana kara śmierci za szczególnie ciężkie przestępstwa – wbicie na pal, spalenie żywcem. O jej zastosowaniu decydowały dodatkowe okoliczności obciążające, sprawiające, że przestępstwo było uważane za szczególnie odrażające. Na przykład zgodnie z par. 25 KH, człowiek, który pomagając sąsiadowi w gaszeniu pożaru okradł go, ma zostać wrzucony do ognia –za okoliczność obciążającą uważa się wykorzystanie trudnej sytuacji właściciela, który nie dość, że traci majątek w pożarze, zostaje jeszcze okradziony przez nieuczciwego sąsiada.

    5. kara wygnania, np. za kazirodztwo

    6. więzienie, choć jego charakter nie jest jasny; nie do końca wiadomo czy miało ono charakter kary, czy raczej środka zapobiegawczego.


Obrona konieczna i początek:

Zabójstwo lub uszkodzenie ciała dokonane w samoobronie nie było karane. Podobnie działo się, jeśli ofiara sama sprowokowała sytuację w której ucierpiała. Prawa hetyckie stanowią np., że jeśli mężczyzna porwał wolną kobietę, a jej rodzina wyruszyła w pościg, skutkiem czego porywacz zginął, nie powstają żadne roszczenia, bo to on spowodował zaistniałą sytuację, a co za tym idzie – własną śmierć.


Rodzaje przestępstw6

Brak wyraźnie określonego podziału przestępstw, bo brak doktryny prawa. Można jednak odtworzyć pewne zasady, którymi kierowali się autorzy zbiorów prawnych, ustalając kary za poszczególne przestępstwa, i, co za tym idzie, stosowany przez nich, choć niewypowiedziany, podział. Kryterium wydaje się być stopień moralnej naganności czynu (bo niekoniecznie winy; w niektórych przypadkach odpowiedzialność ponosiły osoby które dziś uznalibyśmy za całkowicie niewinne):



  1. Wystąpienia przeciw osobom usytuowanym wyżej w hierarchii społecznej:

    1. przestępstwa przeciwko bogom – jak:

      1. bezpośrednie naruszenie boskich interesów: bluźnierstwo, świętokradztwo,

      2. nieposłuszeństwo (np nieprzestrzeganie zasad kultu, złamanie przysięgi złożonej bogu)

      3. praktyki niemiłe bogom – czarownictwo, aborcja, zachowania seksualne odbiegające od uznawanej normy (kazirodztwo, sodomia, niekiedy homoseksualizm).

Wszystkie te przestępstwa powodowały niezadowolenie bogów; znaczna część z nich powodowała także powstanie rytualnej nieczystości, dotykającej nie tylko winnego, lecz także jego rodzinę czy miasto, która już sama w sobie mogła ściągnąć gniew boży. Najcięższe przestępstwa przeciw bogom karane były śmiercią. Surowe kary wynikały z obawy przed reakcja obrażonego boga, który mógł w odwecie sprowadzić na przykład zarazę.

b. przestępstwa przeciw królowi: zdrada, bunt, nieposłuszeństwo, złamanie przysięgi złożonej na imię króla, korupcja urzędników królewskich. Sprawy te były zwykle zastrzeżone dla sądu króla (osobistego), a kara zależała od swobodnego uznania władcy, zwykle jednak była to kara śmierci, w przypadku zdrady połączona z konfiskatą mienia.

c. przestępstwa przeciw sędziom i urzędnikom – zwłaszcza nieposłuszeństwo – karane śmiercią.

d. przestępstwa żony i dzieci przeciw mężowi i ojcu rodziny – zwłaszcza zdrada małżeńska, zwykle kara zależała w dużej mierze od swobodnego uznania męża, często możliwa była kara śmierci.


2. Inne poważne przestępstwa (w wysokim stopniu moralnie naganne): zabójstwo, ciężkie uszkodzenie ciała, kradzież i przestępstwa zrównane z kradzieżą, zgwałcenie.

Ich wspólną konsekwencją było to, że po stronie ofiary (lub jej rodziny) powodowały powstanie alternatywnego uprawnienia – do dokonania zemsty na osobie sprawcy bądź do żądania kompensacji (kompozycji). Wykonanie jednego i drugiego nie było prywatną sprawą uprawnionego, lecz było kontrolowane, a często także regulowane przez sąd, i musiało się mieścić w ramach ustalonych przez prawo. Zasadą było, że przestępstwa te ścigano z oskarżenia prywatnego, a władze publiczne bardzo rzadko interweniowały z urzędu; najczęściej wtedy, gdy ofiara lub jej rodzina nie były w stanie tego uczynić.


3. Drobniejsze przestępstwa – lekkie uszkodzenia ciała, uszkodzenie cudzej własności (w tym cudzego niewolnika, w niektórych przypadkach uwiedzenie wolnej dziewczyny pozostającej pod władzą ojca). Są to czyny w mniejszym stopniu moralnie naganne, popełnione z zaniedbania, zwykle powodujące głównie lub wyłącznie straty materialne. Kary też najczęściej są pieniężne, a wynagrodzenie szkód jest ich głównym celem; brak zapłaty mógł jednak prowadzić do niewoli za długi.
Prawo karne część szczególna7


  1. Przestępstwa przeciw bogom

    1. świętokradztwo8 – najczęstszą karą za świętokradztwo była śmierć; np. świętokradcza kradzież (ze świątyni) karana jest śmiercią zarówno przez Prawa Hammurabiego, jak i przez Prawa Średnioasyryjskie. KH przewidują również złagodzenie kary w przypadku, gdy sprawca nie wiedział że przywłaszcza sobie rzecz należącą do pałacu lub świątyni – wtedy musiał zapłacić trzydziestokrotną wartość tej rzeczy, podlegał karze śmierci tylko w przypadku niewypłacalności (standardowa kompensacja za kradzież to dziesięciokrotna wartość skradzionej rzeczy).

    2. bluźnierstwo. Również często karane śmiercią; np. asyryjskie edykty pałacowe przewidują podcięcie gardła kobiecie z pałacu która popełniła bluźnierstwo przeciw Aszurowi. Jak się wydaje, w przypadkach bluźnierstwa kara mogła być niekiedy uzależniona od statusu przestępcy, ale odwrotnie niż zwykle, tzn. im wyższy status, tym wyższa kara; i tak np. w Ebli (Syria, III tys.) wyżsi urzędnicy winni bluźnierstwa podlegali karze śmierci, natomiast niżsi mogli się wykupić płacąc 50 owiec9.

    3. złe prowadzenie się kapłanek. Zgodnie z Kodeksem Hammurabiego, karane zachowanie to otwarcie i prowadzenie tawerny bądź udanie się do tawerny i spożywanie tam alkoholu. W obu przypadkach kara jest jedna – spalenie. Widać wyraźnie, że obecność wysokiej rangi kapłanki w takim, cieszącym się złą sławą miejscu uważano za absolutnie nielicującą z jej funkcją i zapewne stanowiącą też obrazę boga, któremu służyła. Dodatkowy zakaz, picia alkoholu, spowodowany był zapewne faktem, że stan upojenia alkoholowego uznawano za nie do pogodzenia z godnością kapłanki.

    4. czarownictwo – jedno z przestępstw budzących największy lęk (prawdopodobnie ze względu na ponadnaturalny charakter, podobnie jak w Europie średniowiecznej i nowożytnej). Karane było śmiercią, a często także i utratą całego majątku. Ponieważ czarownictwa tak bardzo się obawiano, władze nie tylko surowo je karały, ale podejmowały szereg działań mających na celu zachęcenie poddanych do donoszenia o znanych im przypadkach czarownictwa. I tak na mocy KH cały majątek skazanego za czary przypadał delatorowi; hetycki edykt Telepinusa przewidywał karę śmierci dla całej rodziny czarownika o którego zbrodniczej działalności nie donieśli władzom. Prawo średnioasyryjskie przewidywało coś w rodzaju programu ochrony świadków dla osób, które będąc świadkami czarownictwa, obawiałyby się następnie zeznawać ze względu na obawę klątwy ze strony czarownika (ochronę ze strony królewskiego egzorcysty).

    5. aborcja10

      1. umyślne spowodowanie poronienia przez samą kobietę

      2. uszkodzenie ciała kobiety ciężarnej przez osobę trzecią, powodujące poronienie

Częstotliwość występowania tych regulacji jest niejako odwrotna do sytuacji, z którą mamy do czynienia dzisiaj. Najwyraźniej problem aborcji dokonanej przez samą kobietę nie budził zbyt dużego zainteresowania, ponieważ zajmuje się nim tylko jeden zbiór, prawa średnioasyryjskie, i to tylko w jednym przepisie. Natomiast bardzo dużą wagę przykładano do ochrony kobiety ciężarnej przed uszkodzeniem ciała mogącym spowodować poronienie; tą kwestią zajmuje się Kodeks Lipit-Ištara, kodeks Hammurabiego, prawa średnioasyryjskie i prawa hetyckie.

ad. i. Prawa średnioasyryjskie przewidują za to przestępstwo niezwykle surową karę; sprawczyni ma zostać wbita na pal i pozbawiona grobu; jeśli aborcja spowodowała jej śmierć, to samo spotka ją pośmiertnie. Jest to jeden z dwóch zaledwie przypadków zastosowania kary wbicia na pal w bliskowschodnich zbiorach praw; drugi to art. 153 KH przewidujący wbicie na pal kobiety która spowodowała zabójstwo swego męża. Kara dodatkowa pozbawienia grobu wskazuje, że przestępstwo to było uważane za mające charakter świętokradczy, a do tego spełnia cel prewencji ogólnej. Jak się wydaje, świętokradczy charakter przestępstwa spowodowany był przekonaniem o boskim pochodzeniu mającego się narodzić życia. Przestępstwo to ma w dodatku wyraźnie charakter publiczny, podobnie jak inne przestępstwa przeciwko bogom, przewiduje się też karę za niezadenuncjowanie sprawczyni.

ad. ii. W drugim przypadku punkt wyjścia jest zawsze ten sam – ciężarna kobieta zostaje pobita i następuje poronienie. Kary są różne, w zależności od takich czynników jak śmierć lub przeżycie kobiety w następstwie poronienia, jej status społeczny, zaawansowanie ciąży. Wahają się od kary śmierci, poprzez chłostę i roboty publiczne po kompozycję. W tym przypadku świętokradczy charakter czynu nie jest już widoczny.

Kary: - talion per procura – np. KH przewiduje zabicie córki sprawcy jeśli pobita kobieta zmarła wskutek poronienia

- kara śmierci – Prawa Lipit-Ištara i średnioasyryjskie przewidują karę śmierci dla człowieka który pobił na śmierć ciężarną kobietę. Ponadto prawa średnioasyryjskie przewidują karę śmierci w sytuacji, gdy płód okazał się być płci męskiej, a kobieta była mężatką której małżeństwo dotąd nie miało synów.

- kara chłosty – przewidziana przez prawa średnioasyryjskie za spowodowanie poronienia prostytutki; zapewne dlatego że dla niej dziecko miałoby szczególną wartość ekonomiczną, zwłaszcza na starość.

- kompozycja: prawa hetyckie przewidują za spowodowanie poronienia wyłącznie kompensację, której wysokość jest uzależniona od zaawansowania ciąży Reasumując – aborcja uważana jest przede wszystkim za uszkodzenie ciała kobiety; nie uznaje się płodu za dziecko, gdyż w takim przypadku każdy jej przypadek byłby uważany za zabójstwo i karany śmiercią. Płód stanowi część ciała matki i część własności ojca, dlatego oboje są uważani za poszkodowanych. Jednocześnie jednak, ponieważ życiu mającemu się narodzić przypisywano boskie pochodzenia, aborcja była także przestępstwem przeciwko bogom11.



    1. zachowania seksualne odbiegające od uznawanej normy:

      1. kazirodztwo

      2. sodomia

      3. homoseksualizm

ad. i. kazirodztwo12, czyli stosunki seksualne pomiędzy osobami spokrewnionymi lub spowinowaconymi

-krewni w linii prostej. Prawa bliskowschodnie regulują trzy rodzaje takiego kazirodztwa – ojciec/córka, matka/syn, ojciec/syn. Kary: wygnanie lub kara śmierci

- krewni w linii bocznej - ten rodzaj kazirodztwa karany jest rzadko (np. w państwie hetyckim, karą śmierci).

ad. ii. Sodomia – stosunki seksualne ze zwierzętami. Najwięcej uwagi tej kwestii poświęcają prawa hetyckie. Sodomia popełniona z owcą lub krową, jak również z suką lub maciorą, stanowiła ciężkie przestępstwo podlegające sądownictwu zastrzeżonemu króla i karane śmiercią. Król mógł przebaczyć winnemu, ale ten pozostawał nieczysty i nie miał prawa zbliżać się do władcy, nie mógł też zostać kapłanem. Sodomia popełniona z klaczą lub mulicą nie była przestępstwem, jednak również powodowała nieczystość i zakaz zbliżania się do władcy lub zostania kapłanem. Przyczyny takiego rozróżnienia nie są jasne, najbardziej prawdopodobne wydaje się, że tam gdzie jest stosowana kara śmierci, spowodowane jest to faktem że chodzi o zwierzęta przeznaczone na ofiarę dla bogów; stąd taki czyn miał charakter ciężkiego świętokradztwa; w pozostałych przypadkach również było to wystąpienie przeciw woli bogów (stąd nieczystość i zakaz zostania kapłanem), ale o znacznie mniejszym ciężarze gatunkowym. Należy też dodać, że w przypadku molestowania seksualnego człowieka przez byka, ofiara była niewinna, natomiast winny był byk, którego należało zabić; w przypadku podobnego zachowania ze strony wieprza prawa hetyckie wyraźnie mówią „nie ma przestępstwa”; najwyraźniej nie powstawała też wówczas rytualna nieczystość13.
ad. iii. Homoseksualizm. Zachowały się tylko nieliczne informacje dotyczące homoseksualizmu męskiego. Jak się wydaje, co do zasady nie stanowił on przestępstwa. Być może wyjątkiem było tu państwo asyryjskie, prawa asyryjskie karzą bowiem bardzo surowo fałszywe oskarżenie o homoseksualizm (kara to 50 uderzeń biczem, miesiąc robót publicznych, napiętnowanie i kompensacja w wysokości 1 talentu cyny). oraz gwałt homoseksualny, jako szczególnie hańbiący (karą jest zgwałcenie i kastracja).
2. Przestępstwa przeciw królowi14

a. zdrada, bunt – najczęściej karane śmiercią i konfiskata majątku, sądzona osobiście przez władcę; odkrycie spisku kończyło się zwykle licznymi egzekucjami, często poprzedzonymi torturami i okaleczeniem.

b. obraza majestatu – prawdopodobnie karana śmiercią. znany jest przypadek takiej obrazy z okresu nowoasyryjskiego, chodziło o nadanie przez dwóch urzędników swoim dzieciom imion używanych przez dynastię panującą; prawdopodobnie istniało tabu nałożone na królewskie imiona, nie było ono jednak do końca przestrzegane. Jednak w czasie kiedy rozgrywała się ta sprawa, doszło w regionie z którego pochodzili oskarżeni do spisku przeciw królowi; tak więc wybór imion mógł być interpretowany jako roszczenie sobie pretensji do władzy królewskiej.

c. nieposłuszeństwo. Np. nieposłuszeństwo wyrokowi wydanemu przez króla. Zgodnie z prawami hetyckimi, odrzucenie (czyli nieposłuszeństwo) wyroku wydanego przez króla pociągało za sobą karę dla całej rodziny sprawcy.

d. korupcja i sprzeniewierzenie przez urzędników. W takich przypadkach poszkodowany zwykle zwracał się do króla z petycją o sprawiedliwość, a urzędnik, jeśli władca uznał go winnym, mógł zostać ukarany nawet śmiercią.

3. Przestępstwa przeciw sędziom i urzędnikom

a. nieposłuszeństwo. Prawa hetyckie niezwykle surowo karzą nieposłuszeństwo wyrokowi wydanemu przez sędziego innego niż władca – karą śmierci przez ścięcie.

4. Przestępstwa żony przeciw mężowi

a. zdrada małżeńska15. Uważana była nie tylko za przestępstwo przeciw mężowi, ale także przeciw porządkowi boskiemu i publicznemu. Konstytutywny element przestępstwa po stronie kobiety: zgoda na stosunek seksualny (w innym przypadku miało miejsce przestępstwo zgwałcenia, a nie cudzołóstwa). Dla ustalenia, czy kobieta tę zgodę wyraziła, stosowano różnego rodzaju domniemania, zwłaszcza związane z miejscem popełnienia przestępstwa; np. prawa hetyckie stwierdzają, że kobieta jest winna jeśli do stosunku seksualnego doszło w domu; możemy się domyślać, że u podstaw takiej regulacji leży przekonanie, że łatwo byłoby jej wezwać pomoc, gdyby tego chciała; jeśli do stosunku doszło „w górach”, powstaje domniemanie że doszło do gwałtu, kobieta uznawana jest za ofiarę a mężczyzna podlega karze śmierci

Po stronie kochanka kobiety konstytutywnym elementem przestępstwa była świadomość, że ma do czynienia z mężatką; w braku takiej świadomości był niewinny. Tu również stosowano domniemania - np. w razie gdy do przestępstwa doszło w karczmie, mężczyźnie trzeba było tę świadomość udowodnić, gdyż mógł on zasadnie przypuszczać, że ma do czynienia z prostytutką..

Przy karaniu cudzołóstwa kierowano się dwiema zasadami – z jednej strony szeroki zakres swobodnego uznania pokrzywdzonego małżonka przy określaniu wymiaru kary, z drugiej – żelazna zasada, że oboje kochankowie muszą zostać ukarani tak samo. Na przykład, zgodnie z prawami średnioasyryjskimi, mąż mógł wybrać karę śmierci zarówno dla wiarołomnej żony jak i dla jej kochanka; alternatywą jest obcięcie żonie nosa; w takim przypadku jej kochanek zostanie wykastrowany. Mąż może także przebaczyć żonie; to oznacza automatycznie puszczenie wolno także kochanka. Inne kodeksy wybaczają mężowi zabójstwo żony i jej kochanka przyłapanych na gorącym uczynku; uznaje się to czyn popełniony w afekcie uzasadnionym okolicznościami. Natomiast zabójstwo samego kochanka jest już uznawane za przestępstwo popełnione z premedytacją, być może nawet w zmowie z żoną.

Kolejną sankcją był rozwód z winy wiarołomnej żony (gdy mąż nie zdecydował się ukarać jej śmiercią), pociągający za sobą utratę posagu i wszelkiej innej własności, jak również praw do dzieci, i wygnanie z domu męża.


2. Inne poważne przestępstwa

a. zabójstwo

- z premedytacją, w zamiarze bezpośrednim (sprawca wie, że jego czyn wypełnia znamiona określonego przestępstwa i chce dokonania tego przestępstwa)

Zasadą był wybór, należący do rodziny ofiary - zemsta, czyli śmierć zabójcy, lub kompozycja.

- w zamiarze ewentualnym (sprawca nie ma pewności, że swoim działaniem wypełni znamiona określonego przestępstwa, ale przewiduje taki skutek i godzi się nań).

Do takiej sytuacji wydaje się odnosić np. art. 43 praw hetyckich, zgodnie z którym „jeśli człowiek przechodzi przez rzekę z wołem, i inny człowiek odepchnie go i schwyci ogon wołu i przekroczy rzekę, ale rzeka zabierze właściciela wołu, spadkobiercy zmarłego wezmą tego człowieka, który go odepchnął”. Ta sytuacja wyraźnie odpowiada definicji zamiaru ewentualnego, sprawca bowiem musi, jeśli tylko jest rozsądnie myślącym człowiekiem, przewidywać wysokie prawdopodobieństwo śmierci odepchniętego, i godzi się na nią – dlatego poniesie karę jak za umyślne zabójstwo, czyli karę śmierci lub wysokiej kompensacji, wedle woli rodziny zmarłego; inną możliwą karą za zabójstwo w zamiarze ewentualnym była bardzo wysoka kompozycja.

b. nieumyślne spowodowanie śmierci

- przypadek specjalny - maltretowanie osoby zajętej za dług przez wierzyciela prowadzące do jej śmierci - talion per procura (śmierć syna wierzyciela, jeśli zabitym był syn dłużnika). Zaostrzenie kary jest tu spowodowane dążeniem do szczególnej ochrony takich osób.

- nieumyślne spowodowanie śmierci w wyniku niewłaściwego wykonania obowiązków zawodowych (niedołożenia należytej staranności przez profesjonalistę, tu kary są również surowsze):


  • spowodowanie śmierci pacjenta przez lekarza (219 KH) w wyniku operacji – ucięcie ręki.

  • spowodowanie śmierci przez budowniczego, w wyniku zawalenia się niedbale zbudowanego domu. Jeśli zginął syn właściciela, mamy talion per procura – śmierć syna budowniczego; jeśli zginie sam właściciel – kodeks przewiduje dla budowniczego karę śmierci.

- spowodowanie śmierci w bójce. W takim przypadku KH przewiduje kompensację w pieniądzu, ale wymaga złożenia przysięgi, że działanie sprawcy nie było umyślne (formuła przysięgi ma brzmieć „Nie uderzyłem go specjalnie”).

- nieumyślne spowodowanie śmierci w wyniku uderzenia „przypadkiem” – kompensacja.

- „pośrednie” spowodowanie śmieci, przez niedopełnienie obowiązków właściciela agresywnego byka, psa, lub niestabilnego budynku. W przypadku zwierząt wyraźnie zaznacza się, że przestępstwo powstaje tylko wtedy, jeśli właściciel nie dopełnił nałożonych na niego przez prawo obowiązków. KH stwierdza, że jeśli byk w zwyczajny sposób podążał ulicą, i zabił człowieka, nie ma podstaw do roszczeń. Przestępstwo ma miejsce dopiero, gdy byk był znany z agresywności, lokalne władze poinformowały o tym właściciela, a ten „nie pilnował swojego byka”. Podobną sytuację przewidziano w przypadku złego psa. Zbliżoną konstrukcję prawną mamy w przypadku odpowiedzialności za zawalenie się budynku– jeśli ściana była przechylona, a władze zawiadomiły o tym właściciela, który jednak nie naprawił jej, ponosi on odpowiedzialność.

W przypadku niedbałych właścicieli niesfornych zwierząt przewidywano stosunkowo łagodną, bo wyłącznie pieniężną karę, taką samą jak kara za nieumyślne zabójstwo w czasie bójki. Natomiast odpowiedzialność właściciela budynku jest znacznie surowsza gdyż ponosi on karę śmierci. Różnica w wymiarze kary wynika zapewne z faktu, iż uważano że zwierzęta trudniej kontrolować niż przedmiot nieożywiony.

c. Przypadki dopuszczalnego zabójstwa16:

- zabójstwo porywacza kobiety przez jej krewnych, którzy udali się w pogoń (Prawa hetyckie)

- art. 38 praw hetyckich dotyczy zabójstwa w afekcie dokonanego w sądzie. Jeśli w czasie procesu „kibic” jednej ze stron zbytnio zaangażuje się w jej wspieranie, tak że przeciwnik procesowy się zdenerwuje i go zabije, nie ma przestępstwa, zapewne dlatego, że w ten sposób sprawiedliwie ukarane zostało naruszanie powagi sądu.

2. Uszkodzenia ciała17

Zbiory praw zawierają długie listy różnych możliwych uszkodzeń ciała i grożące za nie kary; chodzi przy tym o działania dokonane z winy umyślnej, a tylko w wyjątkowych przypadkach – z niedbalstwa. Zasady karania były tu następujące:


  1. poważne zranienia – zemsta lub kompozycja wg wyboru ofiary. Charakter dopuszczalnej zemsty (a pośrednio także wysokość nawiązki) określała zasada talionu.

  2. mniej poważne – ustalona odgórnie kompensacja, z możliwością zemsty ograniczonej przez talion, jeśli nie została uiszczona.

  3. drobne zranienie lub obraza – zwykły dług

a. umyślne uszkodzenia ciała. Listy obejmują tu cały szereg różnych sytuacji, jak wybicie oka, złamanie kości, wybicie zęba, spoliczkowanie, obcięcie palca. W przypadku najcięższych uszkodzeń ciała dokonanych między osobami o równym statusie społecznym zasadą jest, jak wcześniej wspomniano, talion, z możliwością wykupu (wybicie oka za wybicie oka, złamanie kości za złamanie kości itp.). W przypadku uszkodzenia ciała dokonanego przez osobę o wyższym statusie wobec osoby o niższym statusie, zasadą jest natomiast kompensacja w pieniądzu. Natomiast w odwrotnym przypadku zasadą są ciężkie kary cielesne o charakterze odzwierciedlającym – jak ucięcie ręki dziecka, które uderzyło ojca.

b. nieumyślne uszkodzenie ciała

- nieumyślne uszkodzenie ciała w czasie bójki. Kodeks Hammurabiego przewiduje tu ten sam mechanizm co dla nieumyślnego zabójstwa w czasie bójki; sprawca musi przysiąc, że nie zranił ofiary umyślnie, i wtedy jedyną kara jaką ponosi jest obowiązek pokrycia kosztów opieki medycznej ofiary.

- nieumyślne uszkodzenie ciała wynikające z niewłaściwego wykonania obowiązków przez profesjonalistę. Zgodnie z art. 218 KH, jeśli w wyniku operacji pacjent stracił oko, kara dla chirurga jest taka sama jak w przypadku spowodowania śmierci pacjenta – obcięcie ręki.
3. Zgwałcenie18
Dla stwierdzenia zaistnienia tego przestępstwa kluczowym było ustalenie, że akt seksualny został dokonany wbrew woli kobiety; w tym celu stosowano różne domniemania, zwłaszcza dotyczące miejsca, w którym został on dokonany (np w górach wg praw hetyckich). Wymiar kary zależał od statusu społecznego ofiary; status sprawcy miał znaczenie drugorzędne.

a. Zgwałcenie niezamężnej dziewicy. To przestępstwo jest szczegółowo omówione w prawach średnioasyryjskich; dotyczy niezamężnej kobiety pozostającej pod władzą ojca. W tym przypadku ustawodawca podkreśla pełną odpowiedzialność sprawcy, niezależnie od miejsca popełnienia przestępstwa; stosunek seksualny z młodą dziewczyną pod władzą ojca wystarczy, by powstało domniemanie zgwałcenia; sprawca może je obalić składając przysięgę, że nie użył przemocy.

Kara zależy od tego, czy gwałciciel jest żonaty. Jeśli tak, mamy talion per procura; żona jest „rozwodzona” z mężem i ma zostać „wydana na gwałt”. Sprawca musi poślubić ofiarę, z którą nie będzie mógł nigdy się rozwieść, chyba że jej ojciec nie życzy sobie takiego małżeństwa. Jeśli sprawca nie jest żonaty, również musi poślubić ofiarę, a oprócz tego zapłacić odpowiednią sumę jej ojcu.

b. zgwałcenie narzeczonej lub żony. Aby kobieta została uznana za ofiarę gwałtu, a nie za współwinną zdrady małżeńskiej, musiała stawiać opór napastnikowi lub znajdować się w miejscu, w którym opór nie doniósłby skutku.

Karą za zgwałcenie jest najczęściej śmierć. Prawdopodobnie w każdym przypadku ten pod czyją władzą znajdowała się kobieta mógł przebaczyć gwałcicielowi. W każdym przypadku poszkodowanym jest mężczyzna – ojciec lub mąż kobiety, i to on otrzymuje rekompensatę; szkody poniesione przez kobietę są brane pod uwagę tylko jako stanowiące uszczerbek na honorze czy zmniejszenie wartości „własności” poszkodowanych mężczyzn.
4. Kradzież

Obejmowała zarówno przywłaszczenie cudzego mienia, jak i przywłaszczenie mienia powierzonego, a także znalezionego, które należało przekazać władzom. Paser traktowany był jak złodziej.

a. zwykła kradzież. Kara za kradzież to zwykle wielokrotność wartości skradzionej rzeczy.

b. kradzież kwalifikowana

- kradzież z pałacu lub świątyni – zgodnie z KH karana śmiercią, chyba że złodziej zwierzęcia lub łodzi nie wiedział do kogo one należą; w takim przypadku płacił trzydziestokrotną wartość skradzionej rzeczy.

- pomoc niewolnikowi w ucieczce i przetrzymywanie takiego niewolnika – karane śmiercią

- kradzież dokonana przez żonę z domu chorego męża – kara śmierci - kradzież z płonącego domu pod pretekstem pomocy w ratowaniu dobytku – kara śmierci przez spalenie.

c. włamanie. Zgodnie z KH włamywacz miał zostać powieszony na przeciwko zrobionego w murze wyłomu

d. rozbój (kradzież przy użyciu siły). Karany zwykle śmiercią, często też ścigany z urzędu. Zgodnie z KH w przypadku niezłapania napastnika władze lokalne miały obowiązek wypłacić ofierze pełne odszkodowanie.

e. oszustwo – w wielu przypadkach traktowane jak kradzież. Wierzyciel próbujący bezpodstawnie uniknąć anulowania udzielonej przez siebie pożyczki na podstawie dekretu mišaru przez kłamliwe twierdzenie że była to pożyczka handlowa, musiał zapłacić jej sześciokrotną wartość; jeśli nie był w stanie, ponosił karę śmierci. Jak kradzież traktowano oszukańczą sprzedaż już raz sprzedanego niewolnika.

f. paserstwo. Osoba u której znaleziono skradzione rzeczy musiała udowodnić swoją dobrą wiarę przez wskazanie sprzedawcy i świadków sprzedaży; jeśli to się jej nie udało, była uważana za złodzieja; podobnie jeśli nabyła te rzeczy w podejrzanych okolicznościach, np. od niewolnika i bez świadków; w tym ostatnim przypadku karą jest śmierć. Nabywca w dobrej wierze musiał zwrócić rzeczy, a niekiedy nawet zapłacić karę właścicielowi, miał za to roszczenie odszkodowawcze do sprzedawcy.

g. Znalezienie rzecz zagubionej. Zgodnie z prawami hetyckimi i asyryjskimi, znalazca zagubionej rzeczy (zwłaszcza zwierzęcia), mógł zostać uznany za złodzieja, jeśli o znalezisku nie poinformował władz.


5. porwanie. KH 14 przewiduje karę śmierci za porwanie małego dziecka innego wolnego człowieka
6. fałszywe oskarżenie i kłamstwo w sądzie19. Kara ma tu zwykle charakter talionu – jeśli oskarżenie okazało się fałszywe, oskarżycielowi zostanie wymierzona taka kara jaka przewidziana jest za przestępstwo które zarzucił innemu.

7. oszczerstwo, w szczególności godzące w honor kobiety; należy je odróżnić od formalnego oskarżenia przed sądem.

Szereg przepisów bliskowschodnich zbiorów praw zajmuje się różnymi sytuacjami, w których kobieta oskarżana jest o niewłaściwe zachowanie. Tematy tych oskarżeń są następujące:

a. oskarżenie o utratę dziewictwa. Kobieta powinna pozostać dziewicą aż do ślubu, dlatego oskarżenie jej o utrzymywanie stosunków seksualnych przed ślubem mogło zrujnować jej szanse na zamążpójście; kilka zapisów procesów pokazuje też, że mąż, który odkrył po ślubie że jego żona nie była już dziewicą, miał prawo do rozwodu z jej winy. Karą za oszczerstwo była dość wysoka kompensacja w srebrze.

b. oskarżenie o niewłaściwe prowadzenie się żony lub kapłanki. Kara jest hańbiąca – chłosta i ogolenie połowy głowy. Z kolei prawa średnioasyryjskie przewidują karę w sytuacji, gdy ktoś „prywatnie lub w czasie kłótni” oskarżył cudzą żonę wobec jej męża o „prowadzenie się jak prostytutka”. W takim przypadku, jeśli nie jest w stanie przedstawić dowodów, czeka go bardzo surowa kara – chłosta, miesiąc prac publicznych, napiętnowanie, i ogromna kara pieniężna w wysokości jednego talentu cyny.

Szczególnym przypadkiem jest oszczercze oskarżenie o homoseksualizm, przewidziane wyłącznie przez prawa asyryjskie; chodzi zapewne o rozpowszechnianie oszczerczych plotek lub inne podobne zachowanie; drugi przypadek przewidziany przez ten sam przepis to publiczne nazwanie kogoś homoseksualistą w czasie kłótni, z zapowiedzią udowodnienia tego faktu, która to zapowiedź nie została spełniona. W obu przypadkach kara jest surowa – 50 uderzeń batem, miesiąc robót publicznych i zapłata 1 talentu cyny.


8. fałszerstwo. Zaliczenie tego przestępstwa do którejś z kategorii zależy od jego przedmiotu. Fałszerstwo pieczęci królewskiej czy królewskiego dokumentu było bowiem wystąpieniem przeciw władcy, zastrzeżonym dla jego sądownictwa i karanym według jego swobodnego uznania, ale najczęściej śmiercią. Podobny charakter miało w prawie asyryjskim fałszerstwo skryptu dłużnego w celu zwiększenia sumy dłużnej. Natomiast, również w prawie asyryjskim, fałszerstwo ksiąg rachunkowych spółki handlowej dla oszukania jej wierzycieli karane było chłostą.

III. Lżejsze przestępstwa

1. Lekkie uszkodzenia ciała – chodzi o uszkodzenia niepowodujące trwałych skutków. Karą w takim przypadku było zwykle pokrycie kosztów opieki medycznej i niewielka kompozycja; prawa hetyckie przewidują też, na czas niezdolności poszkodowanego do pracy, dostarczenie zastępcy.
2. zniewaga. To przestępstwo regulowane jest przez prawo asyryjskie, w sytuacji, gdy sprawcą jest mężczyzna, a ofiarą – zamężna kobieta. Tekst stanowi: „jeśli mężczyzna podniósł rękę na zamężną kobietę, i rzucił się na nią jak młody byk; druga hipoteza to po prostu „jeśli ją pocałował”. W pierwszym przypadku karą jest obcięcie palca, w drugim – obcięcie dolnej wargi; jak na prawo asyryjskie są to lekkie kary i jest jasne, że chodzi o ukaranie zniewagi doznanej przez męża kobiety.

3. uwiedzenie – defloracja niezamężnej dziewicy za jej zgodą. Uwodziciel jest w okresie starobabilońskim zobowiązany do małżeństwa, dla naprawienia wyrządzonej szkody. Natomiast w prawie asyryjskim dziewczyna podlegała karze wyznaczonej przez ojca, a uwodziciel musiał zapłacić ojcu odszkodowanie.


4. uszkodzenie cudzej własności, w tym zabójstwo lub uszkodzenie cudzego niewolnika – zawsze rodziło obowiązek kompensacji. Ponadto KH przewiduje specjalny przypadek uszkodzenia cudzego mienia spowodowanego zaniedbaniami rolnika, który nie umocnił brzegu kanału; jeśli to spowodowało zalanie pól sąsiadów, musiał zwrócić ziarno, którego stratę spowodował. Jeśli zaś nie miał na to środków, sprzedawano go jako niewolnika, a zysk dzielono między poszkodowanych.


  1   2   3   4   5


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna