Pochodzenie Haydna nie jest do końca jasne jeżeli chodzi o korzenie kompozytora, bowiem różni badacze mają odmienne poglądy na



Pobieranie 107,43 Kb.
Data19.12.2017
Rozmiar107,43 Kb.



Klasycyzm w muzyce umownie rozpoczyna się w drugiej połowie XVIII wieku i trwa, aż do początku wieku XIX / podawane często daty to 1750 – 1820 /. Klasycyzm jak wskazuje nazwa to powrót niejako do klasycznych korzeni. Odżyła fascynacja starożytnością tzn. zwrócono się w stronę wzorów starożytnych (klasycznych), czyli w kierunku umiaru i prostoty. Muzykę tego okresu nazywamy po prostu muzyką klasyczną. W klasycyzmie wzrosło znaczenia mieszczaństwa, co zmieniało m.in. status zawodowy muzyka: zyskiwał on niezależność od kościoła i dworu; kształtują się wówczas istniejące do dziś przejawy życia muzycznego ( koncerty publiczne, muzykowanie domowe, wędrowni wirtuozi, krytyka muzyczna). W klasycyzmie uformował się ostatecznie funkcyjny system dur-moll, przeważała faktura instrumentalna, zwłaszcza orkiestrowa (sprecyzowanie składu orkiestry symfonicznej), ściśle związana z formą dzieła. Zmiana harmoniki usuwa ze składu orkiestry
klawesyn i zupełnie zmienia skład orkiestry i funkcje poszczególnych grup instrumentów. Zastosowano fakturę homofoniczną, a także zasadę budowy okresowej (okres muzyczny) i pracy tematycznej (tzw. przetworzenie), które doprowadziły do wykształcenia głównej formy muzycznej tego okresu – cyklu sonatowego, który stał się podstawą wszystkich zasadniczych gatunków klasycznej muzyki instrumentalnej (sonata, symfonia, koncert, kwartet smyczkowy); nastąpił także bujny rozwój formy wariacyjnej i ronda. W praktyce kompozytorskiej pojawiają się też wielkie formy instrumentalno-wokalne i instrumentalne. Wielkim centrum muzyki klasycznej stał się Wiedeń, dzięki tworzącym tam trzem wybitnym kompozytorom: Józefa Haydna (1732-1809), Wolfganga Amadeusza Mozarta (1756-1791) i Ludwiga van Beethovena (1770-1827).

Dodatkowe informacje na temat tego okresu z uwzględnieniem przykładów muzycznych: http://www.historiasztuki.com.pl/023_MUZYKA_KLASYCYZM.html



Józef Haydn - życiorys
Urodził się 31 marca 1732 roku w Rohrau [czyt. rorau]. W wieku ośmiu lat został zabrany przez przyjaciela rodziny do Wiednia, aby tam pobierać naukę u Georga Reuttera [czyt. georga roitera] Niestety Sepperl ( tak mówiono na Haydna) nie mógł cieszyć się z tego co go spotkało w Wiedniu. Reutter zaniedbywał swych uczniów głodząc ich, upokarzając i nie dostarczając odpowiedniej wiedzy teoretycznej. W niedługim czasie do Wiednia przybył brat Sepperla - Michał, który wówczas cieszył się poważaniem w towarzystwie muzycznym. Haydn śpiewał przy katedrze św. Stefana, jednak gdy nadszedł okres dojrzewania z którym wiązała się mutacja1 głosu, został po prostu wydalony i zostawiony bez środków do życia. Wówczas przygarnął go niezamożny Johann Spangler. W latach 50-tych wyjechał do Mariazell, a następnie, gdy głos ustabilizował się, wrócił do Wiednia rozpoczynając studia. Po raz kolejny Wiedeń nie zrobił na nim dobrego wrażenia, bowiem Haydn musiał mieszkać w mieszkaniu o krytycznych warunkach. Wkrótce wyjeżdża z Nicolo Porporą2 w trasę koncertową zatrudniając się jako jego akompaniator3 oraz lokaj. W 1758 roku został zatrudniony u hrabiego Morzina. Miał pełnić funkcję kapelmistrza na dworze w Lukavec w Czechach. Tam właśnie napisał pierwszą symfonię. O ile życie materialne zaczęło się układać pomyślnie, o tyle w życiu prywatnym już nigdy Józef nie zazna spokoju. Wybranka jego serca, Teresa, wstąpiła do zakonu. W wieku 28 lat Haydn poślubia siostrę Teresy, Marię Alojzę Apolonię, która była w owym czasie starszą o trzy lata. Małżeństwo to jednak okazało się fatalną pomyłką, bowiem małżonka nie szczędziła Haydnowi złośliwości. Joseph aby uniknąć wiecznych kłótni uciekał w samotność i wskutek tego topił swe żale w muzyce.

W roku 1761, gdy hrabia Morzin popadł w kłopoty finansowe, książę Paweł Esterhazy postanowił zatrudnić u siebie Haydna. Książę Paweł był miłośnikiem i mecenasem sztuki, zatem gdy usłyszał Haydna podczas jednej ze swych wizyt w Lukavec, postanowił zatrudnić muzyka na swym dworze. Haydn zatem przenosi się do Eisenstadt [czyt. aizensztad]. Po kadencji Pawła, władzę objął kolejny przedstawiciel rodu - Mikołaj, który naturalnie przedłużył umowę z Haydnem. Za jego kadencji wybudowano pałac wzorowany na Wersalu w mieście Esterhazie, tam też przeniósł się cały dwór łącznie z muzykami. W roku 1766 Haydn awansował na stanowisko kapelmistrza. Funkcja ta dawała kompozytorowi wiele możliwości, bowiem miał on do własnej dyspozycji orkiestrę księcia. Pisał na zamówienie swego pracodawcy, bądź też dostosowywał utwory zakupione przez księcia do składu i umiejętności orkiestry. W tym czasie Józef zdecydowanie przejął popularność brata Michała pozostawiając go w cieniu swych umiejętności.

W życiu kompozytora pojawiła się kobieta, którą prawdopodobnie obdarzył on uczuciem, które zaowocowało narodzinami dziecka - Antonia. Kobietą tą była śpiewaczka Luigia Polzelli [czyt. luidżia polcelli] o szczerze mówiąc bardzo przeciętnym głosie. Dla niej pisał nieskomplikowane partie mezzosopranowe4.

W tymże czasie o Haydnie zaczęło być głośno poza granicami państwa, bowiem zewsząd przychodziły zamówienia na symfonie, kwartety (gatunki nowe). Jednego zamówienia jednak Haydn nie przyjął, było to zamówienie na operę buffa5 z roku 1787. Haydn zarekomendował6 wówczas Mozarta. W roku 1790 umiera księżna Maria Elżbieta Esterhazy. W tym samym roku umiera jej zrozpaczony mąż, książę Mikołaj. Władzę przejął wówczas jego syn, który z niechęci do muzyków zwolnił niemal wszystkich pracujących na dworze.

Wówczas Haydn wyjechał do Wiednia. Tam dzięki namowom impresaria7 Petera Salomona 15 grudnia 1790 roku wyjeżdża do Anglii. Podczas podróży, w Bonn poznaje młodego Beethovena. W Anglii zawitał w 1791 roku. Mieszkał na Golden Square [czyt. golden skuer]. Haydn koncertował i tworzył. W lipcu tegoż roku otrzymał honorowy tytuł angielskiej uczelni: honoris causa na Oxfordzie, gdzie jako pracę dyplomową przedstawił Symfonię nr 92 G - dur, odtąd zwaną Oxfordzką. Stale korespondował, przede wszystkim z żeńską częścią znajomych, a także z żoną, z którą nie szczędził kłótni nawet listownych.

W roku 1792 powrócił do Wiednia, który jednak zignorował kompozytora. Od około 1793 Haydn udziela lekcji, dopiero co przybyłemu do Wiednia Beethovenowi, jednak współpraca pedagoga z uczniem nie układa się najlepiej. Nauczyciel nie przejawia chęci zmiany podejścia pedagogicznego, a uczeń jest porywczy, pełen energii i pomysłów co nie zawsze odpowiadało Haydnowi. W tym samym roku w Rohrau stanął pomnik kompozytora, a sam Haydn podpisał w owym czasie kolejne kontrakty z Salomonem na wyjazd do Anglii. Wyjeżdża w styczniu 1794 roku, jednak gdy dowiaduje się o śmierci niewrażliwego na sztukę Antoniego Esterhazy postanawia powrócić na dwór książąt, gdzie władzę przejął kolejny Mikołaj (meloman) z rodu. Zadaniem Haydna była rekonstrukcja orkiestry dworu. Wszelkie kłótnie pomiędzy pracodawcą, a kompozytorem łagodziła małżonka, księżna Maria Hermenegilda. W roku 1800 umiera żona Haydna, a kompozytor nie podjął się ponownie ożenku.

W roku 1801 napisał testament w którym sporządził przypisy dla zubożałej części rodziny i niezamożnych znajomych. W roku 1804 jego funkcję na dworze w Esterhazie przejął Johann Nepomuk Hummel8 (uczeń Mozarta). Od tego czasu Haydn raczej pozostawał w domu odbierając jednak medale i wyróżnienia oraz przyjmując wielu przyjaciół. W 1805 umiera Jan - młodszy brat Józefa, a w rok później Michał. Joseph Haydn umiera 31 maja 1809 roku w Wiedniu. Prawdopodobnie zgodnie z życzeniem kompozytora pochowano go przy muzyce Requiem Mozarta.


Józef Haydn – TWÓRCZOŚĆ





  1. SYMFONIE

Symfonia to czteroczęściowy utwór przeznaczony na orkiestrę symfoniczną. Haydn pisał symfonie przez całe swe życie, tak więc stanowią doskonały wyznacznik przemian stylu. Ogółem napisał on 104 symfonie, które możemy podzielić na cztery okresy.


Pierwszy okres twórczości symfonicznej Józefa Haydna.

1750 - 1760 grupa około 40 symfonii, w których zauważamy zarówno cechy barokowe (basso continuo9, bogata polifonia10, trzyczęściowość, malarstwo dźwiękowe11, technika koncertująca), jak i klasyczne (skład orkiestry: instrumenty smyczkowe, instrumenty dęte w podwójnej obsadzie, budowa okresowa, przewaga homofonii12, cieniowanie dynamiczne13).



Przykłady symfonii z tego okresu : nr 22 Filozof, nr 6 Poranek, nr 7 Południe, nr 8 Wieczór.

Drugi okres twórczości symfonicznej Józefa Haydna.

Lata 70-te; przez muzykologów14 okres ten jest nazywany okresem burzy i naporu z języka niemieckiego - Sturm und Drang [czyt. szturm und drang], bowiem w symfoniach występują kapryśne tonacje molowe, oraz występują częste zmiany nastroju.



Przykłady symfonii z tego okresu: nr 44 Żałobna, nr 45 Pożegnalna.
Trzeci okres twórczości symfonicznej Józefa Haydna.

Lata 80 - te; powiększenie rozmiarów symfonii, tonacje klarują się do trzech znaków przykluczowych z przewagą durowych



Przykłady symfonii z tego okresu: Symfonie paryskie (m. in.: nr 82 Niedźwiedź, nr 83 Kura, nr 85 Królowa).
Czwarty okres twórczości symfonicznej Józefa Haydna.

Lata 90 - te; Częsta jest obecność wolnego wstępu do pierwszej części symfonii. Symfonie z tego okresu przybierają bardzo duże rozmiary czasowe.



Przykłady symfonii z tego okresu: Symfonie londyńskie (m. in.: nr 94 Niespodzianka, in. Z uderzeniem w kotły; nr 100 Wojskowa, nr 101 Zegarowa, nr 103 Z werblem na kotłach).

2. KONCERTY SOLOWE

Koncert solowy to rozbudowany (zwykle trzyczęściowy) utwór muzyczny przeznaczony na instrument solowy grający z towarzyszeniem orkiestry symfonicznej. Józef Haydn napisał około 50 koncertów : na klawesyn (lub fortepian), róg, violę barytonową, trąbkę.



3. KWARTETY SMYCZKOWE

Kwartet smyczkowy to utwór z kręgu tzw. muzyki kameralnej. Zwykle zbudowany jest z czterech części i przeznaczony na cztery instrumenty – dwoje skrzypiec, altówkę i wiolonczelę. Haydn napisał Około 80 kwartetów smyczkowych, z czego najbardziej znane są , Op. 20 Słoneczne, Op. 33 Rosyjskie, Op. 50 Pruskie (skrót „Op.” oznacza słowo opus – czyli dzieło. Zwykle kwartety Haydna wydawane były w „kompletach” po 6 kwartetów w każdym opusie).



4. SONATY FORTEPIANOWE

Sonata fortepianowa to długi, zwykle trzy- lub czteroczęściowy utwór przeznaczony na fortepian solo. Pierwsze sonaty Haydna pisane były na klawesyn, późniejsze zdecydowanie na fortepian co wnioskujemy po ilości ozdobników i sposobie traktowania linii melodycznej. U Haydna wyraźnie zaznacza się tendencja do symfonizacji15 partii fortepianu, bowiem kompozytor wydobywa z niego ogromny wolumen16 brzmienia.



5. ORATORIA

Oratorium to duże, wieloczęściowe dzieło wokalno instrumentalne składające się z arii, recytatywów, chórów i fragmentów orkiestrowych. Najczęściej oratoria mają tematykę religijną, ale zdarzają się również oratoria świeckie. Haydn jest kompozytorem oratoriów religijnych (Stabat Mater, Powrót Tobiasza, Siedem ostatnich słów Zbawiciela na Krzyżu) i jednego świeckiego (Pory roku)



6. MSZE

Podobnie jak w sonatach fortepianowych Haydn dopuszcza się symfonizacji. Najczęściej wykonywane msze to Msza B-dur (Msza Stworzenia), Harmoniemesse17 [czyt. harmonimese], Msza cecyliańska, Msza Nelsońska.



Bardzo ważną informacją jest to, że TYTUŁY NIE POCHODZĄ OD KOMPOZYTORA, A NAJCZĘŚCIEJ OD WYDAWCÓW!!!

Wolfgang Amadeusz Mozart

Salzburg [czyt. zalcburg], w którym w 1756 r. urodził się Wolfgang Amadeusz Mozart, jest miastem pięknie poło­żonym w Alpach Salzburskich na terenie obecnej Austrii, w pobliżu granicy niemieckiej. Za czasów Mozarta całe życie miasta skupiało się wokół dworu arcybiskupa, u którego na służbie w charakterze wicekapelmistrza or­kiestry nadwornej pozostawał ojciec Wolfganga, Leopold Mozart. Pochodził on z mieszczańskiej rodziny i był autorem znanej podówczas Szkoły gry na skrzypcach oraz niezłym kompozytorem. Przodkowie matki młodego Mozarta należeli do służby na dworze salzburskim.
Mały Mozart był dzieckiem niezwykłym. Całymi godzinami potrafił zabawiać Się wyszukiwaniem pięknych współbrzmień na klawesynie, a gdy w czwartym roku życia zapoznał go ojciec z nauką gry na tym instrumencie, począł robić zadziwiające postępy. Jego pier­wsze próby kompozytorskie pochodzą z piątego roku życia. Wkrótce sześcio­letni Amadeusz wraz ze swą starszą sios­trą wyjechał pod opieką ojca do Mo­nachium i Wiednia, budząc wszędzie grą i zdolnościami muzycznymi naj­wyższy podziw i uznanie. Niezwykłe dzieci popisywały się również swą grą na dworze cesarskim.
Po powrocie i krótkim pobycie w Salzburgu cała rodzina Mozartów wyjechała w dłuższą, dwa i pół roku trwającą podróż po Niemczech, Fran­cji, Anglii, Holandii i Szwajcarii. Po­dróż ta stanowiła pasmo triumfów muzykalnych dzieci, które występowa­ły w salonach arystokratycznych oraz na dworach książęcych, królewskich, a nawet na dworze cesarskim.
Już w drodze ujawniły się niezwy­kłe uzdolnienia muzyczne Wolfgan­ga. Potrafił on bowiem grać nie tylko na klawesynie, lecz i na organach, a co wię­cej, całkiem biegle grał na skrzypcach, mimo że w Salzburgu zaledwie zapo­znał się ze sztuką gry na tym instrumencie. W Paryżu ukazały się w druku jego pierwsze sonaty na skrzypce i fortepian. W Londynie poznał Jana Chrystiana Bacha, i tu powstały pierwsze symfonie Mozarta obok innych kompozycji.

Po powrocie do Salzburga Mozart nadal tworzył. Wkrótce w Wiedniu dwunastoletni kompozytor napisał na po­lecenie cesarza Józefa II pierwszą operę pt. Udana naiw­ność i niebawem został kapelmistrzem na dworze arcybiskupa salzburskiego. W latach 1769–72 kilkakrotnie wyjeżdżał z ojcem do Włoch, gdzie koncertował i wystawiał swoje nowe opery z niebywałym powodzeniem. W Rzymie zapisał z pamięci utwór wykonywany w Kaplicy Sykstyńskiej, którego nut pod karą klątwy nie wolno było wynosić z kaplicy. Zapoczątkowaną przez ojca naukę kompozycji, jaką stanowiły również wskazówki Jana Chrystiana Bacha, pogłębił Mozart u kompozytora włoskiego Padre Martiniego. Po drobiazgowym egzaminie otrzymał zaszczytny tytuł członka Akademii Filharmonicznej w Bolonii i Weronie oraz tytuł Kawalera Orderu Złotej Ostrogi.



W 1772 roku arcybiskupem Salzburga został hr. Hieronim Colloredo. Niechętnie pozwalał swym muzykom na podróże artystyczne i w związku z tym przez następne cztery lata Mozart przebywał głównie w Salzburgu. Powstaje wówczas szereg oper, symfonii, koncertów, mszy, utworów kameralnych – pisanych głównie na zamówienie dworów i włoskich teatrów operowych. Pogłębia również Swą wie­dzę muzyczną, korzystając ze wska­zówek kompozytorskich Michała Haydna, brata słynnego Józefa.
W 1777 roku wyjechał Mozart z matką w podróż do Paryża, chcąc znaleźć odpowiednie dla siebie stano­wisko, lecz żadnej stałej pracy nie uzy­skał. Po drodze zatrzymywał się w ró­żnych miastach niemieckich. W Mann­heimie [czyt. manhaimie] poznał słynną tamtejszą orkie­strę, co wpłynęło na kształtowanie się dalszej jego twórczości symfonicznej.
W Paryżu umarła matka Mozarta, a we wrześniu 1779 roku wrócił Mo­zart samotnie do Salzburga, by rok jeszcze wytrwać na służbie u hr. Col­loredo jako dworski kapelmistrz i or­ganista katedralny. Po ostatecznym zerwaniu stosunków służbowych z arcybiskupem, który potraktował Mozarta w sposób uwła­czający godności człowieka, zamieszkał kompozytor w Wiedniu, gdzie po roku pojął za żonę Konstancję Weber, córkę orkiestrowego muzyka. Mniej więcej w tym czasie pisał na zamówienie cesarza Józefa II operę Uprowadzenie z seraju. Równocześnie tworzył wiele sonat, symfonii, mszy, oper, koncertów fortepianowych. Powstały też jego słynne kwartety smyczkowe, po­święcone Józefowi Haydnowi, z którym zawarł znajomość i którego uwielbiał.
W r. 1786 skomponował m. in. najlepszą operę komiczną XVIII wieku Wesele Figara, a w rok póź­niej operę Don Juan [czyt. don żuan]. W tymże roku umarł ojciec kompozytora, a warun­ki materialne stawały się coraz gor­sze. Mozart objął stanowisko na­dwornego kompozytora cesarskiego, niemniej sytuacja jego była cięż­ka; przyczyniła się do tego również śmierć dzieci i choroba żony. Mimo to w 1788 r. powstały najpiękniejsze Symfonie Mozarta: Es-dur, g-moll i C-dur (tzw. Jowiszowa). Opera Mozarta Don Juan nie miała powo­dzenia w Wiedniu. Również opera komiczna pt. Tak czynią wszystkie (Cosi fan tutte), skomponowana na zamówienie cesarza, zeszła z afisza już po dziesięciu przedstawieniach. Odbiło się to na warunkach mate­rialnych kompozytora.
W jednym z jego listów pisanych do znajomych rodzina Mozartów i przyjaciół czytamy: „Jestem w sy­tuacji, której nie życzyłbym największemu wrogowi". Warunków jego bytu nie poprawiła nawet przedsięwzięta w 1790 roku podróż do Frankfurtu nad Me­nem, gdzie w czasie uroczystości koronacyjnych Leopolda II koncertował z wiel­kim powodzeniem, lecz nie otrzymał korzystnych zamówień na nowe kompozycje. W sytuacji tej ratował się pożyczkami, które zaciągał u lichwiarzy. Równocześnie nadal tworzył przepiękne dzieła, właściwie ocenione dopiero po jego śmierci. Drogo musiał zapłacić Mozart za wymarzoną niezależność „wolnego artysty".
W ostatnim roku życia stworzył nową operę pt. Czarodziejski flet dla teatru w Wied­niu oraz na nagłe zamówienie Opery Praskiej – operę pt. Łaskawość Tytusa. Żona Mozarta była ciężko chora, zapadł na zdrowiu i on sam. Na zamówienie pew­nego hrabiego pisze Requiem, lecz śmierć przerwała mu pracę. Zmarł Mozart 5 grud­nia 1791 r. w wieku 35 lat; pochowano go we wspólnym grobie dla ubogich.


Twórczość W. A. Mozarta

Twórczość Mozarta jest obfita i bardzo wszechstronna. Różnorodność twórczości Prócz 24 oper, 19 mszy i ok. 50 mniejszych utworów kościelnych obejmuje ona: 51 symfonii, ponad 100 róż­nych utworów orkiestrowych (serenady, divertimenta18, tańce itp.), ponad 100 pieśni z towarzyszeniem fortepianu i arii z towarzyszeniem orkiestry, około 100 utworów kameralnych (kwintety19, kwartety, sonaty na skrzypce i fortepian), ok. 80 utworów fortepianowych oraz 55 koncertów z towarzyszeniem orkiestry, przeznaczonych na różne instrumenty: fortepian, skrzypce, flet, klarnet, fagot, róg. Solowych koncertów fortepianowych napisał Mozart 21, zaś skrzypcowych 5. Do najbardziej znanych symfonii należą wspomniane Symfonie Es-dur, g-moll i C-dur, nie mniej znane i nadal wystawiane są niektóre opery. Dużą popularnością cieszą się także jego sonaty fortepianowe oraz liczne sonaty na skrzypce i fortepian.

Ogółem napisał Mozart ponad 600 utworów. Nie wszystkie jednak Są równej wartości. Należy pamiętać, że Mozart zaczął już tworzyć jako kilkuletnie dziecko i wiele czasu minęło, zanim wykształcił się jego własny, dojrzały styl.
Niektórzy historycy dzielą całą twórczość Mozarta na trzy okresy:
Pierwszy okres twórczości W. A Mozarta.

Obejmuje utwory kilku- i kilku­ nastoletniego Mozarta, mniej więcej do 17-go roku życia, a więc do czasu, gdy po swych sukcesach zagranicznych miał możność głębiej zastanowić się nad swą twórczością. Miał wówczas już w swym dorobku około 150 utworów różnych rozmiarów w sty­lu galant, przeważnie dziś już publi­cznie nie wykonywanych.


Drugi okres twórczości W. A Mozarta.

Hasło, które przyświecało Mozarto­wi w następnych latach twórczości, tj. w II okresie, to tworzyć dzieła wartościowe, znaleźć swój własny, a przy tym zrozumiały dla wszystkich styl, tworzyć coraz piękniejszą muzy­kę. Nie była to łatwa droga i nieraz jeszcze musiał ulec Mozart ówczes­nej modzie kół arystokratycznych, które w muzyce widziały z reguły tylko przyjemną rozrywkę


Trzeci okres twórczości W. A Mozarta.

Wreszcie nadchodzi III okres twórczości, obejmujący ostatnie dzie­sięć lat życia kompozytora i ponad 200 jego dzieł, będących najwyższymi osiągnięciami artystycznymi. Teraz, po zerwaniu z arystokracją świecką i kościelną, mógł kompozytor poświę­cić się całkowicie swej umiłowanej sztuce, mimo że kłopoty materialne towa­rzyszyły mu aż do ostatnich lat życia. I właśnie z tego ostatniego okresu pocho­dzi przeważająca większość powszechnie dziś znanych jego utworów, wśród któ­rych nie brak takich arcydzieł, jak: Symfonia g-moll, Serenada G-dur na orkiestrę smyczkową, Koncerty fortepianowe d-moll i c-moll, opera Czarodziejski flet, Requiem i in. Do najbardziej znanych oper Mozarta, powstałych w trze­cim okresie twórczości, należą: Uprowadzenie z seraju, Wesele Figara, Don Juan i Czarodziejski flet.



Uprowadzenie z seraju to komedia muzyczna, a zarazem pierwsze dojrzałe dzieło sceniczne. Treścią jej jest powikłana historia miłosna, w której główny bohater usiłuje uwolnić swą narzeczoną z niewoli baszy tureckiego, więzioną w jego pa­łacu — w seraju. Najświetniejszą, niedościgłą operą komiczną XVIII wieku jest jednak Wesele Figara — komedia o nie mniej powikłanej akcji, której głównym bohaterem jest swawolny Figaro, służący hrabiego. Pod osłoną swawolnych zalotów sztuka kryty­kuje tych, którzy „zadali sobie ten trud, by urodzić się i nic więcej".

Opera Mozarta Don Juan jest komedią tragiczną, osnutą na tle legendy hiszpańskiej o zuchwałym uwodzicielu, który nie uniknął zasłużonej kary. Jest to pierwsza prawdziwie dramatyczna opera w muzyce niemieckiej. Niezmiernie fantastyczna treść ostatniej opery Mozarta Czarodziejski flet zaczerp­nięta była z popularnej w owym czasie baśni o flecie posiadającym moc istotnie czarodziejską, gdyż posiadaczowi dawał władzę nad innymi. Muzyka, jaką skom­ponował tu Mozart, jest jednym z najśmielszych wzlotów w jego twórczości. Dzieło to wskazało nowe drogi w rozwoju opery.

Twórczość Mozarta jest szczytem osiągnięć muzycznych jego epoki. Cechuje ją wyjątkowa równowaga między tym, co chciał wyrazić kompozytor, a tym, jak to wyrażał, a więc: równowaga między treścią a formą w dziele muzycznym. Właściwości i piękno muzyki Mozarta doceniali i doceniają najwybitniejsi muzycy wszystkich czasów.
Ludwik van Beethoven

W grudniu 1770 r., gdy czternastoletni Mozart odnosił niezwykłe sukcesy we Włoszech, a blisko czterdziesto­letni Józef Haydn przebywał na Węgrzech jako nadwor­ny kapelmistrz, w małym miasteczku Bonn, położonym nad Renem, w Niemczech, przyszedł na świat trzeci genialny muzyk tej epoki – Ludwik van Beethoven.

Dziadek jego przybył z Holandii do Bonn, gdzie został nadwornym kapelmistrzem, ojciec zaś pozostał w Bonn jako śpiewak kapeli dworskiej. Ze swego genial­nego syna pragnął on uczynić „cudowne dziecko", coś jakby drugiego Mozarta, toteż wcześnie zaczął go uczyć gry na fortepianie i skrzypcach. Mały Ludwik okazał szczególne zdolności muzyczne, lecz nie spełnił nadziei ojca, nałogowego alkoholika, którego brutalny sposób nauczania raczej mógł zniechęcić chłopca do nauki.

W ósmym roku życia wystąpił mały Beethoven publicznie z wielkim powodzeniem, a w wieku lat 11 był już kompozytorem, którego pierwsze kompozycje ukazały się drukiem, wkrótce jednak zmuszony był zająć się muzykowaniem w celach za­robkowych.


Po nauce u miejscowych muzyków (z których najlepszym pedagogiem okazał się Chrystian Gottlob Neefe [czyt. chrystian gotlob nefe], muzyk wszechstronny i wykształcony) Ludwik van Beethoven otrzymał w trzynastym roku życia zajęcie w kapeli dworskiej. Wkrótce objął stanowisko drugiego organisty na dworze bońskim. Warunki zmu­siły go do udzielania lekcji gry na fortepianie, przy czym poznał się z bardzo wy­kształconymi ludźmi, z którymi obcując uzupełniał swe wykształcenie ogólne. W okresie tym stale komponował.
Jako osiemnastoletni młodzieniec wyjechał do Wiednia, gdzie już wówczas działał Haydn i Mozart. Beethoven pragnął zostać uczniem Mozarta, lecz nagła choroba i śmierć matki zmusiły go do powrotu i wytężonej pracy w celu zapewnienia bra­ciom wykształcenia i przyszłości. Nie przerywając pracy w kapeli dworskiej, Beethoven nadal komponował, wystę­pował jako pianista i udzielał lekcji gry na fortepianie. Nie zapomniał je­dnak o swych ambitnych planach mu­zycznych i gdy w 1792 roku otrzy­mał upragniony urlop, jako dwudzie­stodwuletni kompozytor wyjechał do Wiednia na dalszą naukę. Jeszcze w tym samym roku weszły wojska francuskie do Nadrenii i rozpierzchła się cała kapela książęca. W grudniu tegoż roku zmarł ojciec Beethovena.
Gdy Beethoven przybył do stolicy Austrii, w pierwszym rzędzie zmuszo­ny był zapewnić sobie warunki bytu. Pomogły mu w tym listy polecające od księcia bońskiego i od hr. Waldsteina [czyt. waldsztajna], z którym bliżej poznał się jeszcze w Bonn. Przede wszystkim jednak o po­wodzeniu Beethovena zadecydował jego śmiały, oryginalny sposób gry: wirtuozowski, a równocześnie pełen wyrazu. Beethoven umiał ponadto wspaniale improwizować. Dorównać mu w tym kunszcie nikt nie był w stanie.
Możni przedstawiciele wysokiej arystokracji, Lichnowsky, Lobkowitz, Esterhazy, Razumowski i in., zapraszali go do swych salonów jako wybitnego pianistę, jako nauczyciela muzyki lub jako uczestnika wieczorów kameralnych. Beethoven prze­bywał z nimi, poświęcał im swe utwory, lecz przy tym posiadał wysoko rozwinięte poczucie własnej godności. Wprawdzie często korzystał z ich pomocy, lecz w rze­czywistości lekceważył tę arystokrację, która w przeważającej mierze bardziej ze snobizmu niż z wewnętrznej potrzeby interesowała się muzyką. Zresztą w kołach tych ceniono Beethovena bardziej jako wykonawcę niż jako kompozytora, mimo że właśnie tu, w Wiedniu, którego nie opuścił aż do śmierci, powstały jego naj­wspanialsze, genialne kompozycje.
Gdy w 1792 roku Beethoven przybył do Wiednia, Mozart już nie żył. Haydn natomiast, zbyt zajęty własnymi pracami, nie mógł wiele nauczyć Beethovena. Doskonałymi za to nauczycielami okazali się: Jan Albrechtsberger w nauce kontra­punktu i Antonio Salieri w kompozycji wokalnej. Studia Beethovena u tych mu­zyków trwały jeszcze do 1802 roku, mimo że już wtedy był twórcą wielu wielkich dzieł (napisał między innymi już dwie symfonie).
Lecz oto spotkała Beethovena największa tragedia, jaka może spotkać muzyka: utrata słuchu. Początkowo pró­bował ukryć swe nieszczęście przed otoczeniem, ale już w 1800 r. musiał się wyrzec po­dróży koncertowych, w których występował jako pianista lub dyrygent. Wykorzystując w peł­ni swój słuch wewnętrzny, two­rzył jeszcze wspanialsze dzieła — nowe sonaty, kwartety, sym­fonie i koncerty. Powoli stawał się coraz bardziej sławny jako kompozytor, lecz — w tym leży jego tragedia — nie mógł spra­wdzić, jak brzmią jego dzieła, słyszane tylko wewnętrznie w cza­sie tworzenia.
U szczytu sławy stanął Beethoven podczas kongresu wiedeńskie­go 1814 r. W obecności przyby­łych na kongres monarchów, któ­rzy złożyli hołd geniuszowi Beethovena, wykonana została jego opera pt. Fidelio. Jest to zresztą jedyna opera Beethovena, bar­dziej interesowała go bowiem muzyka symfoniczna, fortepiano­wa i kameralna. Tymczasem choroba Beethovena czyniła coraz większe postępy. Od grudnia 1819 r. „rozmawiał" z osobami, które go odwiedzały, tylko pisemnie. Oddalał się od swych dawnych możnych przyjaciół; zdarzało się, że cierpiał niedostatek. Kłopoty finansowe oraz problem opieki i wychowania bratanka stały się źródłem nowych trosk i wyczerpały jego zdrowie. W 1822 r. został honorowym członkiem Styryjskiego Towarzystwa Muzycznego i Szwedzkiej Akademii Sztuk, a w dwa lata później otrzymał od króla francuskiego Ludwika XVIII Złoty Medal za Mszę, uroczystą. W tymże roku wykonano jego ostatnią IX Symfonię.
W ostatnich dwóch latach życia Beethoven poważnie choro­wał. Powróciły dawne niedomagania oczu oraz szereg innych dolegliwości. Prze­był aż cztery nieudane operacje, które przyśpieszyły śmierć. Zmarł 26 III 1827 r. w 57 roku życia. W pogrzebie jego brały udział olbrzymie tłumy. Jednym z wybitnych muzyków, pełniących w żałobnym pochodzie straż honorową, był Fran­ciszek Schubert, którego życie i twórczość przypada już na okres romantyzmu w muzyce.


Twórczość Beethovena

Twórczość Beethovena obejmuje liczne dzieła symfoniczne, fortepianowe, kameralne, wokalne i wokalno-instrumentalne. Do najważniejszych dzieł symfonicznych i koncertów z towarzyszeniem orkiestry należą: 9 symfonii, z których najbardziej znane są: III Symfonia Es-dur zwana Eroiką, V Symfonia c-moll zwana Symfonią przeznaczenia, VI Symfonia F-dur zwana Pastoralną, VII Symfonia A-dur i IX Symfonia d-moll z udziałem chóru, 5 koncertów fortepianowych: Koncerty C-dur, B-dur, c-moll, G-dur i Es-dur, Koncert skrzypcowy D-dur, Koncert potrójny C-dur na fortepian, skrzypce i wiolonczelę, Fantazja C-dur na fortepian, chór i orkiestrę, uwertury koncertowe: Koriolan, Egmont, 3 uwertury koncertowe pt.



Leonora oraz Fidelio (gra się ją też jako wstęp do opery pod tym samym tytułem) i in.

Do utworów przeznaczonych wyłącznie na fortepian zaliczamy: 32 sonaty fortepianowe, z których najbardziej znane są: Sonata c-moll zwana Patetyczną, Sonata cis-moll zwana Księżycową, Sonata C-dur zwana Waldsteinowską, Sonata f-moll zwana Appassionatą i in. Wśród 21 cyklów wariacji na fortepian, najbardziej znane są Wariacje na temat walca Diabellego i Wariacje c-moll na temat własny, zbiory krótkich utworów zwanych Bagatele, ronda oraz szereg innych utworów fortepianowych. Spośród utworów muzyki kameralnej wymienić trzeba: 16 kwartetów smyczkowych, 10 Sonat na skrzypce i fortepian, Sonat na wiolonczelę i fortepian, 6 triów na fortepian, skrzypce i wiolonczelę, 8 triów smyczkowych, oktet na instrumenty dęte oraz cały szereg dzieł na najroz­maitsze zespoły instrumentów.


Najważniejsze utwory wokalne i wokalno-instrumentalne stanowią Fidelio, opera w trzech aktach, Missa solemnis, czyli Msza uroczysta, Pieśni do słów Jana Wolfganga Goethego, Chrystiana Gellerta i in., 7 zeszytów pieśni angielskich, szkockich i irlandzkich z fortepianem, skrzypcami i wiolonczelą, kantaty.
Historycy dzielą całą twórczość Beethovena na trzy grupy utworów, zależnie od czasu ich powstania.

Do pierwszej grupy zalicza się utwory powstałe do 1802 r., w których najbardziej wyczuwalny jest wpływ muzyki Haydna i Mozarta, choć nie brak w nich już wyrazu charakterystycznego dla późniejszej twórczości Beethovena. Z tego czasu najbardziej znane jego utwory to pierwsze trzy koncerty fortepianowe, dwie symfonie, sonaty fortepianowe Patetyczna i Księżycowa, sonata na skrzypce i fortepian zwana Wiosenną oraz pierwsze kwartety smyczkowe. Jego utwory cykliczne są zazwyczaj czteroczęściowe, a w miejsce menueta wprowadza niekiedy scherzo.


Do drugiej grupy utworów Beethovena należą dzieła powstałe od 1802 r. do mniej więcej r. 1812. W latach tych ustala się ostatecznie własny oryginalny styl muzyki Beethovena. W jeszcze większym stopniu staje się ona wyrazem rewolucyjnych ideałów kompozytora i odbiciem bohater­skiego przezwyciężania wszyst­kich ciosów, zsyłanych mu przez życie. W tym okresie powstaje III Symfonia zwana Eroiką, którą Beethoven pierwotnie poświęcił Napoleonowi, lecz gdy ten ogło­sił się cesarzem, oburzony kompo­zytor zmienił dedykację; odtąd jest ona przeznaczona tylko „wspo­mnieniom o człowieku wielkim".

W tym czasie powstaje również V Symfonia, zwana Symfonią prze­znaczenia, przedstawiająca jakby obraz walki człowieka z nieubła­ganym losem. Powstają jeszcze trzy dalsze Symfonie: VI, opiewa­jąca umiłowaną przez kompozy­tora przyrodę, VII, będąca jakby apoteozą tańca, oraz pogodna VIII Symfonia.


W r. 1803 zostaje po raz pierwszy wykonany III Koncert fortepianowy, po czym powstają dwa następne, a także koncerty: skrzypcowy i potrójny. Z okresu tego pochodzą również wszystkie uwertury koncertowe Beethovena, opera Fidelio, wiele pieśni, większość najbardziej znanych sonat fortepianowych i utworów muzyki kameralnej. Utwory stają się bar­dziej rozbudowane niż w okresie poprzednim. Kompozytor wzbogaca środki techniki wariacyjnej. Powiększa skład orkiestry w utworach symfonicznych oraz podnosi wymagania stawiane poszczególnym instrumentalistom.

Trzeci okres twórczości Beethovena, mniej więcej od 1812 roku, obejmuje dzieła ostatnich lat życia. Należą do nich: IX Symfonia, Msza uroczysta, szereg kwartetów smyczkowych, sonat fortepianowych, utworów zwanych Bagatele i in. Dużą po­mocą w zorientowaniu się, z jakiego okresu życia pochodzą utwory kompozytora, jest sposób ich numerowania, wprowadzony już w tych czasach. Polega on na tym, że kolejny utwór lub zbiór kilku mniejszych utworów oznacza się jako tzw. „opus" (z łac. opus — dzieło) z podaniem odpowiedniej kolejnej liczby, np.: Sonata cis-moll op. 27. Utwory Beethovena do 30 kolejnego opusu powstały przed 1802 r., następne zaś, mniej więcej do 90 opusu, skomponowane zostały między 1802 a 1812 r.; po­zostałe – aż do ostatniej kompozycji, tj. Fugi na kwartet smyczkowy op. 137 – należą do ostatniego okresu twórczości (1812—27). Twórczość Beethovena z jego ostatnich lat życia nosi już wyraźne cechy romantyzmu, tj. następnego okresu historycznego w dziejach muzyki. Wyrazem nowego rodzącego się stylu jest wzma­gająca się dążność do uczuciowej, jak najbardziej osobistej wypowiedzi kompo­zytora. Stąd obok szeroko rozbudowanych utworów o rozmiarach dotychczas nie spotykanych, jakimi są na przykład ostatnie kwartety Beethovena, niekiedy aż siedmioczęściowe, obok potężnego dzieła, jakim jest IX Symfonia, pisze on utwo­ry bardzo krótkie, np. Bagatele na fortepian oraz pieśni. Muzyka zawarta w utworach z ostatniego okresu, w których stosuje Beethoven najbardziej – jak na owe czasy – nowoczesne środki, muzyka najczęściej nie rozumiana przez współczesnych, stała się wzorem i drogowskazem dla pokoleń przyszłych kompozytorów.




1 Mutacja głosu - zmiana brzmienia głosu u ludzi na skutek zmian związanych z dorastaniem.

2 Nicola (Antonio) Porpora (ur. 17 sierpnia 1686 – zm. 3 marca 1768) był znanym włoskim kompozytorem operowym epoki późnego baroku i nauczycielem śpiewu.

3 Akompaniator – muzyk trudniący się akompaniowaniem – graniem (najczęściej na fortepianie), które ma towarzyszyć wokaliście lub innemu soliście – również podczas lekcji śpiewu lub gry na instrumencie solowym.

4 Mezzosopran [czyt. mecosopran] – typ głosu żeńskiego o średniej wysokości – nie tak wysoki jak sopran i nie tak niski jak alt. Posiada bardzo charakterystyczną barwę.

5 Opera buffa – opera komiczna; dzieło wokalno instrumentalne w którym opowiedziana jest historia pełna zabawnych sytuacji.

6 zarekomendować – inaczej polecić.

7 Impresario – osoba, która zajmuje się organizacją imprez muzycznych (koncertów, przedstawień operowych itp.); często również finansuje przygotowanie tych imprez oraz zatrudnia muzyków.

8 Johann Nepomuk Hummel (ur. 14 listopada 1778 w Bratysławie, zm. 17 października 1837 w Weimarze) – austriacki kompozytor i sławny wirtuoz fortepianu.

9 basso continuo – popularna w baroku technika stałego akompaniamentu realizowanego na instrumencie klawiszowym (najczęściej klawesyn) i basowym (np. wiolonczela).

10 polifonia – typ faktury muzycznej polegający na jednoczesnym brzmieniu kilku melodii.

11 malarstwo dźwiękowe - naśladowanie w muzyce odgłosów natury (np. śpiewu ptaków, szumu wody itp.)

12 homofonia – typ faktury muzycznej polegający na stosowaniu w utworze linii melodycznej i akompaniamentu.

13 dynamika – głośność dźwięku.

14 muzykolog – naukowiec zajmujący się badaniem muzyki.

15 symfonizacja – zabieg kompozytorski polegający na znacznym powiększeniu dzieła; zwykle wiąże się to z powiększeniem rozmiarów czasowych i powiększeniem zakresu (skali) dźwięków wykorzystanych w utworze.

16 wolumen – inaczej głośność.

17 Harmoniemessenazwa mszy pochodzi od słowa harmonie, którym w czasach Haydna określano zespoły instrumentów dętych; nazwa przylgnęła do tej mszy z powodu nietypowej obsady instrumentalnej, w której znajduje się dużo instrumentów dętych (flet, dwa oboje, dwa klarnety, dwa fagoty, dwa rogi i dwie trąbki)

18 serenada, divertimento – wieloczęściowy utwór instrumentalny o charakterze rozrywkowym. Zwykle przeznaczony był na małe orkiestry smyczkowe lub dęte.

19 kwintet smyczkowy – czteroczęściowy utwór z kręgu muzyki kameralnej; przeznaczony do wykonania przez pięć instrumentów – dwoje skrzypiec, altówkę i dwie wiolonczele lub dwoje skrzypiec dwie altówki i wiolonczelę.




©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna