Piotr Mierzwa Karalność nadużyć na rynku kapitałowym w świetle ustawy o obrocie instrumentami finansowymi



Pobieranie 69,06 Kb.
Data28.03.2018
Rozmiar69,06 Kb.

Karalność nadużyć na rynku kapitałowym…

Piotr Mierzwa

Karalność nadużyć na rynku kapitałowym w świetle ustawy o obrocie instrumentami finansowymi

Streszczenie

Przedmiotem opracowania są przestępstwa i wykroczenia określone w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz. U. z 2014 r., poz. 94 z późn. zm.). Autor podzielił je na siedem części, w których omówił poszczególne czyny przestępcze zawarte w art. 178–183 tej ustawy.

1. Wstęp

Prawo rynku kapitałowego jest autonomiczną dziedziną prawa, wyodrębnioną z prawa gospodarczego, handlowego i finansowego, która poprzez stały rozwój umacnia swoją odrębną kategoryzację. Mimo że kształtuje raczej prywatne stosunki, to sam mechanizm sprawowania nadzoru przez Komisję Nadzoru Finansowego (KNF) oraz cywilny, karny i administracyjny wymiar sankcji za nadużycia nadaje mu element prawa publicznego. Część doktryny uznaje ten rodzaj prawa jako pochodną prawa finansowego lub część rynku finansowego, inna – prawa handlowego. Natomiast, bez względu na to, istotne jest, że w obrocie zawierane są transakcje, a przedmiotem dokonywanych operacji instrumentami finansowymi są środki pieniężne. Podstawowym celem rynku kapitałowego jest umożliwienie pozyskiwania kapitału przeznaczonego na finansowanie inwestycji. Próżno szukać legalnej definicji pojęcia rynku kapitałowego. Przepisy kształtują jednak podstawowe wytyczne co do jego funkcjonowania. Obrót musi działać w sposób zorganizowany i zgodny z prawem, a nadzór nad formami działalności na rynku i ich uczestnikami sprawuje KNF. Podstawowy przedmiot działań na rynku kapitałowym, tj. obrót papierami wartościowymi, z racji dużej różnorodności działalności rynkowej, nie jest jednak wystarczający do uznania tej dziedziny stricte za odrębną gałąź prawa papierów wartościowych. Ten systematyczny problem umiejscowienia prawa rynku kapitałowego w schemacie podziału gałęzi prawa oraz jego w pełni materialny charakter potwierdzają tylko nowatorstwo oraz oryginalność tej dziedziny. Za argument o rozległości tematycznej, dużym rozdrobnieniu aktów prawnych regulujących rynek kapitałowy oraz coraz obszerniejszym zakresie prawa rynku kapitałowego posłuży fakt, że przedmiotem artykułu będzie wyłącznie aspekt karny prawa rynku kapitałowego w kontekście ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi1. Odpowiedzialność prawnokarna sprawców przestępstw, rodzaje czynów karalnych, podmiot i przedmiot przestępstwa oraz aparat sankcyjny są podstawą do prawnej analizy natury przestępstw popełnianych na rynku kapitałowym. Pozwolą one przybliżyć prawnokarny wymiar przepływu kapitału. Bazową grupę nadużyć spenalizowaną w ustawie o obrocie instrumentami finansowymi, stanowią w szczególności: manipulacje akcjami, insider trading (rozumiany jako ujawnienie lub wykorzystywanie informacji poufnej lub informacji stanowiących tajemnicę zawodową), zerwanie zakazu polegającego na nieudzielaniu rekomendacji co do zbycia/nabycia pakietów instrumentów finansowych, czy wreszcie prowadzenie działalności w zakresie obrotu instrumentami finansowymi bez wymaganego zezwolenia. Analizy wymagają również nadużycia, które nie mają rangi przestępstwa. Przykładem może być wykroczenie polegające na utrudnianiu przeprowadzania czynności kontrolnych lub na naruszaniu obowiązków w związku z zaprzestaniem prowadzenia działalności maklerskiej.

Należy podkreślić rozproszenie ustawodawstwa prawa rynku kapitałowego, co ma bezpośredni wpływ na umiejscowienie i różnorodność przepisów karnych typizujących czyny niedozwolone oraz ich rangę. Co za tym idzie – ochrony prawnej oraz gwarancji aparatu sankcyjnego rynku kapitałowego nie stanowi ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny2, ale przepisy zawarte w innych ustawach regulujących funkcjonalność rynku kapitałowego3. Jest to pierwszy, a zarazem najważniejszy aspekt, jeśli chodzi o odpowiedzialność karną uczestnika rynku kapitałowego pod rządami polskiego k.k. Jedynie art. 311 k.k. bezpośrednio odnosi się do rynku kapitałowego co, biorąc za podstawę przywołany fakt rozproszenia regulacyjnego omawianej dziedziny prawa, świadczy o odstąpieniu przez ustawodawcę od pełnej i wyczerpującej kodyfikacji4. Artykuł ten przewiduje karę pozbawienia wolności do 3 lat dla sprawcy rozpowszechniającego w dokumentacji papierów wartościowych nieprawdziwe informacje (lub przemilczającego fakt posiadania takich informacji) o stanie majątkowym oferenta, które mają istotne znaczenie dla nabycia, zbycia papierów wartościowych, podwyższenia albo obniżenia ich wkładu. Natomiast w art. 116 k.k. znajduje się niejako potwierdzenie głoszonej tezy o rozproszeniu regulacyjnym, które ma na celu pozakodeksowe stypizowanie5 przestępstw związanych z rynkiem kapitałowym. Konstrukcja przepisu penalizującego opisywane nadużycia, oparta została na szczegółowym opisie bezprawności zachowania sprawcy6. Piotr Ochman uznał nawet tego typu klauzule normatywne za charakterystyczne przy funkcjonowaniu „techniki typizacji blankietowej”7, która ściśle wiąże się z obrotem gospodarczym. Takie wskazanie, oparte na domniemaniu faktycznym, podkreśla wagę czynu sprawcy i dookreśla bezprawność8, uzasadniając jednocześnie zagrożenie odpowiedzialnością karną. Parafrazując przepis karny, w ustawie o obrocie instrumentami finansowymi, dzięki tej konstrukcji, otrzymywany jest jasny przekaz, że działanie sprawcy było w pełni bezprawne.

Wzrost penalizacji zachowań na rynku kapitałowym wynika obecnie z niewystarczającej represyjności sankcji administracyjnych. W konsekwencji, narasta potrzeba szybszego i bardziej dotkliwego ukarania nadużyć godzących zarówno w polski obrót kapitałowy, jak i autorytet państwa w rozumieniu sprawowania funkcji nadzorcy rynku. W związku z powyższym, rośnie potrzeba penalizacji przepisów rynkowych.

2. Regulacje w ustawie o obrocie instrumentami finansowymi

Na potwierdzenie progresu penalizacji przepisów polskiego prawa rynku kapitałowego wybrana została ustawa o obrocie instrumentami finansowymi (określana dalej jako u.o.i.f.). Mimo że w tej ustawie normodawca skrupulatnie usiłował zwiększać rolę sankcji za delikty administracyjne, to jednak znajduje się tu grupa najbardziej popularnych i najczęściej popełnianych przestępstw na rynku kapitałowym. Przepisy karne umieszczone są w rozdziale X ustawy, tj. w artykułach 178–183. Za wyjątkiem unormowanego w art. 184 u.o.i.f. wykroczenia uniemożliwiania/utrudniania czynności kontrolnych9, które podlega przepisom ustawy – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia10, reszta postępowań za przestępstwa z ww. artykułów przebiega zgodnie z Kodeksem postępowania karnego i ma charakter publiczny, gdyż są to czyny karalne ścigane z urzędu.

3. Manipulacja

Definicję manipulacji instrumentami finansowymi (wraz z ośmioma przypadkami jej popełnienia) zawiera art. 39 ust. 2 u.o.i.f. Definicja ta została odpowiednio rozszerzona o wskazania dyrektyw prawa europejskiego11, m.in. dyrektywy w sprawie wykorzystania poufnych informacji i manipulacji, nazywanej Market Abuse Directive – MAD12. Podstawowym przepisem przewidującym odpowiedzialność karną za popełnienie manipulacji jest art. 183 u.o.i.f. Odpowiedzialność karną sprawcy niesie za sobą określona liczba prawnie uregulowanych zachowań manipulacyjnych, związana przede wszystkim ze składaniem zleceń lub dokonywaniem określonych transakcji.

O rodzajach manipulacji, której sprawcy podlegają odpowiedzialności karnej, stanowi art. 39 ust. 2. u.o.i.f. Reszta przypadków manipulacji zawartej w ustawie o obrocie instrumentami finansowymi skutkuje odpowiedzialnością o charakterze administracyjnym13. Dokonując wykładni jego zapisów, w pierwszej kolejności należy wskazać, że przestępstwo manipulacji jest przestępstwem powszechnym, ściganym z urzędu w wymiarze publicznoskargowym. Charakterystyczna dla wymiaru popełniania niniejszego przestępstwa jest wyłączność winy umyślnej sprawcy. Sprawca może się dopuścić przestępstwa manipulacji zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym. Zgodnie z art. 183 u.o.i.f. i przy prawidłowej wykładni art. 39 u.o.i.f. przedmiotem przestępstwa może być rozpowszechnianie za pomocą środków masowego przekazu lub innych, fałszywych lub nierzetelnych informacji albo pogłosek, które mogą wprowadzać w błąd (lub bezpośrednio wprowadzają w błąd) w zakresie instrumentów finansowych. Manipulacja jako czyn zabroniony polega zatem na rozpowszechnianiu odpowiednio uwarunkowanych informacji, pogłosek czy nawet plotek celem wywarcia wpływu na cenę instrumentu finansowego, wysyłanie odpowiednich sygnałów, aby wywrzeć właściwy, ale sztuczny ruch w cenach. Przede wszystkim przekazywane wiadomości muszą być nieprawdziwe, fałszywe lub nosić znamiona nierzetelności. Nie mogą to być jakiekolwiek informacje, lecz wiadomości w zakresie instrumentów finansowych, które wprowadzają w błąd (szersze grono odbiorców) co do istoty instrumentów finansowych, np. kursu akcji. Sprawca musi zdawać sobie sprawę z nieprawdziwości informacji oraz ich fałszywego charakteru przed rozpoczęciem procederu ich rozpowszechniania. Nie ma natomiast znaczenia pozytywny lub negatywny charakter przekazywanej informacji. Nieprawdziwość i nierzetelność informacji dotyczącej spółki nie oznacza, że osoba dopuszczająca się manipulacji przekazuje wyłącznie negatywne informacje. Przedmiotem manipulacyjnych zachowań mogą być również nieprawdziwe, aczkolwiek – pozytywne informacje na temat działalności spółki. Rozpowszechniający ponadto nie musi być w posiadaniu akcji danej spółki. W związku z dopuszczeniem się czynu przestępnego w postaci manipulacji nie musi nawet osiągnąć korzyści majątkowej, choć jednocześnie wskazać należy, że okoliczność ta ma wpływ na wymiar ewentualnej kary. Manipulant będzie odpowiedzialny za szereg działań zmierzających do kształtowania sytuacji rynkowej. Następuje tu zatem sprzeczność realizacji osobistego interesu z dobrem ogółu. Przedmiotem ochrony przestępstwa manipulacji jest bowiem przede wszystkim zagwarantowanie uczciwego przebiegu obrotu, ze wskazaniem na zaspokajanie podstawowych interesów uczestników rynku kapitałowego. Przestępstwo manipulacji zmierzające do wykreowania własnej, pożądanej ceny instrumentu finansowego, całkowicie odbiegającej od normalnej stopy podaży i popytu, może zostać popełnione w innych przypisanych prawnie formach. Nie ma przeszkód, aby manipulacja nie była oparta wyłącznie na informacjach. Formę działania sprawcy mogą stanowić składane zlecenia bądź już samo przeprowadzanie transakcji. Manipulujący dopuszcza się ich w podobnym celu jak sprawca manipulacji, rozpowszechniający nieprawdziwe informacje niezbędne do wywarcia wpływu na ceny instrumentów finansowych. Manipulacja regulowana artykułem 183 ust. 1 u.o.i.f. zakłada składanie zleceń lub przeprowadzanie transakcji rynkowych, wprowadzających w błąd co do ceny instrumentu finansowego, podaży lub popytu lub zmierzających do sztucznego ustalenia ceny lub wywołania innego niepożądanego skutku co do kursu. Może również dotyczyć dziennikarza, który wywołuje wahania kursu bądź ceny poprzez rozpowszechnianie w środkach masowego przekazu fałszywych informacji. Taka forma jest wyjątkiem od powszechności podmiotowej przestępstwa manipulacji. W tym przypadku, potencjalnym sprawcą przestępstwa manipulacji może być wyłącznie dziennikarz. Natomiast art. 183 ust. 2 u.o.i.f. określa formę uprzywilejowaną przestępstwa manipulacji, normując odpowiedzialność za porozumienie z inną osobą mającą na celu dokonanie manipulacji. Należy w tym przypadku zwrócić szczególną uwagę na ustawowe przypisanie karalności za wejście w przygotowanie procesu manipulacji14. Nie jest jednak przewidziana odpowiedzialność karna za każdy etap przygotowania, ponieważ taka interpretacja przepisów zmierzałaby do absurdu w postaci karalności inwestorów za własne decyzje inwestycyjne lub przygotowanie do realizacji niektórych planów inwestycyjnych, których przedmiotem jest ścisła współpraca z innymi podmiotami. Karalnym jest natomiast porozumienie między dwoma określonymi osobami, które ma umożliwić właściwe przygotowanie do faktycznego dokonania przestępstwa manipulacji15. Manipulacja w podstawowej formie stanowi przestępstwo zagrożone karą grzywny do 5 mln zł albo karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat albo obu tym karom łącznie. Forma kwalifikowana niniejszego przestępstwa ma miejsce w przypadku, gdy takich manipulacji dopuszczają się osoby zatrudnione w sektorze finansowym, zwłaszcza w organach nadzoru lub regulacyjnych. Dla tej grupy sprawców niezwykle dotkliwy może się okazać wyrok orzekający środek karny w postaci zakazu wykonywania określonych funkcji, zajmowania określonego stanowiska, wykonywania zawodu lub prowadzenia właściwej działalności gospodarczej czy chociażby podanie do publicznej wiadomości wyroku skazującego. W przypadku manipulacji typologicznie przypisanej do osoby dziennikarza, możliwe jest orzeczenie przez właściwy sąd samoistnej kary grzywny opiewającej na 200 tys. zł.

4. Insider trading – formy nadużyć w zakresie informacji poufnych

Na samym początku należy wskazać, że insider trading należy postrzegać jako grupę bezprawnych działań, która wiąże się z wykorzystaniem informacji poufnych, lub tajemnicy zawodowej w obrocie instrumentami finansowymi16. Podmiotem dopuszczającym się wykorzystania takich informacji jest osoba nimi dysponująca, tj. „insider“. Do skutecznej pełni definicyjnej niniejszego nadużycia potrzebne jest wskazanie charakteru prawnego informacji poufnej służącej do popełnienia takich rodzajów czynów bezprawnych. Zgodnie z art. 154 ust. 1 u.o.i.f., informacją poufną jest określona w sposób precyzyjny informacja dotycząca, bezpośrednio lub pośrednio, jednego lub kilku emitentów instrumentów finansowych, jednego lub kilku instrumentów finansowych, nabywania lub zbywania tych instrumentów, która nie została przekazana do publicznej wiadomości, a która po takim przekazaniu, mogłaby w istotny sposób wpłynąć na cenę tych instrumentów lub na cenę powiązanych z nimi pochodnych instrumentów finansowych. I. Pieczyńska-Czerny oraz P. K. Grabkowski w opracowaniu Komisji Papierów Wartościowych i Giełd17 z 2006 r.18 zwracają nawet szczególną uwagę, że w odniesieniu do osób profesjonalnie zajmujących się obrotem instrumentami finansowymi status poufności takich informacji istnieje również w przypadku przekazania jej przez inwestora lub inny podmiot posiadający wiedzę o dyspozycjach instrumentów finansowych.

Zakres dotkliwości kary po spenalizowaniu insider tradingu zawarty jest w art. 179–182 u.o.i.f. Skłania to do wniosku, że ustawodawca stworzył katalog karny odnoszący się do insider traderów. Osoba obowiązana w myśl prawa do zachowania tajemnicy zawodowej, ujawniająca lub wykorzystująca w obrocie instrumentami finansowymi informacje będące tajemnicę zawodową, naraża się na grzywnę, której górna granica wynosi 1 mln zł, karę pozbawienia wolności do 3 lat albo nawet obu ww. karom łącznie. Opisana w art. 179 u.o.i.f. sankcja nie jest jeszcze najwyższą za dopuszczenie się na rynku insider tradingu. Osoba, która pierwotnie ważną informację pozyskała w związku z pełnieniem odpowiednej funkcji w organach spółki lub pozostając z nią w stosunku pracy zlecenia czy innym pokrewnym, a która wykorzystuje taką informację poufną, podlega grzywnie do 5 mln zł włącznie, karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 lub podobnie – obu tym karom łącznie19. W sytuacji gdy ten czyn nie popełniła wyżej określona osoba z art. 156 ust. 1 pkt 1 u.o.i.f., a sprawcą była osoba spoza spółki, podobna kara pieniężna występuje razem lub osobno z groźbą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat20 i nosi znamiona występku wykorzystania informacji poufnej, którego sprawca może się dopuścić wyłącznie w formie działania. Nadmienić należy, że nie jest spenalizowana w tak restrykcyjny sposób konsekwencja popełnienia czynu z art. 180 u.o.i.f. Czyn ten to nie tylko ujawnienie informacji poufnej przez insidera pierwotnego21 lub wtórnego22, ale także rekomendowanie lub nakłanianie innych osób do nabycia/zbycia instrumentów finansowych o określonej liczbie i wartości, na podstawie pozyskanych informacji poufnych23. Jest przedmiotem rozległych dyskusji, czy stanowi to osobny rodzaj czynu karalnego, czy też może zostać zinterpretowane, np. przez sąd właściwy do rozpoznania sprawy, jako podżeganie do popełnienia przestępstwa. Taka rekomendacja, stanowiąca złamanie zakazu z art. 156 ust. 2 pkt 2 u.o.i.f. – z zastrzeżeniem, że informacja poufna jest bezpośrednio związana z instrumentami nabytymi w wyniku rekomendacji – może skutkować grzywną w wysokości 2 mln zł, karą pozbawienia wolności do lat 3 albo obu tym karom łącznie.

Analizując stronę podmiotową przestępstwa ujawniania (lub wykorzystania) informacji poufnych, zauważalna jest pewna cecha, która stanowi znaczącą różnicę w stosunku do innych opisywanych przestępstw zawartych w przepisach ustawy o obrocie instrumentami finansowymi. Jest to zatem indywidualny charakter przestępstwa, który występuje w przypadku opisywanej grupy czynów bezprawnych. Przestępstwo to nie ma charakteru powszechnego, bowiem potencjalnym sprawcą może być wyłącznie osoba posiadająca informacje poufne w związku z wykonywaną funkcją. Podobnie kształtuje się ujęcie przestępstwa, jeśli chodzi o sposób jego popełnienia. Dopuszczenie się ujawnienia informacji poufnych może przebiegać w zamiarze bezpośrednim oraz ewentualnym i jest przestępstwem umyślnym. W przypadku wykorzystania informacji poufnych, na uwagę zasługuje pogląd A. Michóra, który podnosi, że może dojść do kumulacji odpowiedzialności karnej i administracyjnej w przypadku dopuszczenia się czynu z art. 181 u.o.i.f.24. Uregulowane w tym artykule wykorzystanie informacji poufnej polega na zbywaniu, nabywaniu lub dokonywaniu innej czynności prawnej na rachunek własny lub osoby trzeciej instrumentów finansowych na podstawie informacji poufnej.

Osobny, chociaż bardzo zbliżony fragmentarycznie rodzaj przestępstwa z grupy insider tradingu, stanowi złamanie tajemnicy zawodowej25. Na wstępie nasuwa się stwierdzenie dotyczące indywidualnego charakteru tego czynu. Jego popełnienie możliwe jest przez osobę, która zobowiązała się do przestrzegania tajemnicy zawodowej26. Mowa jest tu o maklerach, doradcach inwestycyjnych, przedstawicielach składu statutowych organów banków powierniczych i firm inwestycyjnych, czyli o osobach, które na co dzień posługują się danymi i dysponują danymi co do preferencji inwestycyjnych klienta.

5. Prowadzenie działalności maklerskiej bez zezwolenia

Zakładający sankcję karną za prowadzenie działalności w zakresie obrotu instrumentami finansowymi przepis art. 178 u.o.i.f., został wprowadzony do ustawy z zamysłem ochrony stabilności finansowej państwa oraz podtrzymania zaufania do działań uczestników na rynku kapitałowym. Przestępstwo wpisuje się w ogół innych karnych nadużyć popełnianych na rynku kapitałowym z uwagi na jego powszechny charakter. Czynem noszącym znamiona przestępstwa z artykułu 178 u.o.i.f. jest naruszenie zasad dotyczących prowadzenia działalności w zakresie obrotu instrumentami finansowymi, określonymi w ustawie. Sprawca dokonuje czynności faktycznych i prawnych, bez określonego przepisami prawa zezwolenia lub upoważnienia27, uprawniającego do prowadzenia zorganizowanej formy działalności w zakresie obrotu instrumentami finansowymi. W opinii autora, mimo zapisu o wykonywaniu bez określonego zezwolenia działalności w zakresie obrotu papierami wartościowymi, prowadzenie działalności maklerskiej czy organizowanie własnego obrotu podlega odpowiedzialności karnej określonej w art. 178 u.o.i.f. Nie ma bowiem innej prawnej możliwości wymierzenia kary za ww. czyny. Próba odpowiedzi na pytanie, dlaczego występuje tendencja zmierzająca do rozróżnienia interpretacyjnego, zbliżonych nie tylko nazwą, ale również strukturalnie czynów przestępnych, jest chybiona. Zwłaszcza, że na potwierdzenie takiego stanowiska wskazać należy, iż nie ma odrębnych przepisów regulujących odpowiedzialność karną za podobne czyny. Analizując zakres działań, które skłaniają do odpowiedzialności karnej, dodać należy, że bezprawne prowadzenie działalności w zakresie obrotu instrumentami finansowymi dotyczy obrotu zarówno na rynku pierwotnym, jak i wtórnym. Mając na względzie wszystkie wyżej przytoczone okoliczności, oczywistym wydaje się być umyślny charakter popełnianego przestępstwa. Co za tym idzie, sprawca może się go dopuścić zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym. Prowadzenie działalności związanej z obrotem instrumentami finansowymi zagrożone jest karą grzywny do 5 mln zł, która może być orzeczona osobno lub wraz ze środkiem karnym w postaci zakazu zajmowania określonego stanowiska, zawodu lub prowadzenia określonej działalności, podania wyroku do publicznej wiadomości czy nawet przepadku.

6. Uniemożliwianie i utrudnianie przeprowadzenia czynności kontrolnych lub naruszenia obowiązków w związku z zaprzestaniem działalności maklerskiej (wykroczenie)

Nie wszystkie nadużycia, które zgodnie z ustawą o obrocie instrumentami finansowymi wiążą się z sankcjami, mają charakter przestępstw. Artykuł 184 u.o.i.f. wskazuje, że na odpowiedzialność za dane wykroczenie narazić można się w dwojaki sposób. Na wstępie należy zaznaczyć jednak, że wprowadzenie odpowiedzialności w art. 184 u.o.i.f. miało na celu ochronę prawidłowości i czynności nadzorczo-kontrolnych, a co za tym idzie, zwiększenie skuteczności KNF i autorytetu polskiego nadzoru finansowego. Artykuł 184 ust. 1 u.o.i.f. przewiduje dwa rodzaje wykroczenia: uniemożliwianie kontroli w ogóle oraz działania polegające na jej utrudnianiu28. Sankcja skierowana jest do osoby fizycznej, która reprezentuje daną osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, wobec czego wykroczenie to posiada jasno sprecyzowany podmiot. Szczególnie należy zauważyć, że spenalizowane jest działanie w formie zaniechania (non facere) obowiązku przeniesienia papierów wartościowych, innych instrumentów finansowych i środków pieniężnych lub dokumentów związanych z prowadzeniem rachunków29 oraz niedeponowanie i odstępowanie od archiwizacji dokumentów30 bądź innych nośników informacji związanych z prowadzeniem działalności maklerskiej31 tudzież powierniczej32. Z punktu widzenia odpowiedzialności za popełnienie wykroczenia, wskazuje się na kary: aresztu (od 5 do 30 dni), ograniczenia wolności (maksymalnie miesiąc) oraz grzywny (od 20 do 5000 PLN), przy założeniu alternatywnego zastosowania wymierzenia kary. Podkreślenia wymaga, że przepisy prawa nie przewidują w przypadku tego wykroczenia orzeczenia środków karnych.

7. Podsumowanie

Opisane rodzaje czynów zabronionych są najbardziej popularnymi w zorganizowanym obrocie instrumentami finansowymi. Właśnie takiemu podejściu powinien ulec wzrost penalizacji nadużyć. Czy równie popularna jest praktyka związana z dopuszczaniem się takich czynów i ich sankcjonowaniem? W 2014 r. odnotowano 65 złożonych przez KNF do prokuratury zawiadomień o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa, 17 z nich dotyczyło ujawnienia (lub wykorzystania) informacji poufnych, czyli przestępstw z grupy insider tradingu. Z zawiadomień Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego (UKNF) do sądów w całej Polsce wniesionych zostało 19 aktów oskarżenia, z których zapadło 14 wyroków, w tym 6 bezpośrednio dotyczyło rynku kapitałowego i było związanych z działalnością na nim. Zwiększa się zatem stopień wykrywalności opisywanych przestępstw. Stopień wykrywalności nie ma jednak przełożenia na liczbę wyroków skazujących. Niestety, jak pokazują przywołane statystyki, orzekanie bezwzględnych kar pozbawienia wolności oraz częstotliwość karania za czyny na rynku kapitałowym nie są popularne wśród składów orzekających w polskich sądach. Również dlatego UKNF zdecydował się wystosować prośbę do Ministerstwa Finansów o przygotowanie przepisów mających na celu stanowcze powiększenie skuteczności ścigania przestępstw. Część z nich zakładałaby m.in. zwiększenie uprawnień funkcjonariuszy Policji. Prognozuje się, że opisany stan prawny ustawy o obrocie instrumentami finansowymi może zatem niebawem ulec modyfikacji, a do walki z przestępstwami gospodarczymi popełnianymi na rynkach kapitałowych być może już niedługo powołane zostaną odpowiednie struktury przeszkolonych funkcjonariuszy. Przestępstwa unormowane w ustawie o obrocie instrumentami finansowymi wydają się być trudne do udowodnienia. Mimo coraz większej liczby zawiadomień UKNF, wykazanie przed sądem winy sprawcy – jak pokazuje praktyka – nie zawsze jest możliwe. Nadzór finansowy powinien wypracować odpowiedni aparat, który ułatwi wymiarowi sprawiedliwości doprowadzenie, a następnie ukaranie sprawcy. Eksperci zdają sobie sprawę, że nadużycia związane z obrotem instrumentami finansowymi i papierami wartościowymi mają ciężki charakter gatunkowy i są niezwykle trudne do wykrycia i udowodnienia winy. W tym miejscu wskazane jest również przypomnieć, że przedmiotem artykułu są przestępstwa regulowane wyłącznie ustawą o obrocie instrumentami finansowymi. Biorąc za podstawę regulacyjne rozdrobnienie prawa rynku kapitałowego, istotne jest jak bardzo poszerza się katalog przestępstw, gdy zagadnienie to przyjdzie analizować również przez pryzmat innych aktów prawnych. Dla potwierdzenia bezprawne dokonywanie oferty publicznej33 czy bezprawne prowadzenie działalności lokacyjnej34 oraz cała grupa czynów przestępnych popełnianych w związku z tworzeniem prospektu emisyjnego, to tylko przykłady najpopularniejszych przestępstw pochodzących z innych ustaw dotyczących rynku kapitałowego. Nie można zapominać chociażby o grupie nadużyć związanych z niedopełnieniem obowiązków informacyjnych. Postępujący rozwój rynku oraz coraz większe grono uczestników zwiększa prawdopodobieństwo rynkowej przestępczości pojmowanej jako sprawstwo „w białych kołnierzykach”, co abstrahując od prawnokarnego wymiaru analizy, a przy spojrzeniu wyłącznie ekonomicznym, może wpływać na rozmiar szkody na rynku i inwestorów, czy nawet w konsekwencji doprowadzić do znacznych strat Skarbu Państwa. Patrząc przez pryzmat celów prawa karnego, wzmocnienia wymaga funkcja sprawiedliwościowa oraz funkcja prewencyjna. Dotkliwość kar powinna powodować ogólne poczucie społecznej sprawiedliwości i być adekwatna do popełnionego czynów zabronionych. Państwo powinno być gotowe do skutecznego ukarania sprawcy w taki sposób, aby odstraszać potencjalnych sprawców od popełnienia. W tym celu zaostrzenie kar zwłaszcza w przypadku przestępstw, których przedmiotem jest osiągnięcie niezmiernie wysokich korzyści majątkowych35, może być nieuniknione. Umyślność nadużyć określonych w ustawie o obrocie instrumentami finansowymi polega również na tym, że sprawcy w pełnym przekonaniu kalkulują, iż przy obecnym katalogu kar czyn przestępny, skutkujący przysporzeniem sobie dużych korzyści majątkowych, zwyczajnie im się opłaca.

W opinii autora, właśnie takiemu podejściu powinny zapobiegać ewentualna nowelizacja ustawy o obrocie instrumentami finansowymi.



Incrimination of market abuse under the Act on Trading in Financial Instruments

Abstract

This study explores offences under the Act of 29 July 2005 on Trading in Financial Instruments (Official Journal of Laws of 2014, item 94 as mended). The study comprises seven sections, each dealing with specific unlawful acts referred to in Articles 178 to 183 of the said Act.


1 Dz. U. z 2014 r., poz. 94 z późn. zm.

2 Dz. U. z 1997 r., Nr 88, poz. 553 z późn. zm.

3 Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1382 z późn. zm.), ustawa z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (Dz. U. z 2016 r., poz. 174), ustawa z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 157 z późn. zm.), ustawa z dnia 15 stycznia 2015 r. o obligacjach (Dz. U. z 2015 r., poz. 238) itd.

4 P. Ochman, Karnoprawna ochrona rynku kapitałowego, Londyn 2014, s. 32.

5 Ibidem, s. 33.

6 Np. prowadzenie działalności maklerskiej „bez zezwolenia”.

7 P. Ochman, (w:) Karnoprawna ochrona..., s. 37.

8 Ibidem, s. 38.

9 Zob. dalej punkt 6.

10 Dz. U. z 2013 r., poz. 395 z późn. zm.

11 A. Błachnio-Parzych, Kryminalizacja manipulacji instrumentami finansowymi, Wydawnictwo Lex Wolters Kluwer, Warszawa 2011, s. 54.

12 Dz. Urz. WE L 96 z dnia 12 kwietnia 2003 r.

13 Delikty administracyjne określone są w art. 39 ust. 2 pkt 4 lit. b, pkt 8 oraz w art. 173 ust. 1 u.o.i.f.: rozpowszechnianie za pomocą środków masowego przekazu fałszywych lub nierzetelnych informacji albo pogłosek, które wprowadzają lub mogą wprowadzać w błąd w zakresie instrumentów finansowych przez inną osobę, jeśli wiedziała lub mogła się dowiedzieć, że są to nieprawdziwe i nierzetelne informacje, uzyskiwanie korzyści majątkowej z wpływu opinii dotyczących instrumentów finansowych lub emitentów wyrażanych w środkach masowego przekazu w sposób okazjonalny lub regularny, na cenę posiadanych instrumentów finansowych (jeśli nie było tu konfliktu interesów) oraz przypadek każdego podmiotu, który dopuszcza się stabilizacji ceny instrumentu finansowego lub zlecenia jego dokonania z pogwałceniem postanowień prospektu emisyjnego lub przepisów ustawy.

14 Chodzi o przygotowanie w rozumieniu art. 16 § 1 Kodeksu karnego.

15 A. Błachnio-Parzych, Kryminalizacja manipulacji…, s. 121.

16 Może się także wiązać z naruszeniem obowiązków informacyjnych spółek publicznych (zob. P. Wajda, Efektywność infomacyjna rynku giełdowego, Warszawa 2011, s. 75).

17 Jeden z pierwowzorów Komisji Nadzoru Finansowego powołanej do życia na mocy ustawy z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym.

18 Dyrektywa Market Abuse w krajowym porządku prawnym. Zagadnienia wybrane, Warszawa, s. 13.

19 Art. 181 ust. 2 u.o.i.f., stanowiący kwalifikowaną formę wykorzystania informacji poufnych.

20 Art. 181 ust. 1 u.o.i.f.

21 Insider pierwotny to osoba, która jako pierwsza powzięła informacje poufne. Są to informacje tzw. „z pierwszej ręki“, priorytoetowe, mające charakter unikanlny.

22 A. Michór, Komentarz do niektórych przepisów ustawy o obrocie instrumentami finansowymi – art. 175–180, LEX/el. nr 8592.

23 Art. 182 u.o.i.f.

24 A. Michór, Komentarz…, op. cit., s. 69.

25 Zastępczo tytułowane sprzeniewierzeniem się tajemnicy zawodowej, uregulowane w art. 179 u.o.i.f.

26 Listę podmiotów zobowiązanych do przestrzegania tajemnicy zawodowej określa art. 148 ust. 1 u.o.i.f. Nie ma przeszkód, aby rozszerzyć krąg tych podmiotów i przy zawieraniu stosunku pracy do przestrzegania tajemnicy zawodowej zobligować inne osoby.

27 Zezwolenie nadaje Komisja Nadzoru Finansowego (art. 69 ust. 1 u.o.i.f.), która tym samym określa także zakres działalności maklerskiej (art. 82 ust. 2 pkt 2 u.o.i.f.).

28 M. Sucharski, Prawnokarna ochrona giełdowego obrotu papierami wartościowymi, Toruń 2006, s. 167.

29 Art. 184 ust. 1 pkt 1 u.o.i.f.

30 Art. 184 ust. 2 pkt 1 u.o.i.f.

31 Art. 184 ust. 2 pkt 2 u.o.i.f.

32 Zaprzestająca działalności maklerskiej firma inwestycyjna ma unormowany prawem obowiązek archiwizowania i przechowywania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, przez okres 5 lat od dnia zaprzestania prowadzenia tej działalności, dokumentów oraz innych nośników informacji związanych z prowadzeniem tej działalności (art. 90. ust. 1 u.o.i.f.).

33 Art. 99 ustawy o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych.

34 Art. 287 ustawy o funduszach inwestycyjnych.

35 Przede wszystkim chodzi o manipulacje dokonywane na rynku giełdowym.



Prokuratura

i Prawo 5, 2016




©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna