Pamięci Matki Stanisław Sierpowski



Pobieranie 8,89 Mb.
Strona1/22
Data30.10.2017
Rozmiar8,89 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

Faszyzm we Włoszech 1919—1926

Pamięci Matki

Stanisław Sierpowski

Faszyzm we Włoszech



1919-1926





Wrocław • Warszawa Kraków • Gdańsk Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wydawnictwo 1973

Okładkę i obwolutę projektował

Janusz Haka



Redaktor Wydawnictwa Jadwiga Laszkiewicz

Redaktor techniczny Lucjan Piąty

Printed in Poland-ark. druk. 23,50, ark. Al 34.

Papier powlekany, kl. V, 80 g, 70 X 100



Druk",?/0 SMadania 7 XH 1972- Podpisano do druku 19 VI 1973. Druk ukończono w lipcu 1973.

Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 416/72 N-7 Cena zł 55.—

Wstęp


W okresie międzywojennym zrodziła i rozwinęła się we Włoszech nowa koncepcja ułożenia stosunków społecznych — powstał faszyzm. Dlatego też prześledzenie powstałego tam ruchu pozwoli pełniej spojrzeć na faszyzm ja­ko na ruch społeczno-polityczny, który miał w dwudziestoleciu między­wojennym, a nawet i obecnie, wielu zwolenników i duże wpływy.

W pracy przedstawiono genezę ruchu i rozwój faszyzmu włoskiego do 1926 r., traktując go możliwie szeroko, chociaż głównie jako proces poli­tyczny. Z tej też racji nie ograniczono chronologicznych ram pracy jedy­nie do faktu istnienia zorganizowanego już ruchu faszystowskiego, wiele miejsca poświęcając okresowi wcześniejszemu, w którym wykształciły się warunki determinujące powodzenie akcji „czarnych koszul".

Faszyzm narodził się jako siła antysocjalistyczna, zrazu konkurująca z bolszewizmem, następnie zdecydowanie zwalczająca go. W pracy więc oświetlono sytuację partii robotniczych, zwracając uwagę na to, że kierow­nictwa tych partii w niedostatecznym stopniu zdawały sobie sprawę z nie­bezpieczeństwa tkwiącego w nowym ruchu.

Ruch rewolucyjny to kwestia centralna przy badaniu genezy faszyzmu, gdyż w nim ogniskuje się pnoblem stosunku faszyzmu do burżuazyjnego państwa i tegoż państwa do faszyzmu. Na tle sytuacji wewnętrznej Włoch ukształtowanej bezpośrednio po wojnie, starano się ukazać proces zmiany układu sił między dwoma zasadniczo' rozbieżnymi kierunkami: socjaliz­mem bazującym na idei rewolucji socjalistycznej i faszyzmem opiera­jącym się na idei nacjonalistyczno-solidarystycznej. Nierówność szans tego zmagania między innymi polegała na tym, że propaganda rewo­lucji socjalistycznej mieściła w sobie konieczność zmian treści pań­stwa — zmian jakościowych. Na tym podłożu musiało dojść do współpra­cy burżuazji reprezentowanej przez państwo oraz faszyzmu, który propo­nował jedynie nowe formy w ramach tych samych treści.

Niniejszą pracę oparto przede wszystkim na materiałach dostępnych w polskich bibliotekach i archiwach. Mimo oczywistego i zrozumiałego braku wielu pozycji kwerenda bibliograficzna pozwoliła zgromadzić dość pokaźną liczbę, prac. Ważnymi pozycjami bibliografii były najnowsze opra­cowania włoskie, wśród których wyróżnia się dzieło jednego z najpoważ­niejszych historyków włoskich, Renzo De Felicego. Opublikował on do­tychczas 3 pokaźne tomy biografii Benito Mussoliniego doprowadzonej do 1929 r. 1 Biografia nie jest właściwym określeniem dla omawianej pracy, wiele bowiem miejsca poświęcono w niej przeobrażeniom społecznym i politycznym ówczesnych Włoch.

1 De Felice, I; De Felice II; De Felice III.

Publikacja R. De Felicego wywołała żywą dyskusję wśród historyków włoskich. Z wielką znajomością przedmiotu zabrał w niej głos Roberto Vivarelli, autor wydanej w 1967 r. książki na temat sytuacji wewnętrznej Włoch w latach 1918—1920. Tom ten stanowi część pierwszą większego dzieła poświęconego sytuacji Italii w okresie przygotowań do przejęcia władzy przez faszyzm. Obejmuje ona de nomine okres dwuletni, jednak faktycznie wiele miejsca poświęcono przystąpieniu Włoch do wojny i sa­mej wojnie, by w niej szukać źródeł kryzysu ekonomicznego, politycznego i społecznego 2. Cenną pomocą przy pisaniu pracy były opracowania Angela Tasci3, Paola Alatriego 4, Roberta Parisa 5.

Oprócz publikacji ostatnich lat wiele ciekawych uwag znaleziono w opracowaniu Ludwiga Bernharda 6, profesora Uniwersytetu Berlińskie­go, którego Dais System Mussolini jest jedną z pierwszych, w miarę bez­stronnych, prób oceny zmian wywołanych przejęciem władzy przez fa­szyzm. Z prac okresu międzywojennego wyróżnić należy także książkę francuskiego prawnika, Marcela Prelota7, publikacje włoskich działaczy syndykalnych Bruno1 Buozziego i Vincenze Nittiego 8, oraz prace oficjalnego historyka i prawnika faszyzmu Gioacchino Volpego 9.

Wśród bogatej i rozległej literatury traktującej o pierwszych latach faszyzmu we Włoszech szczególne miejsce zajmuje historiografia radziec­ka. W ostatnich latach ukazało się w Związku Radzieckim kilka warto­ściowych pozycji, w których na plan pierwszy wysuwają się sprawy do-

2 Por. R. Vivarelli, Benito Mussolini dal socialismo al fascismo, „Rivista Storica Italiana", R. 79, 1967, z. 2; por. tamże także L. Valiani, La storia del fascismo. Por. R. Vivarelli, II dopoguerra in Italia e Vavvento del fascismo (1918—1922), Napoli 1967; por. recenzję tej pracy S. Sierpowskiego: „Przegląd Zachodni", nr 3, 1989, s. 237—242.

3 A. T a s c a, Nascita e awento del fascismo, Firenze 1950 (pracę opublikował autor po raz pierwszy w Paryżu w 1938 r. pod pseudonimem A. Rossi). Por. rec.L. Salvatorellego w: „Rivista Storica Italiana", R. 64, 1952, z. 2, s. 111 i n.

4 Na czoło twórczości P. Alatriego wybija się erudycyjne dzieło pt. Nitti, D'Annunzio e la ąuestione adriatica, Milano 1959; bardzo przydatny dla naszych ba­dań okazał się zbiór artykułów wydanych pt. Le origini del fascismo, Roma 1956 (tłum. ros. 1981); oraz wydawnictwo o charakterze źródłowym pt. Antifascismo italiano, t. I—II, Roma 1961.

5 R. P a r i s, Histoire du fascisme en Italie, Paris 1962 (por. recenzję S. Sierpowskiego w: „Przegląd Zachodni", nr 1, 1967, s. 214 i n.

6 L. Bernhard, System Mussoliniego, Poznań 1925.

7 M. P r e 1 o t, Państwo faszystowskie, Warszawa 1939.

8 B. Buozzi, V. Nitti, Fascisme et syndicalisme, Paris 1930.

9 G. V o 1 p e, Genesi del fascismo, Miłano 1935; toż w: II Fascismo. Antologia di scritti critici, a cura di C. C a s u c c i, Bologna 1966; tenże, Rozwój histo­ryczny faszyzmu, Warszawa 1933; tenże, Origini della nazione italiana, „Politica", R. IV, 1922, z. 31—32,

tyczące ruchu robotniczego w okresie I wojny światowej oraz ofensywy faszyzmu 10.

W historiografii polskiej faszyzm włoski omawiano jedynie na margi­nesie prowadzonych studiów nad hitleryzmem. W tym wypadku wyróżnić należy prace Franciszka Ryszki, Jakuba Banaszkiewicza i Juliusza Stroynowskiego11.

Z polskich opracowań okresu międzywojennego na uwagę zasługują prace stanowiące odzwierciedlenie prowadzonych w tym czasie poszuki­wań jakiegoś nowego systemu gospodarczego. Idea korporacjonizmu fa­szystowskiego, integralnie złączona z negacją walki klasowej, zyskała w Polsce wielu sympatyków. Mimo wielu niemożliwych do przyjęcia tez, zweryfikowanych przez proces historyczny, prace powstałe w tym okresie stanowią nadal najbardziej reprezentatywne dla polskiej historiografii pozycje 12.

Oprócz książek naukowych, mówiących o przeobrażeniach państwa faszystowskiego, w których nierzadko podkreślano terrorystyczne metody władania faszyzmu, znajdziemy i takie, które są odbiciem uprawianej we Włoszech pseudohistoriografii i pseudonauki. W Polsce uprawiał ją np. T. Dzieduszycki13. Wśród tego typu literatury poważne miejsce zajmują biografie Benito Mussoliniego. Prace „wyprodukowane" w okresie dykta
10.Por. B. R. Łopuchow, Bor'ba roboczego kłassa Italii protiw faszyzma,Moskwa 1959; tenże, Faszyzm i raboczije dwiżenije w Italii 19191929, Moskwa1968 (por. rec. S. Sierpowskiego w:. „Kwartalnik Historyczny", 1971, z. 4,
s. 982 i n.); K. K i r o w a, Rewolucyonnoje dwiżenije w Italii 19141917 gg., Mo­skwa 1962; K. W. Kobylanskij, Wielikij Oktiabr' i riewolucyonnoje dwiżenije w Italii, Moskwa 1968 (por. rec. S. Sierpowskiego w: „Z Pola Walki", nr 3, 55, s. 184 i n.).

1 1 .J.Banaszkiewicz, J. Stroynowski, Faszystowskie partie polityczne, „Systemy polityczne współczesnego kapitalizmu", Warszawa 196:2; J. Banaszkiewicz, Formowanie się partii totalitarnej o charakterze faszystowskim, „StudiaSocjologiczno-Polityczne", nr 22, 1967; tenże, Powstanie partii hitlerowskiej
1919—1923,
Poznań 1968; J. Stroynowski, System partyjny Włoch, „Studia Socjologiczno-Polityczne", nr 10, 1961.

1 12Do najciekawszych należą: W. Krzyżanowski, Polityka ekonomiczna fa­szyzmu, Lublin 1933; A. Peretiatkowicz, Państwo faszystowskie, Poznań 1927;J. Zdzitowiecki, Naprawa pieniądza włoskiego, Poznań 1932; T. Chromecki, Autorytatywne państwo korporacyjne Mussoliniego, Warszawa 1938.

13 13Tytuł jego wydanej w 1927 r. książki nie budzi kontrowersji: Teoria ruchufaszystowskiego i państwa syndykalnego, korporacyjnego oraz podstawy jego organi­zacji i naukowego kierownictwa służące realizacji demokratycznej idei: możliwiewszechstronnego dobra, możliwie licznych obywateli, możliwie najmniejszym wysił­kiem i ryzykiem społecznym, nieosiągalne metodą demokratyczną dotądnigdzie. Z daleko idącej „prawomyślności" T. Dzieduszyckiego zdawał .sobie sprawęL. Paczkowski pisząc, iż jest przekonany, że książka ta zostanie niezawodnie przetłumaczona na język „italski". Por. „Polonia—Italia", R. I, 1927, z. 3, s. 54.

6

tury przez Włochów lub profaszystowskich historyków i publicystów sta­nowią odzwierciedlenie kształtowanych przez Duce i jego otoczenie mitów i legend, które podawano jako jedynie obowiązujące.

Propagandowa literatura główny nacisk kładła na stworzenie mitu o opatrznościowej roli Duce, który miał do spełnienia szczególnie doniosłą misję. Rozwój i stabilizacja tego mitu opierały się na tezie, że faszyzm wszedł na widownię dziejową w momencie największego bałaganu i anar­chii, kiedy upadek państwa był jedynie kwestią czasu. Momenty te domi­nują w pracy pióra Margherity Sarfatti, oficjalnej biografki Mussoli­niego 14. Podobne cele realizowała książka będąca efektem rozmów Mussoliniego z niemieckim dziennikarzem Emilem Ludwigiem. Mussolini w maszynopisie przedstawionym mu do akceptacji poczynił znaczne po­prawki, ale nie uważał za wskazane skreślić obliczonego na efekt, sfingo­wanego zdarzenia: „Czy to prawda, że nie pozwolił się pan zachlorofor-mować podczas operacji? Mussolini skinął głową: Byłem ciekaw, jak lekarze to robią" 15.

Systemy totalne stwarzają doskonałe warunki do burzliwego rozwoju najczęściej bezwartościowej, tandetnej literatury. Przesada, kłamstwo, ni­skie pochlebstwo' — oto główne cechy akceptowanej przez system skrybo-manii. Uprawiali ją nie tylko łasi grosza służalcy, ale także pozbawieni krytycyzmu i zdrowego rozsądku „ideowcy" lub może zapaleńcy. Repre­zentacyjnym „dziełem" dla tej grupy może być wywód francuskiego pub­licysty Renę Benjamina, który pisał: „Mussolini, Rzym i Słońce — to trzy nieodłączne od siebie słowa. Ale trzeba do nich dołączyć jeszcze czwarte — to słowo lud. Mussolini, dziecko ludu, chciał opanować Rzym, aby w wiel­kim słońcu pracować dla ludu" 16. Tego typu literatura stanowi swoisty typ źródła, który może być przydatny do rekonstrukcji specyficznego na­stroju epoki, myśli i wierzeń określonych zbiorowości, kierunku propa­gandy i jej metod.

Szczególnie przydatne okazały się wspomnienia polityków pełniących najwyższe funkcje w chylącym się do upadku państwie liberalnym (np. Ivanoe Bonomi, Giovanni Giolitti, Vittorio Emanuele Orlando, Antonio Salandra, Carlo Sforza) oraz wspomnienia działaczy antyfaszystowskich (np. Giovanni Germanetto, Emilio Lussu, Mario Montagnana, Piętro Nenni, ksiądz Luigi Sturzo). Na pograniczu wspomnień i źródeł umieścić należy publikacje osób uczestniczących w ruchu faszystowskim. Na pierwszym miejscu wymienić trzeba Storia del fascimo Roberto Farinacciego, który

14 14 M. Sarfatti, Dux, Milano 1926 (tłum. polskie 1927).

15 15 E. Ludwig, Rozmowy z Mussolinim, Warszawa 1934, s. 27.

16 16 R. Benjamin, Mussolini i jego naród, Częstochowa 19S9, s. 18. Obficiew biografiach Mussoliniego występujące rozbieżności wynotował A. Gravelli,publikując zabawną wręcz książkę pt. Mussolini aneddotico, Roma 1951.

działał w Cremonie w okresie walki o władzę. Książka, wydana jeszcze w latach dyktatury (1940), składa się z trzech wyodrębnionych części oma­wiających sytuację Italii w 1919 r., walkę „czerwonych" i zwycięstwo faszystów, by zamknąć wywód Marszem na Rzym. Koronnym argumen­tem, determinującym spojrzenie autora na wydarzenia lat 1919—1922, jest uzasadnianie tezy o rozpadzie liberalnej machiny państwowej. Na jej gru­zach wyłoniły się dwie nowe siły współzawodniczące o władzę w państwie, by w bezpośrednim starciu szukać zwycięzcy.

W połowie 1933 r. ukazał się w Niemczech dziennik wydarzeń 1922 r., sporządzony przez Italo Balbę, jednego z przywódców Marszu na Rzym. Przedmowę do niemieckiego tłumaczenia napisał Hermami Goring. Dzien­nik ten ma tym większą wartość, że do poglądów w nim zawartych przy­łączyli się dwaj pozostali quadrumvirowie: Emilio De Bono i Cesare Maria De Vecchi pisząc: „Czytaliśmy Twój »Dziennik« i dziękujemy Ci serdecznie za trafne i wierne przedstawienie wydarzeń, które nas w tych pamiętnych dniach październikowych roku 1922 zaprowadziły do Rzymu" 17.

Profesor Uniwersytetu w Sienie, Giorgio Alberto Chiurco, odpowiada­jąc na zamówienie społeczne wydał w 1929 r. pięciotomową Storia della rivoluzione Fascista, którą przyjęto jako podstawową, oficjalnie zaakcepto­waną kronikę wydarzeń lat 1919—1922. Pierwsze 3 tomy dotyczą lat 1919—1921, w następnych dwóch z drobiazgową dokładnością zarejestro­wano posunięcia faszyzmu w 1922 r. G. A. Chiurco zebrał w pracy ogrom szczegółowych informacji, dostosowując je oczywiście do potrzeb reżimu.

Bez większej przesady można powiedzieć, że podstawowym źródłem do badania włoskiego faszyzmu są 35-tomowe Opera omnia di Benito Mussolini wydawane we Florencji w latach 1951—1963. Niestety, żadna z polskich bibliotek nie posiada dzieł Mussoliniego. Korzystano z wydanych do 1940 12-tomowych Scritti e discorsi di Benito Mussolini. Mimo, że w podtytule widnieje „edizione definitiva" zdołano w nich zamieścić jedynie najważ­niejsze, nie zdezaktualizowane wystąpienia i artykuły Mussoliniego. W oparciu o edycję Scritti e discorsi wydawano wiele mniejszych objęto­ściowo pozycji, zawierających przełomowe dla ruchu faszystowskiego prze­mówienia i artykuły 18. Oceniając wartość zamieszczonych w wydawnic­twie materiałów posłużymy się opinią F. Ryszki, który napisał: „Scritti e discorsi nie są przecież księgą apokryfów, a lektura tego dzieła, oczysz­czonego z taniej demagogii i właściwej Włochom retoryki ujawnia szereg

17 17 I. B a 1 b o, Der Marsch auf Rom. Tagebuch der Revolution 1922, Leipzig1933, s. 9. Czwarty z quadrumvirów, M. Bianchi, zmarł w 1930 r.

18 18 Por. np. B. Mussolini, I discorsi della rivoluzione, Milano 1923 (z przedmową I. Balbo). W oparciu o Scritti e discorsi powstały książeczki zawierające najciekawsze zdania z przemówień Mussoliniego, wybrane przez E. Jędrkiewicza,Lwów 1924 i W. Jabłonowskiego, Warszawa 1927.

9

myśli świadczących o niemałej przenikliwości i inteligencji ich autora" 19.

Wiele miejsca w pracy poświęcono nacjonalizmowi. Dla zobrazowania poglądów przez niego głoszonych wyzyskano' programowe dzieło twórcy włoskiego nacjonalizmu, Enrico Corradiniego. Opublikowana w 1922 r. książka pt. Uunita e potenze delie Nazioni zawiera dorobek myśli nacjo­nalistów wypracowany w latach 1910—1922 i stanowi jednocześnie drogo­wskaz dla tego ruchu złączonego w początku 1923 r. z faszyzmem 20.

Istotnym uzupełnieniem wiadomości zawartych w publikowanych źród­łach i opracowaniach były badania archiwalne, prowadzone wyłącznie w archiwach polskich. Kilkumiesięczny zaś pobyt we Włoszech został wykorzystany do badania najpoważniejszych dzienników włoskich oraz niedostępnych w Polsce materiałów publicystycznych. Decyzja ta pody­ktowana była radami wybitnego znawcy zasobów archiwalnych do oma­wianego tu problemu, prof. Renzo De Felicego. Znalezienie bowiem nawet kilku nieznanych dokumentów w drugorzędnych zespołach akt (podstawo­we już uprzednio kilkakrotnie zostały pod tym kątem przeglądane) było niewykonalne ze względów czasowych, a do meritum sprawy wiele by nie wniosły. Nawet same informacje, komentarze i wyjaśnienia prasowe „II Popolo d'ltalia" (faszyści), „Avanti" (socjaliści), „Corriere debla Sera" (liberałowie), „La Tribuna" (bliska Giolittiemu) stanowią niemoż­liwą wręcz do całkowitego wyzyskania kopalnię materiałów. Organy róż­nych orientacji politycznych, chociaż często zawierają wiadomości sprzecz­ne, pozwalają zorientować się w kierunku oddziaływania na społeczeństwo. Prasa w badaniach okresu przedfaszystowskiego jest szczególnie przydat­na, ponieważ cenzura państwowa działała w tym czasie w sposób ograniczony.

W pracy wyzyskano także polską prasę oraz opracowania prasoznawcze omawiające główne dzienniki włoskie za lata 1919—1925 21. Badania pro­wadzone w polskich archiwach zakończyły się niepowodzeniem w tym sensie, że nie znaleziono materiałów bezpośrednio ilustrujących powstanie ruchu faszystowskiego. Najwięcej materiału, wprawdzie pośredniego, zna­leziono w Archiwum Akt Nowych w zespole Komitetu Narodowego Pol­skiego (KNP). Są to różnego rodzaju doniesienia przesyłane przez ko­misję KNP w Rzymie, a od połowy 1919 r. przez Przedstawicielstwo Pol­skie we Włoszech, działające na prawach poselstwa. Zgromadzony w tym



19 19 F. Ryszka, Państwo stanu wyjątkowego. Rzecz o systemie państwa i prawa Trzeciej Rzeszy, Wrocław—Warszawa—Kraków 1964, s. 27.

20 20 Tłum. polskie J. Zdzitowiecki, Poznań 1935.

21 21 Por. w zbiorze: Dopoguerra e fascismo. 19191925. Politica e stampa in Italia, Bari 1965 (w tekście cyt. wg autorów poszczególnych szkiców: E. Decleva, M. Legnani, G. Rumi, L. Ganapini, A. Giobbio). Por. także G. A r f e, Storia dell' „Avanti"1896—1926, Milano 1956.

zespole materiał, to' przede wszystkim informacje o sytuacji wewnętrznej Włoch, sporządzone w oparciu o materiały prasowe. Obszerniejsze raporty prasowe przesyłano do Ministerstwa Spraw Zagranicznych (MSZ), Wy­działu Prasowego', Referatu Włoskiego, które znajdują się w Centralnym Archiwum KC PZPR wyłącznie z 1919 r., oraz w ostatnio udostępnionym w AAN zespole MSZ — Wydziału Prasowego P II (za lata 1919—1920).



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna