Pamflet I paszkwil w literaturze oświecenia



Pobieranie 406,57 Kb.
Strona1/15
Data30.11.2017
Rozmiar406,57 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

PAMFLET I PASZKWIL W LITERATURZE OŚWIECENIA

Wstęp ................................................................................................................................3

ROZDZIAŁ I. PAMFLET I PASZKWIL – CHARAKTERYSTYKA POJĘĆ NA TLE EPOKI OŚWIECENIA .....................................................................................................7


    1. Mapa literackiego oświecenia ...............................................................................7

    2. Pamflet – termin i zjawisko ................................................................................13

    3. Podział i klasyfikacja pamfletów ........................................................................26

    4. Paszkwil – charakterystyka gatunku .................................................................30

ROZDZIAŁ II. PASZKWIL I PAMFLET W POETYCE I PROZIE OŚWIECENIOWEJ ........................................................................................................32

2.1. Wolność społeczna i polityczna ............................................................................32

2.2. Wewnętrzna przemiana polskiego Oświecenia ......................................................35

2.3. Paszkwil a satyra w literaturze Oświecenia ............................................................38

2.4. Zagadnienia wojny i pokoju w twórczości paszkwilowej ......................................47

ROZDZIAŁ III. ROZKWIT LITERATURY STANISŁAWOWSKIEJ ........................52

3.1. Obecność pamfletu i paszkwilu w twórczości Adama Naruszewicza .....................52

3.2. Teatr i dramat w latach 1774-1786 ..........................................................................57

3.3. Proza polityczna. Publicystyka ................................................................................62

ROZDZIAŁ IV. PROZAICY SEJMU CZTEROLETNIEGO ORAZ INSUREKCJI KOŚCIUSZKOWSKIEJ .................................................................................................66

4.1. Twórczość patriotyczna ...........................................................................................66

4.2. Twórczość paszkwilowa i pamfletowa ....................................................................74

4.3. Twórczość Franciszka Zabłockiego u schyłku Rzeczypospolitej ...........................82

4.4. Krytyka literatury stanisławowskiej ........................................................................87

Zakończenie ....................................................................................................................90

Wstęp

Jeśli nazwy „renesans", „barok", „romantyzm" zostały wpro­wadzone dla określenia również kierunku czy prądu literackie­go, to termin „Oświecenie" ma nieco inny, ideologiczno-filozoficzny charakter, obejmuje bowiem swoim zakresem całokształt zjawisk i procesów zachodzących w Europie XVIII w., do któ­rych stosujemy termin „oświeceniowa formacja społeczno-kulturalna", natomiast „epoka Oświecenia” oznaczać będzie trwa­nie formacji w czasie.

Nazwa „Oświecenie" upowszechniła się na terenie niemieckim (Aufklarung), angielskim (Age of Enlightenment), we Francji zaś epokę tę określa się, jako „wiek filozoficzny” (le siecle philosophiaue) albo „wiek Oświecenia” (le siecle des lumieres), których to terminów polskim odpowied­nikiem jest „wiek filozofski" i „epoka Oświecenia”, terminy używane m.in. przez Ignacego Krasickiego i Filipa Nereusza Golańskiego.

Oddają one wiernie przełomowość epoki burzącej feudalne mity i przywileje,   w której awans społeczny i kultural­ny nowego, mieszczańskiego bohatera łączył się

z zakwestiono­waniem podstaw istniejącego systemu. Uwolnienie człowieka spod dominacji autorytetów teologicznych, rozdział moralności od religii wywołały szok w umysłach i ferment intelektualny, niezmiernie zapładniający dla rozwoju nauki oraz jej upowsze­chniania.

Pierwszą fazę Oświecenia cechuje kult rozumu, wy­zwolonego z więzów scholastycznych dogmatów, oraz optymi­styczna wiara, że za jego pomocą można opracować zasady sprawiedliwego systemu społecznego, wyzwolić energię twórczą mas społecznych. Marzenia o Arkadii zdawały się uzyskiwać szansę realizacji.1

Oświecenie „odkryło człowieka”. Stanął on w centrum zainteresowań tzw. popularnej filozofii, nauki, sztuki i po­lityki. Zamiast systemu metafizycznego powstała wielka Ency­klopedia Diderota (t. 1-28, 1751-1772), z którym współpra­cowała elita filozofów i pisarzy francuskich (m.in. Alembert, Montesquieu, Rousseau, Buffon, Turgot), dająca prze­gląd krytycznie zinterpretowanych informacji ze wszystkich dziedzin życia. Nadchodziło więc według opinii współczesnych królestwo Rozumu, zracjonalizowanego, bo opartego na doświadczeniu, „porządku fizyczno-moralnego”.

Od lat pięćdziesiątych XVIII w. w literaturze polskiego Oświe­cenia na plan pierwszy wysuwa się klasycyzm, czemu towarzyszą również wypowiedzi i programy teoretyczne. Wprawdzie zakwe­stionowany w nich został „porządek moralny” okresu feudalizmu, prezentowany w klasycyzmie, a do literatury wkraczają nowi bohaterowie, „człowiek naturalny” przeciwstawiony zostaje cy­wilizacji i społeczeństwu, w procesie zaś poznawczym podstawę stanowi nie racjonalizm, lecz empiryzm - w Polsce rozwija się inspirowany przez koła dworskie, klasycyzm nawiązujący do wzorów francuskich

i rodzimych tradycji preklasycyzmu renesan­sowego.

Istnieją nadal tendencje do ujmowania go, jako całoś­ciowej doktryny, otrzymuje on jednak inną, oświeceniową motywację, co powoduje dość istotne przeobrażenie

w samej dok­trynie.

W literaturze polskiego Oświecenia dokonała się olbrzymia praca, którą najlepiej ocenić można, porównując spadek odziedziczony po czasach saskich

z osiągnięciami, jakie wiek XVIII przekazał pokoleniom okresu zaborów. Rozwój gatunków i form literackich, koncepcji pozytywnego boha­tera, choć nie zawsze dojrzały i równomierny, uwarunkowany był dąże­niami do szybkiego odrobienia zaległości, modernizacji życia społecz­nego i kulturalnego, przy czym katalizatorem zachodzących procesów stała się świadomość zagrożenia bytu państwowego Polski.

Nadawało to dramatyczny charakter próbom reformy, podkreślało równocześnie szczególną rolę uczestniczącej w nich literatury. Lata 1765-1787, okres zwany stanisławowskim, w którym główną rolę odgrywa ośrodek królewski i jego program, nawiązujący nieśmiało do wzorów oświeconego absolutyzmu, odznacza się wielkimi sukcesami w zakresie poezji klasycystycznej, przede wszystkim w dziełach Naruszewicza, Krasickiego, Trembeckiego, Węgierskiego i Zabłockiego; równo­cześnie widoczne są odchylenia w kierunku rokoka, a nawet sentymen­talizmu. Klasycyzm oświeceniowy był propozycją otwartą, podatną na inne wpływy, szukającą pomostu między nowszymi koncepcjami litera­ckimi.

Poszukiwanie pozytywnego bohatera oświeceniowego wykroczy­ło znacznie poza teren poezji i retoryki, spowodowało nobilitację nieuznawanych dotąd gatunków beletrystycznych i publicystyki. Zostały stworzone stereotypy i wzorce: Pana Podstolego, Księdza Plebana2 i Pa­ni Podczaszyna3, utrzymujące się długo w tradycji literackiej. Oprócz adaptacji schematów fabularnych przejętych ze współczesnej powieści europejskiej wielką zdobyczą zarówno poezji, jak i prozy stanisławows­kiej jest unowocześnienie frazeologii, języka, poszerzenie jego zasobów, przysposobienie go do wyrażania treści intymnych, dowcipu, chociaż w dziedzinie ekspresji uczuć miłosnych proza polska XVIII wieku nadal wykazuje niedowład, który będzie przezwyciężony dopiero w następ­nym stuleciu.4

Literatura i teatr stały się wówczas jednym z głównych narzędzi walki ideologicznej, w pismach autorów Kuźnicy zgłoszono i przedys­kutowano program odnowy, liczne dzieła dramatyczne, a przede wszys­tkim opera komiczna, ukazywały mniej lub bardziej udane wzory boha­terów pozytywnych z „trzeciego stanu",

a w Krakowiakach i Góralach5 Bogusławskiego ugruntowany został ostatecznie wzór sztuki o tematyce chłopskiej, „narodowej”.

Chociaż okres ten trwał stosunkowo krótko i nie zdążył wykazać się większą liczbą utworów literackich o znaczeniu trwałym, kierunek zachodzących procesów świadczył o tym, że literatu­ra polskiego Oświecenia po doświadczeniach i osiągnięciach szkoły stanisławowskiej, nastawionej w większości wypadków na adaptację wzorów francuskich, unowocześnienie form wypowiedzi, odrobienie zapóźnień dzielących ją od zachodniej Europy — wkroczyła na drogę własnych doświadczeń, opartych na tradycjach rodzimych. Proces ten, o niezwykle ciekawie rysujących się perspektywach dla dalszego rozwo­ju kultury polskiej, został przerwany nagle tragedią roku 1795, wymaza­niem Polski z mapy Europy.6

Jeśliby uznać za istotę oświeceniowego charakteru polskiej literatury jej służbę programowi reform, „łagodnej rewolucji”, a następnie Insure­kcji Kościuszkowskiej, trzeba stwierdzić, iż programy te załamały się właśnie w roku 1795. Nie uratowano niepodległości kraju, upadła wiara reformatorów w siłę wszechmocnego rozumu,

w solidarność oświeco­nych całego świata.

Była to klęska ideologii oświeceniowej. Wiek XVIII w Polsce, jak i w całej Europie, rozniecił pochodnię światła nauk i sztuk, zaktywizował nieczynne dotąd i uciskane warstwy społeczne. Pierwszą czynnością zaborców było zgasić źródła tego światła, aby osłabić siłę oporu Polaków. Żyli i działali wprawdzie nadal A. K. Czartoryski, Stanisław Kostka Potocki, Staszic, Kołłątaj, Jan i Jędrzej Śniadeccy, Czacki i inni ideologowie, podejmowali jeszcze inicjatywy oświatowe i społeczne

w duchu Oświecenia, walczyli z zacofaniem i wstecznictwem, byli już jednak wyraźnie pogrobowcami swojej epoki, pragmatystami, odwołującymi się do rozsądku, a nie do rozumu. Nie występowali w imię ideologii obejmującej całość zagadnień życia narodowego, two­rzyli ośrodki elitarne, nie potrafili porwać za sobą młodzieży; młodzi szukali już innych form działania i innych celów, dojrzewało pokolenie rewolucjonistów, wierzących w siłę i powodzenie walki o wyzwolenie uciskanych ludów Europy.

W niniejszej pracy magisterskiej poruszyłam temat literatury oświeceniowej, jednakże nie odwoływałam się do całej literatury, lecz skupiłam się na pismach krytycznych, w których odnajdujemy dwa gatunki literackie- pamflet i paszkwil. Odwołałam się również do utworów satyrycznych, z których wymienione gatunki czerpały bardzo dużo.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna