Opony rdzenia kręgowego



Pobieranie 0,51 Mb.
Strona1/3
Data28.10.2017
Rozmiar0,51 Mb.
  1   2   3

OPONY RDZENIA KRĘGOWEGO

Rdzeń otaczają trzy opony (meninges). Wymieniane od zewnątrz są one następujące: opona twarda (dura mater spinalis), pajęczynówka {arachnoidea spinalis) i opona miękka rdzenia (pia mater spinalis).



Mocna i gruba opona twarda, będąca przedłużeniem opony twardej mózgowia, ma kształt długiego walcowatego worka, dosyć luźno obejmującego rdzeń, zakończonego ślepo u dołu na wysokości II—III kręgu krzyżowego. Worek ten składa się z dwóch blaszek, przy czym blaszka zewnętrzna stanowi okostną-kanału kręgowego. Szczelinowa­ta, lecz dosyć pojemna, przestrzeń zawarta między tymi blaszkami, wypełniona przej­rzystym płynem tkankowym, tkanką tłuszczową i splotami żylnymi, nazywa się jamą nadtwardówkową. Wąska szczelina pomiędzy blaszką wewnętrzną opony twardej a pajęczynowką nazywa się jamą podtwardówkową.

Blaszka wewnętrzna opony twardej umocowana jest w otworach międzykręgowych, otaczając na kształt rękawa wychodzące przez nie korzenie nerwowe. W obrębie o-tworów międzykręgowych cienka blaszka pajęczynówki łączy się z oponą twardą. Prze­strzeń zawarta między pajęczynowką a oponą miękką nazywa się jamą podpajęczynó-wkową. Wypełnia ją płyn mózgowo-rdzeniowy (liąuor cerebrospinalis).



Jama podpajęczynówkowa rdzenia łączy się z jamą podpajęczynówkową mózgowia, co ma duże znaczenie dla krążenia płynu mózgowo-rdzeniowego. Rozszerzająca się u dołu część jamy podpajęczynówkowej rdzenia, w której znajduje się tylko ogon koń­ski, nazywa się zbiornikiem końcowym. Ze zbiornika tego można wydobyć płyn móz­gowo-rdzeniowy drogą nakłucia lędźwiowego, bez obawy uszkodzenia rdzenia. Opona miękka, która przylega ściśle do rdzenia, zawiera liczne rozgałęzienia naczyń krwionoś­nych, które wnikają w jego miąższ.

Od pokrywającej rdzeń opony miękkiej odchodzą w linii bocznej z każdej strony poprzecznie ustawione wyrostki cienkiej, lecz mocnej, blaszki w kształcie ząbków, zwę­żających się w kierunku bocznym. Ząbki te, w liczbie 23 z każdej strony, tworzą więza-dlo ząbkowane (ligamentum denticulatum). Wierzchołki tych ząbków zrastają się z pa­jęczynowką, ustalając w ten sposób rdzeń. Widzimy więc, że rdzeń kręgowy, zawieszony na więzadle ząbkowanym i korzonkach rdzeniowych, pływa równocześnie w płynie mózgowo-rdzeniowym, co razem z poduszką z tkanki tłuszczowej i splotów żylnych, wypełniających jamę nadtwardówkową, chroni go od wstrząsów i urazów mecha­nicznych.

OPONY MÓZGOWIA

Mózgowie otaczają trzy opony (meninges encephali): zewnętrzna — opona twarda (dura mater), środkowa — pajęczynowką (arachnoidea) i wewnętrzna, przylegająca bezpośrednio do tkanki mózgowej — opona miękka (pia mater). OPONA TWARDA MÓZGOWIA



Opona twarda {dura mater) jest błoną włóknistą, która równocześnie stanowi okost-ną jamę czaszki. U osób dorosłych opona twarda jest ściśle zrośnięta z kośćmi pod­stawy czaszki, natomiast z kośćmi sklepienia czaszki jest połączona dosyć luźno i łatwo się od nich oddziela. Przez otwór wielki kości potylicznej opona mózgowia przechodzi do kanału kręgowego, przedłużając się w oponę twardą rdzenia. Gładka i błyszcząca powierzchnia wewnętrzna opony twardej oddzielona jest od pajęczynówki szczelinowa­tą przestrzenią, zwaną jamą podtwardówkową (cavum subdurale). Opona oddaje we­wnątrz czaszki trzy płaszczyznowe wyrostki: sierp mózgu, sierp móżdżku i namiot móżdżku.

  1. 1. Sierp mózgu (falx cerebri), ustawiony w płaszczyźnie pośrodkowej, wchodzi do szczeliny podłużnej mózgu. Górny brzeg sierpa mózgu przyczepia się do wewnętrznej powierzchni kości czaszki wzdłuż bruzdy zatoki strzałkowej, biegnąc od grzebienia koguciego do guzowatości wewnętrznej kości potylicznej. Wolny brzeg dolny nie do­chodzi do ciała modzelowatego. Sierp móżdżku (falx cerebelli) stanowi przedłużenie sierpa mózgu od guzowatości
    potylicznej do otworu wielkiego kości potylicznej. Wolny brzeg sierpa móżdżku wcho­
    dzi pomiędzy półkule móżdżkowe.

  2. Namiot móżdżku (tentorium cerebelli) jest ustawiony prawie poprzecznie, two­
    rząc jak gdyby dach ponad dołem czaszki tylnym. Namiot móżdżku oddziela półkule
    móżdżku od płatów potylicznych półkul mózgowych.

PAJĘCZYNÓWKA MÓZGOWIA

Pajęczynówka (arachnoidea encephali) jest cienką błoną łącznotkankową, którą od­dziela od opony twardej włosowata jama podtwardówkowa. Z położoną pod nią oponą miękką zrasta się pajęczynówka tylko na wypukłych powierzchniach zakrętów móz­gowych. Nad bruzdami i szczelinami opona ta przerzuca się, nie zagłębiając się w nie, wskutek czego pomiędzy oponą miękką a pajęczynówka powstaje szereg większych i mniejszych przestrzeni, które się ze sobą komunikują i w całości noszą nazwę jamy podpajęczynówkowej (cavum subarachnoideale). Większe przestrzenie podpajęczynów-kowe noszą nazwę zbiorników {cisternae subarachnoidealeś).



Jama podpajęczynówkowa jest wypełniona płynem mózgowo-rdzeniowym, który wy­dostaje się z komory czwartej do zbiornika, otaczającego rdzeń przedłużony i móżdżek (zbiornik móżdżkowo-rdzeniowy), przez dwa parzyste otwory boczne i nieparzysty o-twór pośrodkowy komory czwartej.

OPONA MIĘKKA MÓZGOWIA



Opona miękka (pia mater encephali) jest zrośnięta z powierzchnią zewnętrzną mózgu i wchodzi we wszystkie zagłębienia, bruzdy i szczeliny. Zawiera ona liczne naczynia krwionośne tętnicze i żylne, które wnikają do tkanki mózgowej.

PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY



Płynem mózgowo-rdzeniowym (liąuor cerebrospinalis) nazywamy ciecz, wypełniają­cą komory mózgu oraz przestrzenie podpajęczynówkowe mózgowia i rdzenia kręgowe­go. Płyn mózgowo-rdzeniowy powstaje w splotach naczyniówkowych w wyniku przesą­czania się wody i pewnych składników osocza krwi. Objętość płynu mózgowo-rdzenio-wego wynosi u człowieka dorosłego od 100 do 250 ml. Płyn jest przejrzysty, bezbarwny, o gęstości względnej 1,006. Skład płynu mózgowo-rdzeniowego przedstawia tab. 23.

Ciśnienie płynu mózgowo-rdzeniowego wynosi 14,7 kPa (150 mm H2O).

Z komór mózgowych płyn mózgowo-rdzeniowy wydostaje się do jamy podpajęczy­nówkowej przez otwory w komorze czwartej. Głównym miejscem wchłaniania się płynu z jamy podpajęczynówkowej są ziarnistości pajęczynówki (granulationes arachnoidea-leś), wpuklające się do zatoki strzałkowej górnej i jej uwypukleń bocznych.Obecność płynu mózgowo-rdzeniowego przyczynia się do równomiernego rozkładu ciśnienia w jamie czaszki. Możemy powiedzieć, że mózgowie jest zanurzone w płynie mózgowo-rdzeniowym, co też chroni je przed urazami.
Tabela 23 Skład płynu mózgowo-rdzeniowego


Składniki

mg/dl (mmol/1)

Białko

15—55

Glukoza

50—80 (2,78—4,44)

Wapń

4—6 (1—1,5)

Potas

12—17 (3,07—4,35)

Chlorek sodowy

720—750 (203—212)

Fosfor nieorganiczny

1,25—2,0 (0,39—0,65)

Wodorowęglany (% obj.)

40—60


ODRUCHY WARUNKOWE

Jeżeli psu wlejemy do pyska rozcieńczony roztwór jakiegokolwiek kwasu, wywoła to reakcję obronną, kwas zostanie wyrzucony na zewnątrz, a równocześnie zacznie obficie wydzielać się ślina, która rozcieńcza kwas i zmywa go z błony śluzowej jamy ustnej. Jest to odruch prosty, czyli bezwarunkowy.

Jeżeli tuż przed wlaniem kwasu zadziałamy na psa jakimkolwiek bodźcem zewnętrz­nym, np. dzwonkiem, i bodziec ten skojarzymy kilkakrotnie z wlewaniem kwasu, to po pewnym czasie reakcja obronna i wzmożone wydzielanie śliny zacznie powstawać na sam dźwięk dzwonka. Ten odruch na bodziec pierwotnie obojętny Pawłów nazwał odruchem warunkowym.



Odruchy bezwarunkowe są stałe, niezmienne, ulegają tylko nieznacznym wahaniom i dają się z łatwością wywołać u każdego zwierzęcia. Mają one gotowy układ dróg nerwowych, którymi biegnie pobudzenie — zamknięty układ przewodników; natomiast odruchy warunkowe są mniej lub bardziej przypadkowe, powstanie ich wymaga czyn­ników dodatkowych, dla ich wytworzenia musi nastąpić utorowanie pewnego odcinka drogi pobudzenia. Odcinek ten znajduje się w korze mózgowej, gdzie następuje proces podobny do zamykania obwodu elektrycznego, umożliwiający przejście pobudzenia z dróg czuciowych na drogi odśrodkowe.

Odruchy warunkowe zachodzą przy udziale kory mózgowej, tzn. droga łuku od­ruchowego przebiega przez ośrodki w korze mózgowej. Odruchy bezwarunkowe należą do czynności niższych pięter układu nerwowego ośrodkowego. Wycięcie kory półkul mózgowych u psa pociąga za sobą zniknięcie wszystkich wytworzonych odruchów wa­runkowych. Nowych wytworzyć się nie udaje. Natomiast odruchy bezwarunkowe po tym zabiegu nie zmieniają się zupełnie. U zwierząt, które nie mają kory mózgowej, odruchy warunkowe powstają przy udziale najwyższego piętra ich ośrodkowego układu nerwowego.

Odruchy warunkowe powstają na podstawie odruchów bezwarunkowych. Do po­wstania odruchu warunkowego konieczna jest zbieżność w czasie jakiegoś bodźca obo­jętnego dla ustroju z odbywającym się odruchem bezwarunkowym. Po takim skojarze­niu powstaje między tym bodźcem a czynnością bezwarunkową związek czasowy. Bo­dziec dotychczas obojętny staje się bodźcem warunkowym. Nabiera znaczenia sygnału, który umożliwia ustrojowi wcześniejszą reakcję na zmiany środowiska zewnętrznego, zanim te zmiany na ustrój bezpośrednio zadziałają.

Niedostatkiem klasycznej metody wytwarzania odruchów warunkowych wg Pawło-wa jest to, że odruch zostaje nabyty przez zwierzę doświadczalne biernie przez kojarze­nie przez eksperymentatora dowolnie wybranego bodźca obojętnego z odruchem bez­warunkowym.

W odróżnieniu od tego odruchy wytwarzane przy aktywnym udziale badanego zwie­rzęcia, które otrzymuje nagrodę, np. pokarm, jeśli wykona pewną określoną reakcję na bodziec warunkowy i która staje się odruchem, nazywamy odruchami instrumental­nymi. Do wytworzenia takich odruchów u małych zwierząt eksperymentalnych służy tzw. skrzynka Skinnera. Zawiera ona niewielką dźwignię, naciśnięcie której w odpowie­dzi np. na bodziec świetlny automatycznie wydaje kawałek pokarmu. Zwierzę uczy się posługiwać dźwignią metodą prób i błędów. Zamknięte w skrzynce zwierzę zaczyna wykonywać wiele czynności o charakterze ruchów dowolnych (kręci się dokoła, wtyka głowę w kąt, liże futro itp.). Jedną z czynności, którą zwierzę wykona niewątpliwie jest naciśnięcie dźwigni. Jeżeli czynność ta skojarzona z bodźcem świetlnym spowoduje otwarcie karmnika, a zwierzęciu uda się zobaczyć i pochwycić kęs pokarmu, zanim karmnik się zamknie, zacznie ono powtarzać tę czynność coraz częściej. Czynność naciskania dźwigni wzmaga się wskutek nagradzania pokarmem. Zwiększająca się częs­totliwość tych naciśnięć stanowi nowy element zachowania się, będący działaniem celo­wym. Jest to zjawisko operacyjnego (instrumentalnego) warunkowania bez bezpośred­niego udziału eksperymentatora. do czynności niższych pięter układu nerwowego ośrodkowego. Wycięcie kory półkul mózgowych u psa pociąga za sobą zniknięcie wszystkich wytworzonych odruchów wa­runkowych. Nowych wytworzyć się nie udaje. Natomiast odruchy bezwarunkowe po tym zabiegu nie zmieniają się zupełnie. U zwierząt, które nie mają kory mózgowej, odruchy warunkowe powstają przy udziale najwyższego piętra ich ośrodkowego układu nerwowego.



Odruchy warunkowe powstają na podstawie odruchów bezwarunkowych. Do po­wstania odruchu warunkowego konieczna jest zbieżność w czasie jakiegoś bodźca obo­jętnego dla ustroju z odbywającym się odruchem bezwarunkowym. Po takim skojarze­niu powstaje między tym bodźcem a czynnością bezwarunkową związek czasowy. Bo­dziec dotychczas obojętny staje się bodźcem warunkowym. Nabiera znaczenia sygnału, który umożliwia ustrojowi wcześniejszą reakcję na zmiany środowiska zewnętrznego, zanim te zmiany na ustrój bezpośrednio zadziałają.

Niedostatkiem klasycznej metody wytwarzania odruchów warunkowych wg Pawło-wa jest to, że odruch zostaje nabyty przez zwierzę doświadczalne biernie przez kojarze­nie przez eksperymentatora dowolnie wybranego bodźca obojętnego z odruchem bez­warunkowym.

W odróżnieniu od tego odruchy wytwarzane przy aktywnym udziale badanego zwie­rzęcia, które otrzymuje nagrodę, np. pokarm, jeśli wykona pewną określoną reakcję na bodziec warunkowy i która staje się odruchem, nazywamy odruchami instrumental­nymi. Do wytworzenia takich odruchów u małych zwierząt eksperymentalnych służy tzw. skrzynka Skinnera. Zawiera ona niewielką dźwignię, naciśnięcie której w odpowie­dzi np. na bodziec świetlny automatycznie wydaje kawałek pokarmu. Zwierzę uczy się posługiwać dźwignią metodą prób i błędów. Zamknięte w skrzynce zwierzę zaczyna wykonywać wiele czynności o charakterze ruchów dowolnych (kręci się dokoła, wtyka głowę w kąt, liże futro itp.). Jedną z czynności, którą zwierzę wykona niewątpliwie jest naciśnięcie dźwigni. Jeżeli czynność ta skojarzona z bodźcem świetlnym spowoduje otwarcie karmnika, a zwierzęciu uda się zobaczyć i pochwycić kęs pokarmu, zanim karmnik się zamknie, zacznie ono powtarzać tę czynność coraz częściej. Czynność naciskania dźwigni wzmaga się wskutek nagradzania pokarmem. Zwiększająca się częs­totliwość tych naciśnięć stanowi nowy element zachowania się, będący działaniem celo­wym. Jest to zjawisko operacyjnego (instrumentalnego) warunkowania bez bezpośred­niego udziału eksperymentatora.

PAMIĘĆ

Jedną z najważniejszych właściwości sieci neuronów ośrodkowego układu nerwowe­go jest gromadzenie, przechowywanie i przetwarzanie informacji, określane jako ucze­nie się i zapamiętywanie.



Uczenie się wywołuje trwałe zmiany w pewnych częściach ośrodkowego układu ner­wowego. Elektryczna stymulacja tych okolic kory mózgowej może ożywić wspomnienia z przeszłości, z czego wyciąga się wniosek, iż w mózgu gromadzą się trwałe ślady pamięciowe nazwane engramami. Wiele przemawia za tym, że gromadzenie się owych (•nśladów pamięciowych odbywa się co najmniej w dwóch etapach określanych jako pa­mięć krótko- i długotrwała. Informacja nadchodząca do mózgu zostaje najpierw za­trzymana w pamięci krótkotrwałej, skąd w procesie praktyki i powtarzania zostaje przesunięta do pamięci długotrwałej. Jeżeli to nie nastąpi, informacja z pamięci krótko­trwałej zostaje szybko wymazana. W pamięci długotrwałej informacje są przechowywa- ne długo i stają się dostępne w razie potrzeby. Odpowiadające im ślady pamięciowe (engramy) utrwalają się przez ich częstsze wykorzystywanie i powtarzanie. Prawdopo­dobieństwo przejścia informacji z pamięci krótko- do długotrwałej zależy od długości, czasu i częstości powtórzeń oraz znaczenia informacji dla ustroju. Pamięć długotrwała ma dużą pojemność i długi czas przechowywania.

Utrata pamięci nazywa się amnezją. Amnezja (niepamięć) może mieć charakter wste­czny, polegający na utracie zdolności dostępu do informacji już nagromadzonej w móz­gu (amnezja wsteczna) albo postępowy (amnezja następcza) — utrata zdolności groma­dzenia nowej informacji (najczęściej wskutek przewlekłego alkoholizmu). Mechanizm powstawania engramów pozostaje niejasny.

MOWA


Praktycznie cała nasza wiedza o neurofizjologicznych mechanizmach mowy opiera się na spostrzeżeniach neurochirurgicznych poczynionych przy operacjach mózgu. Wy­nika z nich, że ośrodki mowy z reguły są zlokalizowane w półkuli lewej. Dawny pogląd, że u osób leworęcznych ośrodki mowy znajdują się w półkuli prawej nie jest prawdziwy — w większości przypadków u osób leworęcznych ośrodki mowy są także zlokalizowa­ne po stronie lewej.

Ponad 100 lat temu francuski chirurg Broca zaobserwował, że lewostronne porażenie zakrętu czołowego dolnego powoduje utratę zdolności mówienia zwaną afazją. Chory nie potrafi mówić wskutek utraty ruchowych wzorców słów, mimo iż pozostaje mu zdolność wydawania dźwięków i modulacji głosu. Tego rodzaju zaburzenie nazywa się afazją ruchową, a okolica mózgu, której porażenie do tego prowadzi, nazywa się oś­rodkiem ruchowym mowy (Broca). Ośrodek ten bezpośrednio sąsiaduje z okolicą zawiadującą ruchami mm. twarzy, żuchwy, języka, podniebienia i gardła, a więc mięśni biorących udział w artykulacji.

Inny typ afazji opisany wkrótce po tym przez wrocławskiego psychiatrę Wernickego polega na utracie zdolności rozumienia słów przy zachowanej zdolności ich spontanicz­nego wymawiania. Jest to afazją słuchowa, która występuje przy porażeniu tylnej części zakrętu skroniowego górnego w bezpośrednim sąsiedztwie z okolicą słuchową. Okolica ta nazywa się ośrodkiem słuchowym mowy (Wernickego).

Zjawiskiem wtórnym występującym przy afazjach są zaburzenia nawyków związa­nych z mową — czytania (aleksja), pisania {agrafia) i liczenia (acalculid).

ELEKTROENCEFALOGRAFIA

Czynności ośrodkowego układu nerwowego towarzyszą pewne zjawiska elektryczne, które potrafimy rejestrować i wykorzystać dla celów praktycznych w neurologii. Jeżeli do czaszki lub obnażonego mózgu przyłożymy dwie elektrody i połączymy je z od­powiednim wzmacniaczem i przyrządem rejestrującym, to otrzymamy zapis aktywności elektrycznej mózgu w postaci krzywej, zwanej elektroencefalogramem (EEG). Prawi­dłowy EEG u człowieka pozostającego w spoczynku z zamkniętymi oczami ma postać krzywej składającej się z fal o częstotliwości 8—12 Hz, które układają się w postaci wrzecion. Fale takie noszą nazwę fal alfa. Jeżeli badanemu polecimy otworzyć oczy lub wykonać jakiś wysiłek umysłowy, wówczas rytm alfa znika i krzywa EEG przybiera postać drobnych nieregularnych oscylacji.



W pewnych chorobach mózgu, jak np. padaczka lub guzy mózgu, w zapisie EEG pojawiają się charakterystyczne zmiany pozwalające na bliższe zlokalizowanie ogniska chorobowego.
SEN I CZUWANIE

Sen i czuwanie należą do zmian fizjologicznych podlegających rytmowi dobowemu związanemu z obrotem Ziemi. W organizmie człowieka wykryto ponad 100 różnych parametrów fizjologicznych podlegających wahaniom 24-godzinnym, najlepiej jednak znanym jest sen i czuwanie. Wiele z tych parametrów, np. obniżenie temperatury ciała, zwolnienie rytmu serca i oddychania, wiązano ze snem, jednakże w licznych badaniach wykazano, iż rytmy te utrzymują się także w warunkach pozbawienia snu i stanowią niezależne rytmy okołodobowe.



W stanie czuwania człowiek aktywnie współdziała z otaczającym go środowiskiem zewnętrznym reagując na bodźce, natomiast podczas snu związek ten zostaje znacznie osłabiony, chociaż nie znika całkowicie. Przebudzenie następuje pod wpływem różnych bodźców zewnętrznych, zwłaszcza takich, które są dla człowieka ważne, np. matka budzi się na płacz dziecka, chociaż nie przeszkadza jej spać hałas ruchu ulicznego, młynarz budzi się, gdy ucichnie szum koła młyńskiego itp.

Sen jest nieodzowną potrzebą organizmu. Człowiek przebywa W Stanie snu przez '/l część swego życia. Długość snu u człowieka zależna jest od jego wieku. Noworodek śpi 21 godzin na dobę, dziecko 3-miesięczne — 18, półroczne — 14, 4-letnie — 12 godzin. W miarę lat życia długość snu stopniowo zmniejsza się. Począwszy od 17—19 roku życia ogranicza się do 8 godzin na dobę. Brak snu prowadzi do poważnych zaburzeń w ośrodkowym układzie nerwowym. U ochotników, którzy nie spali po 112 godzin, spostrzegano po 30—60 godzinach utratę pamięci, wzrost pobudzenia, halucynacje, reakcje schizofreniczne.

Głębokość snu jest różna w ciągu nocy. Najprostszym sposobem jej badania jest intensywność bodźca, np. dźwiękowego, powodującego przebudzenie.

Obecnie dla oceny głębokości snu stosuje się zapis elektroencefalograficzny (EEG). Na tej podstawie wyodrębniono 5 faz snu; faza A — czuwanie lub stan rozluźnienia (rytm alfa), faza B — zasypianie (pojawianie się fal beta), faza C — sen płytki (pojawia­nie się fali delta), faza D — sen umiarkowanie pogłębiony (fale delta i zespoły K) i faza E — sen głęboki (prawie wyłącznie głębokie powolne fale delta). W ciągu nocy fazy te powtarzają się 3—5 razy.

Szczególny charakter wykazuje faza zasypiania — występują w tej fazie szybkie ruchy gałki ocznej, wobec czego jest ona nazywana także fazą szybkich ruchów oczu oznacza­na akronimem REM od angielskiej nazwy rapid eye movement.

Przebudzenie w tej fazie snu zwykle związane jest z lepszym niż w innych fazach zapamiętywaniem marzeń sennych, z czego wysnuwa się wniosek, że sny zawsze lub najczęściej powstają podczas fazy REM.



Pewne procesy psychiczne muszą zachodzić także w fazie snu głębokiego (fazie E), ponieważ w fazie tej najczęściej występuje mowa przez sen, somnambulizm (chodzenie podczas snu) i nocne lęki u dzieci.

Mechanizm czuwania i snu, podobnie jak przyczyna innych rytmów okołodobowych, pozostaje niejasny. Czuwanie i sen są niewątpliwie związane z jakimiś procesami za­chodzącymi w ośrodkowym układzie nerwowym, natura ich jednak pozostaje nieznana. Wysuwano różne teorie snu. Według teorii chemicznej sen miał być związany z periody­cznym gromadzeniem się lub wytwarzaniem bądź też wyczerpywaniem się pewnych

produktów przemiany (czynników snu) w organizmie. "Teoria ta upadła, gdy zaobser-

wowano, iż u bliźniaków syjamskich posiadających wspólny układ krążenia, lecz samo­dzielne układy nerwowe, stany snu i czuwania są u nich niezależne. Podobnie negatyw­nie wypadły doświadczenia na zwierzętach.

Obecnie przeważa teoria, wg której główną rolę w regulacji czuwania i snu odgrywa twór siatkowaty podtrzymujący stan pobudzenia kory mózgowej.



Prawdopodobna jest także teoria biochemiczna, wg której rolę w cyklu czuwania i snu odgrywają mediatory nerwowe: serotonina i noradrenalina.

UKŁAD LIMBICZNY

W mózgu, który kieruje celowym zachowaniem się człowieka, można wyróżnić dwa układy: nową korę (neocortex) oraz tzw. układ limbiczny obejmujący filogenetycznie stare obszary kresomózgowia oraz niektóre struktury podkorowe położone na krawędzi nowej kory (łimbus — znaczy krawędź).



W kształtowaniu zachowania się człowieka nowa kora zarządza głównie powiązaniem organizmu ze środowiskiem zewnętrznym w czasie i przestrzeni oraz zapewnia zdolność logicznego myślenia, natomiast układ limbiczny kieruje głównie sferą emocjonalną czło­wieka oraz motywacją jego działań, a także procesami uczenia się i zapamiętywania. Uszkodzenie struktur układu limbicznego powoduje zaburzenia sfery emocjonalnej.

Emocjami nazywamy nasze uczucia i nastroje przejawiające się w zachowaniu się i reakcjach układu nerwowego autonomicznego oraz dokrewnego. Obejmują one wszy­stkie ujemne i pozytywne stany afektywne od lęku do stanu błogości i szczęścia. Emocje odczuwamy tylko introspektywnie, choć możemy się nimi dzielić z innymi osobami za pośrednictwem mowy. Obiektywnym badaniom poddają się natomiast zewnętrzne prze­jawy emocji w postaci zmian w zachowaniu się, reakcji wegetatywnych (np. zblednięcie lub zaczerwienienie skóry) i hormonalnych (np. wzrost ciśnienia krwi wskutek uwal­niania katecholamin).

W ośrodkowym układzie nerwowym występują grupy neuronów, których mediatora­mi są monoaminy — noradrenalina, dopamina i serotonina, tworzące tzw. układy monoaminergiczne (dopaminergiczne, noradrenergiczne i serotoninoergiczne). Ciała tych neuronów znajdują się w pniu mózgu, lecz ich wypustki tworzą połączenia prak­tycznie ze wszystkimi okolicami mózgu. Układy te odgrywają dużą rolę w ogólnej regulacji zachowania się człowieka i zwierząt. Drażnienie prądem elektrycznym stref unerwionych przez układ noradrenergiczny i dopaminergiczny (ośrodków przyjemno­ści) wywohije przyjemne emocje określane jako uczucie radości, błogostanu, spokoju, zadowolenia, komfortu. Przypuszcza się, że narkotyki, takie jak heroina czy morfina, działają przez pobudzenie tych ośrodków i równoczesne zredukowanie negatywnych wpływów z obwodu. Podejrzewa się także, iż zaburzenie aktywności wspomnianych układów monoaminergicznych leży u podstaw niektórych chorób psychicznych, takich jak schizofrenia.



TWÓR SIATKOWATY

Na całej przestrzeni pnia mózgowego, a więc w obrębie rdzenia przedłużonego, śród-mózgowia, a częściowo także i międzymózgowia rozrzucone są dyfuzyjnie neurony tworzące jednorodną sieć komórek nazwaną układem siatkowatym (formatio reticula-ris). Neurony te nie skupiają się w jądra, chociaż przenikają i otaczają jądra znajdujące się w pniu mózgowym. Układ siatkowaty składa się z małych i dużych neuronów przeważnie o krótkich aksonach.



Wszystkie drogi nerwowe dośrodkowe i odśrodkowe przechodzą przez twór siatko­waty, uzyskując z nim połączenia przez odgałęzienia włókien nerwowych. Ponadto neurony tworu siatkowatego mają bezpośrednie połączenia z korą mózgową i jądrami podkorowymi. Wpływ układu siatkowatego może się rozprzestrzeniać w wielu kierun­kach: „w dół" — na rdzeń kręgowy i „w górę" — na struktury węchomózgowia, gdzie powstają afekty i emocje oraz dalej na korę mózgową, która kieruje procesami intelek­tualnymi, oraz „na boki" — przez podwzgórze i przysadkę na czynności narządów wewnętrznych i gruczołów dokrewnych.

Twór siatkowaty pełni bardzo ważną, choć nie we wszystkich szczegółach poznaną, funkcję: pod jego kontrolą pozostaje ogólny stopień aktywności całego ośrodkowego układu nerwowego, włącznie ze stanem czuwania i snu oraz aktywności swoistych obszarów związanych z naszą świadomością. Porównać go można do elektrowni, która dostarcza prądu dla funkcjonowania sieci przenoszenia informacji — telefonów, teleko­munikacji, radia itd. Wyłączenie tego układu, np. zniszczenie przez guz nowotworowy, wylew lub proces zapalny, powoduje u człowieka stan śpiączkowy — całkowitą utratę zdolności reagowania na bodźce budzące — podobnie jak wyłączenie elektrowni unie­możliwia odbieranie sygnałów radiowych i nadawanie audycji z radiostacji.

Drażnienie prądem elektrycznym tworu siatkowatego u śpiącego zwierzęcia powodu­je jego natychmiastowe obudzenie. Z drugiej strony powstające w mózgu silne pobudze­nie oddziałuje na układ siatkowaty, utrzymując się w nim przez dłuższy czas, nawet jeśli przyczyna wywołująca dawno znikła. Majaczenia i halucynacje mają źródło w takim patologicznym pobudzeniu układu siatkowatego.

NERWY CZASZKOWE

Nerwy czaszkowe (nn. craniales) w liczbie 12 par odchodzą symetrycznie od mózgu i opuszczają czaszkę przez otwory w jej podstawie. Poza nerwem X i XI unerwiają one głównie narządy głowy.

Noszą one następujące nazwy:



I. nn. węchowe (nn. olfactorii),

II. n. wzrokowy (n. opticus),

  1. n. okoruchowy (n. oculomotorius),

  2. n. bloczkowy (n. trochlearis),

V. n. trójdzielny (n. trigeminuś),

VI. n. odwodzący (n. abducens),

VII. n. twarzowy (n. facialis),

VIII. n. przedsionkowo-ślimakowy («. vestibulocochleariś),

IX. n. językowo-gardłowy (n. glossopharyngeuś),

X. n. błędny (n. vaguś),

XI. n. dodatkowy (n. accessorius),

XII. n. podjęzykowy (n. hypoglossus).

NERWY WĘCHOWE (I)

Nerwy węchowe (nn. olfactorii) składają się z ok. 20 nici węchowych, które od­chodzą od komórek węchowych, mieszczących się w błonie śluzowej okolicy węchowej jamy nosa. Nici węchowe wchodzą do jamy czaszki przez blaszkę sitową kości sitowej, by zakończyć się w opuszce węchowej.

Przerwanie nici węchowych powoduje utratę powonienia. Zdarza się to niekiedy w następstwie urazów czaszki lub wskutek ucisku guza na nerwy węchowe.





Ciało modzelowate



Pasmo węchowe Opuszka węchowa



Nn. węchowe





Ryc. 219. Nerw węchowy (I).

NERW WZROKOWY (II)

Nerw wzrokowy (n. opticus) tworzą włókna nerwowe, odchodzące od komórek zwojowych siatkówki. Nerw przebija zewnętrzną warstwę siatkówki, naczyniówkę i twardówkę i opuszcza gałkę oczną w miejscu położonym około 3 mm przyśrodkowo od bieguna tylnego gałki ocznej. Stąd kieruje się ku kanałowi wzrokowemu, przez który wchodzi do dołu czaszkowego środkowego.

W odległości ok. 1 cm za gałką oczną nerwu wzrokowego wchodzi tętnica i żyła środkowa siatkówki (a. et v. centralis retinae). Po wejściu do jamy czaszki nerw wzroko­wy kończy się w skrzyżowaniu wzrokowym (chiasma opticum), położonym na trzonie kości klinowej w rowku skrzyżowania nerwów wzrokowych. Ze skrzyżowania wychodzi po każdej stronie pasmo wzrokowe (tractus opticus), doprowadzające włókna wzroko­we do poduszki wzgórza, ciała kolankowatego bocznego i wzgórków górnych blaszki pokrywy śródmózgowia.

W skrzyżowaniu wzrokowym tylko część (mniej więcej połowa) włókien nerwowych przechodzi na stronę przeciwną. Włókna idące od bocznej połowy siatkówki nie ulegają skrzyżowaniu, lecz przechodzą do pasma wzrokowego tej samej strony. Włókna bieg­nące od przyśrodkowej strony siatkówki przechodzą w obrębie skrzyżowania wzroko­wego na stronę przeciwną. Każde pasmo wzrokowe ma zatem połączenie z obu gałkami ocznymi. Lewe pasmo wzrokowe zawiera zatem włókna z lewej połowy każdego oka, prawe — z prawej.

Przecięcie pasma wzrokowego po jednej stronie (np. lewej) powoduje połowicze nie­dowidzenie w obu oczach (wypadnięcie prawej części pola widzenia w każdym oku).

Choroby nerwu wzrokowego (zanik n. wzrokowego) prowadzą do upośledzenia i utraty wzroku.

Torebka wewnętrzna





N. wzrokowy (II)


NERW OKORUCHOWY (III)





  1   2   3


©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna