Odwarstwienie siatkówki u dzieci



Pobieranie 51,72 Kb.
Data03.12.2017
Rozmiar51,72 Kb.





Marek E. Prost
Odwarstwienie siatkówki u dzieci

Centrum Okulistyki Dziecej w Warszawie
Summary: Retinal detachment surgery is rare in childhood and often associated with complex intraocular pathology.The large number of disorders may give rise to detachment and their treatment is very diverse and very often diferent from the methods used in adults. Therefore, such cases are best reffered to specialist centers with experience with vitreoretinal disorders in children. Even when treated in those centers the prognosis for vision is often poor.
Hasła: odwarstwienie siatkówki, dzieci, objawy kliniczne, leczenie

Key words: retinal detachment, childhood, clinical symptoms, treatment.

Odwarstwienie siatkówki u dzieci występuje u dzieci stosunkowo rzadko w porównaniu z dorosłymi. Jest to spowodowane tym, że u dzieci prawie nie stwierdza się obwodowych zwyrodnień siatkówki oraz zwyrodnień ciała szklistego, które są główną przyczyną odwarstwienie siatkówki u osób po 40 roku życia. U osób poniżej 18 roku życia występują jednak wszystkie postacie odwarstwienia jakie obserwuje się u dorosłych, a mianowicie: otworopochodne, trakcyjne, wysiękowe oraz postacie mieszane. Diagnostyka choroby jest jednak o wiele trudniejsza niż u dorosłych. Jest ona często rozpoznawana dość późno, ponieważ dzieciom jest trudniej rozpoznać pogorszenie widzenia i poinformować o tym otoczenie. Brak zmian zwyrodnieniowych w ciele szklistym w wielu przypadkach powoduje, że uniesienie siatkówki postępuje wolniej niż u dorosłych, jest zazwyczaj bardziej płaskie zaś odwarstwienia w postaci pęcherzy obserwuje się dość rzadko. Utrudnia to także wczesne rozpoznanie, ponieważ do zajęcia plamki dochodzi później. Dlatego też odwarstwienie siatkówki u dzieci diagnozowane jest zazwyczaj w dość zaawansowanych postaciach, kiedy stwierdza się już zmiany wtórne np. witreoretinopatię proliferacyjną, zmiany degeneracyjne części neurosensorycznej siatkówki. Ze względu na większą skłonność dzieci do zmian proliferacyjnych stopień zaawansowania witreoretinopatii jest u nich większy niż u dorosłych. Powoduje to, że leczenie choroby jest trudniejsze, zaś wyniki funkcjonalne w tych przypadkach są gorsze. Poza tym chociaż odwarstwienie występuje rzadziej jest ono powodowane przez o wiele większą liczbę różnych schorzeń niż u dorosłych (tabela 1). Wiele z nich to rozmaite anomalie wrodzone w przebiegu których odwarstwienie jest jedną z wielu zmian w gałce ocznej. Utrudnia to zarówno rozpoznanie jak i leczenie choroby.

W niniejszej pracy postanowiono omówić odwarstwienia siatkówki występujące u dzieci biorąc pod uwagę jego postacie kliniczne tzn. otworopochodne, trakcyjne i wysiękowe. Należy jednak zaznaczyć, że w niektórych chorobach mogą występować postacie mieszane, np. po urazach, w retinopatii wcześniaków lub rodzinnej witreoretinopatii wysiękowej.


Otworopochodne odwarstwienie siatkówki

Otworopochodne odwarstwienie siatkówki u dzieci może być spowodowane wieloma przyczynami (tabela 1), ale najczęstszymi są urazy, bezsoczewkowość oraz krótkowzroczność (tabela 2).



Tabela 1


Przyczyny odwarstwienia siatkówki u dzieci

I Otworopochodne odwarstwienie siatkówki


1. Choroby dziedziczne

Rozwarstwienie siatkówki sprzężone z płcią

Zespół Stickler’sa

Rodzinna witreoretinopatia wysiękowa

Inne dystrofie witreoretinalne (np. Goldmana-Favre’a, Kniesta)

Zespół nietrzymania barwnika

Zespoły rozszczepień twarzoczaszki

Zespół Ehlersa-Danlosa

Zespół Marfana

Zespół Smitha-Magenisa



  1. Anomalie rozwojowe

Krótkowzroczność

Wrodzona zaćma

Wrodzona jaskra

Ubytki naczyniówki, ciała rzęskowego, tęczówki i soczewki

Wrodzone ubytki tarczy nerwu wzrokowego

Zespół kwiatu powoju

Retinopatia wcześniaków


  1. Urazy

Urazy tępe

Zranienia gałki

Ciała obce wewnątrzgałkowe

Zespół dziecka maltretowanego



  1. Zakażenia

Zapalenie siatkówki spowodowane przez wirus cytomegalii

  1. Inne

Bezsoczewkowość

Pseudosoczewkowość


II Trakcyjne odwarstwienie siatkówki


Retinopatia wcześniaków

Zespół nietrzymania barwnika

Rodzinna witreoretinopatia wysiękowa

Inne dystrofie witreoretinalne (np. Goldmanna-Favre’a, Kniesta)

Zmiany zapalne (np. toksokaroza, zapalenia naczyniówki)

Zmiany pourazowe

Zespół przetrwałego unaczynienia płodowego (dawniej PHPV)

III Wysiękowe odwarstwienie siatkówki


Choroba Coats’a

Naczyniak włośniczkowy siatkówki

Naczyniak naczyniówki

Zwyrodnienie barwnikowe siatkówki

Tylne zapalenie twardówki

Odłączenie naczyniówki (najczęściej po operacji jaskry)

Choroba Harady

Retinopatia wcześniaków


IV Odwarstwienie siatkówki w przebiegu zmian nowotworowych


Siatkówczak

Gwiaździak (stwardnienie guzowate)

Nabłonia nerwowy zarodkowy (diktioma)

Czerniak złośliwy naczyniówki


Tabela 2


Przyczyny odwarstwienia siatkówki w materiale Kliniki Okulistyki Instytutu "Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie

  1. Retinopatia wcześniaków 36%

  2. Uraz lub zranienie gałki 21%

  3. Bezsoczewkowość 16%

  4. Krótkowzroczność 10%

  5. Zmiany pozapalne 7%

  6. Choroba Coats’a 3%

  7. Odłączenie naczyniówki 2%

  8. Naczyniak włośniczkowy siatkówki 2%

  9. Pseudosoczewkowość 1%

  10. Rozwarstwienie siatkówki 1%

  11. Inne 1%

Pourazowe odwarstwienie obserwuje się zazwyczaj po tępych urazach gałki i najczęściej u starszych dzieci. U małych dzieci występowanie otworopochodnego odwarstwienia siatkówki któremu nie towarzyszą inne zmiany patologiczne w gałce ocznej powinno nasuwać podejrzenia czy nie mamy do czynienia z zespołem dziecka maltretowanego. Dość często przyczyną odwarstwienia jest oderwanie siatkówki w rąbku zębatym. Jest to spowodowane tym, że obwodowa siatkówka, szczególnie u małych dzieci, jest cieńsza niż u dorosłych. Poza tym u dzieci nie stwierdza się zwyrodnień siatkówkowo-szklistkowych, którym towarzyszy rozwój zrostów między tymi tkankami, które mogą prowadzić do powstania w tym miejscu otworów siatkówki. Brak tych zwyrodnień powoduje, że po urazie u dzieci najczęściej dochodzi do powstania rozerwania w miejscu gdzie siatkówka jest najcieńsza i stwierdza się fizjologiczną adhezję siatkówki i ciała szklistego, a więc na obszarze podstawy ciała szklistego. Czasami oderwanie ma miejsce do przodu rąbka zębatego i wtedy widoczny jest na brzegu otworu wyrwany nabłonek części płaskiej ciała rzęskowego (6, 9). U dzieci zazwyczaj nie stwierdza się ”falowania” brzegu oderwanej siatkówki (jak u dorosłych) ponieważ nie zmienione ciało szkliste utrudnia te ruchy. Jeżeli oderwaniu siatkówki w rąbku towarzyszy pourazowa synereza ciała szklistego lub wykonano uprzednio witrektomię może występować szybkie rozszerzanie się dializy. Osobiście obserwowałem parę dzieci, u których oderwanie w rąbku powiększyło się z 30º-60º do 360º w ciągu 2-3 dni.

Czasami otwory siatkówkowe mogą być spowodowane przez pourazową martwicę siatkówki. Są one zazwyczaj dość duże i położone do tyłu od równika. Ich zablokowanie przy pomocy wszczepu nadtwardówkowego nie jest zazwyczaj możliwe i w większości przypadków konieczne jest wykonanie witrektomii.

Odwarstwienia siatkówki po urazach tępych dość często nie jest czystym odwarstwieniem otworopochodnym, ale stwierdza się również komponentę trakcyjną, spowodowaną współistniejącymi zmianami pourazowymi w ciele szklistym, np. po krwotokach.

Otworopochodne odwarstwienie siatkówki po zranieniu gałki ocznej obserwuje się rzadziej niż po urazach tępych. Zazwyczaj towarzyszy temu rozwój witreoretinopatii proliferacyjnej, która u dzieci ma cięższy przebieg niż u dorosłych. W przypadkach upływu ciała szklistego przez ranę w twardówce lub rogówce może dojść do oderwania siatkówki w rąbku zębatym po przeciwnej stronie.

Oderwanie siatkówki od rąbka zębatego może występować również u dzieci bez uprzedniego urazu. W 2/3 przypadków dotyczy ono chłopców i w 97% przypadków obserwuje się je w dolno-skroniowym kwadrancie (21). U 30% dzieci w drugim oku stwierdza się również zmiany zwyrodnieniowe lub małą dializę w okolicy rąbka zębatego (21). Sugeruje to, że u pacjentów tych istnieje osłabienie (ścieńczenie?) siatkówki na tym obszarze.

Najczęstszą przyczyną ”czystego” otworopochodnego odwarstwienia siatkówki u dzieci jest bezsoczewkowość (tabela 2). Odwarstwienia te są zazwyczaj powodowane przez małe otwory znajdujące się przy rąbku zębatym. Ponieważ u dzieci dokładne badanie dna oka i wykrycie wszystkich małych otworów może być trudne, dlatego też jeżeli odwarstwienie obejmuje powyżej połowy dna oka wskazane jest wykonanie opasania gałki.

W krótkowzroczności odwarstwienie siatkówki jest zawsze otworopochodne. Występuje ono zazwyczaj powyżej 10 roku życia, ponieważ wada ta w większości przypadków zaczyna rozwijać się po pójściu dziecka do szkoły. Jego patogeneza, objawy kliniczne i leczenie są podobne jak u dorosłych.

Spośród chorób i zespołów dziedzicznych najczęstszą przyczyną odwarstwienia siatkówki jest zespół Marfana i Stickler’sa. W obu tych zespołach u chorych stwierdza się wysoką krótkowzroczność, która przypuszczalnie jest ważnym czynnikiem etiologicznym w rozwoju odwarstwienia. W zespole Marfana krótkowzroczność jest zazwyczaj rozwojowa i postępująca i nie występuje u dzieci poniżej 3 roku życia, zaś w zespole Stickler’sa jest ona wrodzona i nie postępująca i stwierdzono ją nawet u 2 miesięcznych niemowląt (11, 19, 22).

W zespole Marfana odwarstwienie siatkówki występuje u 8-50% chorych. Około 75% przypadków stwierdza się u osób poniżej 20 roku życia (11). Leczenie tego typu odwarstwień może być bardzo trudne. Jest to spowodowane problemami w rozszerzeniu źrenicy z powodu zmian w tęczówce, towarzyszącym podwichnięciem soczewki oraz osłabieniem twardówki. Czasami celem przyłożenia siatkówki konieczne jest wykonanie lentektomii przez część płaską ciała rzęskowego oraz witrektomii połączonej z tamponadą wewnętrzną.

Odwarstwienie siatkówki jest najpoważniejszym powikłaniem zespołu Sticklers’a. Występuje ono u 10-48% chorych z tym zespołem (18). Jest ono spowodowane przypuszczalnie wysoką krótkowzrocznością, zmianami zwyrodnieniowymi w ciele szklistym i przypuszczalnie strukturalnymi anomaliami w części neurosensorycznej i nabłonku barwnikowym siatkówki. U małych dzieci w zespole Sticklers’a dość często obserwuje się duże przedarcia siatkówki (1).

W rozwarstwieniu siatkówki sprzężonym z płcią odwarstwienie siatkówki może występować do 16% chorych mężczyzn (4). Jest ono spowodowane otworami obejmującymi całą grubość siatkówki lub też otworami w zewnętrznej i wewnętrznej blaszce, które położone są dość daleko od siebie, ale mają połączenie poprzez przestrzeń między rozwarstwionymi częściami siatkówki. Otwory obejmujące całą grubość siatkówki w większości przypadków można zablokować przy pomocy wszczepu nadtwardówkowego natomiast w przypadku otworów w blaszce zewnętrznej i wewnętrznej zazwyczaj konieczne jest wykonanie witrektomii z ewakuacją płynu śródsiatkówkowego, endokoagulacją laserową oraz tamponadą wewnętrzną (17).

Odwarstwienie siatkówki występuje również w przebiegu wrodzonych ubytków naczyniówki, ciała rzęskowego i tęczówki. Opisano również przedarcia siatkówki w ubytkach soczewki (7). W większości przypadków odwarstwienie spowodowane jest otworami, które rozwijają się w ścieńczałej siatkówki na obszarze ubytku naczyniówki. Mogą one być bardzo trudne do wykrycia ze względu na białe tło oraz bardzo cienką okoliczną siatkówkę. Często otwory te umiejscawiają się wzdłuż brzegu ubytku. O wiele rzadziej powstają one w siatkówce poza miejscem ubytku. Leczenie odwarstwienia siatkówki w przebiegu ubytków naczyniówki często stanowi duży problem chirurgiczny. Wykrycie otworów może być bardzo trudne jak również ich zablokowanie ze względu na występowanie wielu otworów oraz problemy w założeniu wszczepu z powodu cienkiej twardówki, często o zmienionej strukturze nad obszarem ubytku naczyniówki. Dlatego też uważa się, że bardziej skuteczna w tych przypadkach jest chirurgia witreoretinalna polegająca na wykonaniu witrektomii, śródoperacyjnej identyfikacji otworów, ich zamknięciu przy pomocy krioterapii i endotamponadzie przy pomocy gazu lub oleju silikonowego (12). Wykonanie laseroterapii śródperacyjnej jest niemożliwe ze względu na całkowity brak nabłonka barwnikowego i naczyniówki na obszarze ubytku. Niektórzy autorzy polecają wykonanie laseroterapii siatkówki prawidłowej wokół ubytku (12). W wielu przypadkach należy bardzo długo (a nawet na stałe) utrzymać endotamponadę siatkówki, ponieważ po jej usunięciu w ok. 30% przypadków obserwuje się jej powtórne odwarstwienie (5).

Surowicze uniesienie plamki jest częstym powikłaniem dołka rozwojowego tarczy nerwu wzrokowego (13). Uniesienie obejmuje zazwyczaj plamkę lub tylny biegun gałki, ale czasami może dość do odwarstwienia dolnej połowy siatkówki. Przeprowadzone badania kliniczne sugerują, że jest ono przypuszczalnie spowodowane przez płyn dostający się pod siatkówkę z ciała szklistego (13). Istnieje możliwość samoistnego przyłożenia się siatkówki w 25% przypadków (20), ale uniesienie trwające dłużej niż 3-6 miesięcy powoduje w niej nieodwracalne zmiany zwyrodnieniowe, co wiąże się ze złymi wynikami funkcjonalnymi . Dlatego też istnieje w chwili obecnej tendencja do wczesnego (poniżej 3 miesięcy) leczenia uniesienia plamki. Pierwszą zastosowaną metodą leczniczą była fotokoagulacja laserowa przy brzegu tarczy nerwu wzrokowego w miejscu gdzie występował dołek. Do chwili obecnej nie udowodniono jednak, że laseroterapia jest bardziej skuteczna niż możliwość samoistnego przyłożenia siatkówki (18).Lepsze wyniki osiągnięto po fotokoagulacji laserowej połączonej z endotamponadą (zazwyczaj przy pomocy gazu) z lub bez witrektomi (2, 3, 10). Jest to jednak operacja obarczona możliwością wystąpienia dość poważnych powikłań, dlatego przy użytecznym widzeniu w oku z dołkiem tarczy należy zawsze ocenić ewentualne korzyści zabiegu oraz jego ryzyko.

Odwarstwienia siatkówki może również wystąpić u dzieci z zespołem kwiatu powoju (8). Zmiany stwierdzane na dnie są często podobne do tych jakie obserwuje się w dołku nerwu wzrokowego co sugeruje, że oba zespoły mają podobną patogenezę.

Inne choroby (tabela 1) są dość rzadko przyczynami odwarstwienia siatkówki u dzieci i dlatego nie zostały omówione szerzej w niniejszej pracy.



Trakcyjne odwarstwienie siatkówki

Trakcyjne odwarstwienie siatkówki u dzieci jest spowodowane najczęściej retinopatią wcześniaków. Inne przyczyny to wrodzone witreoretinopatie, urazy, zapalenia oraz zespół przetrwałego unaczynienia płodowego (tabela 1).

Odwarstwienie siatkówki w przebiegu retinopatii wcześniaków występuje zazwyczaj w okresie czynnym choroby w 3-6 miesiącu życia. Jest to zawsze trakcyjna postać odwarstwienia. Przebieg kliniczny oraz metody leczenia były ostatnio tematem paru publikacji w literaturze polskiej (14, 15, 16). U dzieci z retinopatią w fazie regresji może dojść do późnego odwarstwienia siatkówki. Ma ono miejsce najczęściej między 7 a 14 rokiem życia, ale obserwowano je nawet u osób w 40 roku życia. Przyczyną odwarstwienia są najczęściej istniejące od początku choroby zmiany proliferacyjne w ciele szklistym. Ich trakcja na siatkówkę może czasowo zwiększać się pod wpływem różnych czynników (np. uraz, stan zapalny) i prowadzić do odwarstwienia. Często towarzyszy temu przedarcie pociąganej siatkówki. Schemat leczenia różnych postaci odwarstwienia siatkówki w retinopatii wcześniaków przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3
Schemat leczenia odwarstwienia siatkówki w przebiegu retinopatii wcześniaków


Faza czynna

Okres 4a Obserwacja zmian i wszczep nadtwardówkowy w sytuacji

gdy odwarstwienie zagraża plamce



Okres 4b Resekcja warstwowa lub całej grubości twardówki albo

wszczep nadtwardówkowy w miejscu największej trakcji

siatkówki

Okres 5 Opasanie gałki z pozostawieniem jednego wolnego końca

opaski długości 7 mm. Po pół roku wydłużenie opaski

o 6 mm, zaś po roku jej usunięcie.



Faza regresji

Odwarstwienie siatkówki Witrektomia przez rąbek rogówki, o ile nie ma

o konfiguracji lejka otwar- przeciwwskazań do wykonania operacji

tego lub zamkniętego

Późne odwarstwienie W zależności od rodzaju odwarstwienia wszczep

siatkówki nadtwardówkowy, opasanie gałki lub chirurgia

witreoretinalna

Odwarstwienie siatkówki w przebiegu zespołu przetrwałego unaczynienia płodowego spowodowane jest obkurczaniem się tkanek pierwotnego ciała szklistego, szczególnie błony pozasoczewkowej. Najczęściej powoduje to zaćmę, jaskrę, krwotoki wewnątrzgałkowe, ale jednym z powikłań może być odwarstwienie siatkówki. Do zmian tych może dojść w różnym okresie życia dziecka. Leczenie odwarstwienia jest bardzo trudne. Przyłożenie siatkówki możliwe jest tylko metodami chirurgii witreoretinalnej.

Inne choroby rzadko powodują trakcyjne odwarstwienie siatkówki u dzieci i ich omówienie wykracza poza łamy niniejszej pracy lub zostały omówione uprzednio (np. zmiany pourazowe).



Wysiękowe odwarstwienie siatkówki


Typowe wysiękowe odwarstwienie siatkówki spotyka się w chorobie Coats’a, naczyniaku włośniczkowym siatkówki, naczyniaku naczyniówki, tylnym zapaleniu twardówki, odłączeniu naczyniówki oraz w chorobie Harady. W innych chorobach komponenta wysiękowa może być jedną z przyczyn odwarstwienia (retinopatia wcześniaków, zwyrodnienie barwnikowe siatkówki, siatkówczak). Leczenie jest przyczynowe i zależy od schorzenia powodującego uniesienie siatkówki. W wielu przypadkach (szczególnie w chorobie Coats’a i naczyniaku włośniczkowym siatkówki) bardzo ważne jest wczesne wykrycie choroby i koagulacja zmian na dnie oka, aby nie dopuścić do rozwoju odwarstwienia.

Odwarstwienie siatkówki w przebiegu zmian nowotworowych

W przypadku stwierdzenia odwarstwienia siatkówki u dziecka należy zawsze wykluczyć czy pod uniesioną siatkówką nie ma zmian nowotworowych. U dzieci do 5 roku życia najczęstszą zmiana nowotworową na dnie oka jest siatkówczak, zaś u starszych czerniak złośliwy naczyniówki, gwiaździak i nabłoniak nerwowy zarodkowy (diktioma). Odwarstwienie spowodowane jest uniesieniem siatkówki przez masę guza, a częściowo gromadzeniem się pod nią płynu wysiękowego pochodzącego ze zmienionych naczyń w obrębie nowotworu.


Odwarstwienie siatkówki u dzieci występuje dość rzadko i często jest tylko jedną ze zmian występujących w gałce ocznej w ramach zespołu lub jednostki chorobowej. Powoduje to, że jego diagnostyka i leczenie jest często trudniejsze niż u dorosłych i często wymaga współpracy z lekarzami innych specjalności. Dlatego też dzieci z odwarstwieniami siatkówki powinny być kierowane do ośrodków specjalizujących się w terapii schorzeń witreoretinalnych u dzieci. Nawet jeżeli leczenie jest przeprowadzone w tych ośrodkach jego wyniki są często niezadawalające.

Piśmiennictwo




  1. Billington BM, Leaver PK, McLeod D: Management of retinal detachment in the

Wagner-Stickler syndrome. Trans Ophthalmol Soc UK 1985: 104; 875-879.

  1. Bonnet M: Serous macular detachment associated with optic nerve pits. Greafe’s Arch Clin Exp Ophthalmol, 1991; 229: 526-542.

  2. Cox MS, Witherspoon CD, Morris RE, Flynn HW: Evolving techniques in the treatment of macular detachment caused by optic nerve pits. Ophthalmology 1988; 95: 889-896.

  3. George NDL, Yates JRW, Moore AT: Clinical features in affected males with X-linked retinoschisis. Arch. Ophthalmol 1996; 114: 274-280.

  4. Gopal L, Kini MM, Badrinath SS, Sharma T: Management of retinal detachment with choroidal coloboma. Ophthalmology 1991: 98: 1622-1627.

  5. Irvine AR, Brookes Crawford J, Sullivan J: The pathogenesis of retinal detachment with the morning glory disc and optic pit. Retina 1986; 6: 46-50.

  6. Hagler WS: Retinal dialysis: a statistical and genetic study to determine pathogenic factors. Trans Am Ophthalmol Soc 1980; 68: 686-733.

  7. Hovland KR, Schepens GL, Freeman HM: Developmental giant retinal tears associated with lens coloboma. Arch Ophthalmol 1968; 80: 325-31.

  8. Johnson PB: Traumatic retinal detachment. Br J Ophthalmol 1991; 75: 18-21.

  9. Lincoff H, Yanuzzi L, Singerman L, Kreissig I, Fisher Y: Improvement in visual function after displacement of the retinal detachment emanating from optic pits. Arch Ophthalmol 1993: 111: 1071-1079.

  10. Maumenee IH: The eye in Marfan syndrome. Trans Am Ophthalmol Soc 1981; 69: 684-733.

  11. McDonald AR, Lewis H, Brown G, Sipperley JO: Vitreous surgery for retinal detachment associated with choroidal coloboma. Arch Ophthalmol 1991; 109: 1399-1402.

  12. Prost M: Badania kliniczne nad patogenezą i leczeniem surowiczego odwarstwienia siatkówki w plamce w przebiegu dołka rozwojowego tarczy. Klin Oczna 1993; 95: 35-39.

  13. Prost M: Surgical treatment of retinal detachment in active stage 4 and 5 of retinopathy of prematurity. W: Reibaldi A, Di Pietro M, Scuderi A, Malerba E: Progress in retinopathy of prematurity. Kugler, Amsterdma, New York, 1997, str. 133-137.

  14. Prost M: Zastosowanie resekcji twardówki w leczeniu okresu 4b retinopatii wcześniaków, Klin. Oczna. 2000; 102: 13-16.

  15. Prost M, Oleszczyńska-Prost E: Ocena widzenia u dzieci z 4 i 5 okresem retinopatii wcześniaków. Klini Oczna w druku.

  16. RegilloCD, Tasman WS, Brown GC: Surgical management of complications associated with X-linked retinoschisis. Arch Ophthalmol 1993; 111: 1080-1086.

  17. Snead M, Moore A: Retinal detachment in childhood. w: Taylor D.(red.): Pediatric ophthalmology. Blackwell Science, Oxford, 1997.

  18. Snead MP, Payne SJ, Burton DE i in: Stickler syndrome: a correlation between vitreo-retinal phenotypes and linkage to COL 2A1. Eye 1994; 8: 609-614.

  19. Sobol WM, Blodi CF, Folk JC, Weingeist TA: Long-term visual outcome in patients with optic pit and serous detachment of the macula. Ophthalmology 1990; 97: 1539-1542.

  20. Verdaguer J: Juvenile retinal detachment. Arch Ophthalmol 1982; 93: 145-156.

  21. Wang FM, Scott IA, Goldberg RB: Congenital myopa in Stickler’s hereditary arthro-ophthalmolpathy. Am J Ophthalmol 1990; 110: 435-436.





©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna