Międzynarodowy system finansowy



Pobieranie 94,8 Kb.
Data14.11.2017
Rozmiar94,8 Kb.

Międzynarodowy system finansowy

Narastające z dekady na dekadę zaburzenia w funkcjo­nowaniu krajowych i zagranicznych rynków finanso­wych dobitnie wskazują na stale rosnącą ich współza­leżność. W dobie globalizacji gospodarki, liberalizacji sektora finansowego i powszechnej wymienialności walut krajowych z wolna zanika podział na operacje krajowe i zagraniczne; sporadyczne międzynarodowe stosunki finansowe przekształcają się na naszych oczach w międzynarodowy system finansowy.

Międzynarodowy system finansowy może być ro­zumiany w bardzo różnorodny sposób. Jako system funkcjonalny jest specjalistycznym pośrednikiem fi­nansowym. „Międzynarodowy system finansowy skła­da się z różnego znaczenia banków prywatnych, z któ­rych część działa w więcej niż jednym kraju, banków centralnych, które emitują walutę krajową i międzyna­rodowych organizacji finansowych, takich jak MFW, który ma własną walutę - SPC - i Bank Rozrachunków Międzynarodowych, który negocjuje porozumienia w sprawie bankowości międzynarodowej1".

Gospodarka światowa obsługiwana przez między­narodowy system finansowy stanowi najwyższą formę umiędzynarodowienia wytwarzania. Produkt nie ma wówczas jednego kraju pochodzenia i jest skierowany do użytkowników na całym świecie. Sztandarowym przykładem wyłaniania się gospodarki światowej jest

nowa gospodarka oraz racjonalność globalna. Funkcjo­nalna definicja międzynarodowego systemu finansowe­go wpisuje jego analizę w globalistykę jako nową dys­cyplinę naukową, podejmującą wyzwania cywilizacyj­ne planety Ziemia. Trudno jest więc oczekiwać, aby ta­kie ujęcie istoty międzynarodowego systemu finanso­wego znalazło aprobatę Czytelników miesięcznika „Bank i Kredyt".

Pracownicy sektora bankowego w Polsce są przy­zwyczajeni do postrzegania tematyki międzynarodo­wych finansów przez pryzmat specyficznych instru­mentów zagranicznych operacji oraz relacji z bankami - korespondentami. Skala tego typu działań jest różna w poszczególnych bankach. W większości przypadków są one scentralizowane w głównej siedzibie banku. Stąd nie wszyscy pracownicy banków mają świado­mość, w jakiej skali ich banki stanowią część między­narodowego systemu finansowego. Jednak utrwalanie przepaści dzielącej specjalistów od operacji krajowych i zagranicznych traci sens w momencie, kiedy złoty polski jest walutą wymienialną.

W warunkach globalizacji i liberalizacji rynków fi­nansowych konieczne jest podkreślenie nadrzędnej ro­li sektora finansowego wobec sektora gospodarki real­nej. Autonomia międzynarodowych stosunków finan­sowych powoduje, że trzeba zdefiniować międzynaro­dowy system finansowy jako istotną część sfery regula­cyjnej każdej otwartej gospodarki. Im większa jest dana gospodarka, tym większą rolę odgrywa w międzynaro­dowym systemie finansowym. Im mniejsza jest dana

otwarta gospodarka, tym szybciej i pełniej przenoszą się na jej funkcjonowanie zaburzenia na międzynarodo­wych rynkach finansowych.

Celem mniejszych rozważań jest przybliżenie

praktykom bankowym wiedzy o koncepcji i perspekty­wach rozwoju międzynarodowego systemu finansowe­go, doświadczeń w zapobieganiu kryzysom waluto­wym i finansowym i przezwyciężaniu ich, a także o bezpośrednim i pośrednim wpływie międzynarodo­wego systemu finansowego na działalność krajowego sektora bankowego.

Budowa zaufania między eksporterami i importe­rami kapitału wymaga zapewnienia bezpieczeństwa inwestorom zagranicznym, poszanowania realiów mili­tarnych i politycznych współczesnego, wielobiegunowego świata oraz troski o obniżkę kosztów transakcyj­nych i pośrednictwa finansowego. Wszystko to skłania do szerokiego wykorzystania analizy instytucjonalnej i porównawczej do opisu międzynarodowego systemu finansowego. Jest to język ekonomii instytucjonalnej, daleko obiegający od teorii handlu zagranicznego oraz międzynarodowych stosunków gospodarczych. Stąd na wstępie rozważań sformułowana zostanie definicja międzynarodowego systemu finansowego. Następnie zostaną skrótowo przedstawione jego zasadnicze ele­menty i więzi między nimi. Na końcu zostaną przedsta­wione funkcje, które pełni współczesny międzynarodo­wy system finansowy w otwartej gospodarce rynkowej.

Definicja międzynarodowego systemu finansowego

Kluczowym słowem definicji międzynarodowego sys­temu finansowego jest termin system. Zgodnie z trady­cją systemowego myślenia, jest to układ, którego części współprzyczyniają się do powodzenia całości. Oznacza to, że jego elementy są uporządkowane na zasadzie hie­rarchii lub kontraktu. W przypadku międzynarodowe­go systemu finansowego współwystępują obie zasady porządkujące jego elementy. Z jednej strony mamy ta­kie ciała decyzyjne, jak G-3, G-7 lub Międzynarodowy Fundusz Walutowy, z drugiej - liczne i narastające la­winowo międzynarodowe standardy finansowe. Wyda­je się zatem, że w sytuacjach rutynowych obowiązuje logika umów opartych na sprawdzonych standardach międzynarodowych, w sytuacjach zaburzeń pojawia się zaś prymat polityki nad gospodarką i członkowie Rady Bezpieczeństwa ONZ mają wówczas więcej do powie­dzenia niż państwa pozbawione broni atomowej, nawet jeśli przewodniczą pracom Komisji Europejskiej.

Podejście systemowe zakłada, że dany układ względnie wyodrębniony żyje w symbiozie z otaczają­cym go środowiskiem. W przypadku międzynarodo­wego systemu finansowego ośrodkiem krystalizacji sta­ją się rynki eurodolarowe i oazy podatkowe. Oznacza

to, że międzynarodowy system finansowy nie da się

wprost podzielić na krajowe systemy finansowe. Nie stanowi on prostej sumy krajowych systemów finanso­wych. Na efekt synergii składają się również trangra-niczne operacje bez obecności handlowej. Wszystko to powoduje, że międzynarodowy system finansowy jest wielkim, złożonym i dynamicznym systemem, który nie może być opisany za pomocą tych samych katego­rii, co krajowy system finansowy. Donikąd prowadzą wówczas próby zdefiniowania jednej jedynej różnicy, dzielącej krajowy i międzynarodowy system finanso­wy. Bywa nią fakt, że w systemie tym uczestniczą co najmniej dwa państwa lub dwie waluty krajowe. Jed­nak standard wymienialności waluty krajowej wypra­cowany przez MFW operuje pojęciem rezydenta i nie-rezydenta, którzy w wirtualnej przestrzeni sieci kom­puterowej mogą dokonywać operacji finansowych bez angażowania ustawodawstwa kraju pochodzenia lub przebywania. Do definicji międzynarodowego systemu finansowego trzeba więc przywoływać nie tylko prawo międzynarodowe publiczne, pamiętając, że wiele z jego regulacji jest częścią międzynarodowego prawa cywil­nego. Wszystko to powoduje, że projektująca definicja międzynarodowego systemu finansowego musi akcen­tować jego funkcje wobec konkurencyjności gospodar­ki krajowej. Międzynarodowy system finansowy jest to zatem układ instytucji, rynków i instrumentów gwaran­tujących bezpieczeństwo i stabilność krajowych oraz globalnych systemów finansowych, w tym zaufanie między importerami i eksporterami kapitału.

Szczególne podkreślenie znaczenia budowy wza­jemnego zaufania wskazuje na specyfikę analizy. Jest to perspektywa kraju potrzebującego importu kapitału, gdyż krajowe oszczędności nie są wystarczające do przeprowadzenia koniecznych zmian strukturalnych. Definicja międzynarodowego systemu finansowego for­mułowana z punktu widzenia kraju eksportera - mówi­łaby o podobieństwie struktur gospodarczych, poziomu rozwoju jako warunku właściwej alokacji oszczędności krajowych, stawiając w centrum uwagi sprawy bezpie­czeństwa użyczanego kapitału. Definicje międzynarodo­wego systemu finansowego tworzone przez organizacje międzynarodowe odpowiedzialne za stabilność świato­wych rynków finansowych akcentują potrzebę nowej architektury międzynarodowego systemu finansowego. Jej filarem jest udział prywatnego kapitału w przywraca­niu zdolności do funkcjonowania systemom finanso­wym krajów goszczących inwestorów zagranicznych.



Elementy i więzi międzynarodowego systemu fi­nansowego

Przy całej ułomności i umowności zaproponowanej de­finicji międzynarodowego systemu finansowego po-zwala ona na opis jego podstawowych elementów

i charakteryzowanie łączących je więzi. Należy się zgo­dzić z prof. Elżbietą Chrabonszczewską i prof. Leoka­dią Oręziak, które wiążą powstanie międzynarodowe­go systemu finansowego z rozkwitem 30 lat temu ryn­ku eurodolarowego. Międzynarodowa bankowość jest zjawiskiem o wielowiekowej tradycji i licznych zwy­czajach utrwalonych w niesformalizowanych normach i rytuałach. Wszystkie one stanowią ważną część mię­dzynarodowego systemu finansowego, lecz nie przesą­dzają o jego autonomiczności wobec regulatorów i uczestników. Istnienie tego typu rynków, wolnych od protekcjonizmu państwa, pozwoliło na wykształcenie się referencyjnych stóp ceny pieniądza oraz wymusiło pod presją niekontrolowanej konkurencji liberalizację krajowych rynków usług finansowych.

Rozmiary i znaczenie międzynarodowego systemu finansowego byłyby marginalne, gdyby nie rewolucja w technologiach informatycznych, która usunęła kosz­towe bariery dostępu i wyjścia z krajowego rynku po­średnictwa finansowego. Splot globalizacji i liberaliza­cji rynków finansowych z obniżką kosztów transmisji danych finansowych zrodził współczesny międzynaro­dowy system finansowy. Jego znaczenie rośnie w mia­rę nasilania się konkurencji pomiędzy dolarem i euro jako walutami międzynarodowymi.

Międzynarodowy system finansowy jest rezulta­tem wielowiekowego rozwoju systemów bankowych oraz rynków finansowych. Na jego dotychczasowy kształt wpłynęły korporacje ponadnarodowe, zaintere­sowane globalizacją gospodarki i powstawaniem coraz to nowszych generacji instrumentów finansowych do zarządzania ryzykiem oraz trwaniem oaz podatkowych. Innym liczącym się graczem byty państwa współpracu­jące i rywalizujące z sobą w skali globalnej. Poprzez politykę handlową w ramach Światowej Organizacji Handlu dążą one do ekspansji własnej wykwalifikowa­nej siły roboczej na rynki usług finansowych w krajach o wschodzącej gospodarce rynkowej. Poprzez OECD pragną skutecznej ochrony własnych inwestycji w in­stytucjach finansowych. Poprzez Grupę Banku Świato­wego oraz MFW dążą do pokonania zacofania oraz za­burzeń równowagi makroekonomicznej w okresie do­ganiania czołówki gospodarczej świata.

Protekcjonizm państw mógłby doprowadzić do rozpadu międzynarodowego systemu finansowego, dlatego niezbędne jest jego ograniczanie poprzez wpro­wadzanie międzynarodowych standardów ochrony konkurencji i praw klienta. Tworzenie zasad równo­prawnej konkurencji instytucji kredytowych to domena Banku Rozrachunków Międzynarodowych oraz Komi­sji Europejskiej. Przykładowo wspomniane międzyna­rodowe organizacje finansowe reprezentują władze re­gulacyjne i nadzorcze. Ich działania są równoważone przez interesy globalnych graczy.

W centrum siatki pojęciowej opisu międzynarodo­wego systemu finansowego znajdują się międzynarodo­we rynki finansowe. Są to miejsca zawierania transak­cji finansowych, oferowania oraz nabywania tradycyjnych i nowych instrumentów finansowych, powstawa­nia określonych mechanizmów arbitrażowych, a także przeprowadzania interwencji władz monetarnych.

Praktyczne ujęcie międzynarodowych rynków fi­nansowych obejmuje rynek walutowy, międzybankowy i detaliczny, rynek eurowalutowy, rynek eurokredytów, rynek euroobligacji, międzynarodowy rynek akcji. Teoretyczne ujęcie międzynarodowych rynków finan­sowych wyróżnia rynek pieniężny, rynek kapitałowy, rynek kredytowy, rynek walutowy, rynek ubezpieczeń, rynek pozabilansowych instrumentów finansowych.

Schematycznie można zatem wyróżnić cztery ty­py międzynarodowych operacji finansowych:

- operacje między rezydentem i nierezydentem na rynku krajowym,

- operacje między zagranicznym inwestorem lub deponentem a krajowym kredytobiorcą ponad granica­mi kraju,

- operacje między krajowym inwestorem lub depo­nentem a zagranicznym pożyczkobiorcą ponad granica­mi kraju,

- operacje między podmiotami nadwyżkowymi i deficytowymi poza obszarem prawodawstwa krajowe­go obu stron umowy (offshore).

W pierwszym przypadku przedmiotem analiz jest wybór stopnia wymienialności waluty krajowej oraz re­żimu określania jej kursu wymiennego. Wachlarz do­stępnych rozwiązań w tym zakresie jest bardzo szeroki.

Przez pojęcie systemu lub reżimu kursu walutowe­go rozumiemy stopień zmienności kursu, zgodnie z ce­lem ustanowionym w tej mierze przez odpowiednie władze monetarne. Ze względu na stopień zmienności kursu wyróżniamy kursy płynne, płynne kontrolowa­ne, płynne w paśmie wahań, kursy pełzające, pełzające w paśmie wahań, kursy sztywne i kursy stale.

Kursem płynnym nazywamy kurs walutowy, któ­rego poziom kształtuje się w pełni swobodnie na rynku walutowym, a władze monetarne nie przyjmują żadne­go celu w zakresie poziomu kursu i nie podejmują żad­nych działań mających na celu oddziaływanie na po­ziom kursu.

Kurs płynny kontrolowany jest kursem, którego zmienny poziom kształtowany jest w wyniku gry rynko­wej, jednakże władze monetarne sporadycznie oddziału­ją na poziom kursu, gdy uważają, że przybiera on poziom nadmiernie wysoki lub zbyt niski. Oddziaływanie to ma przede wszystkim charakter interwencji walutowych.

Kurs płynny w paśmie wahań godzi rynkową zmienność wahań z publicznym określeniem najwyż­szego i najniższego poziomu kursu. Bank centralny po­dejmuje interwencje, gdy istnieje groźba przekroczenia tych poziomów kursu. Trwale pozostawanie kursu w ramach pasma wahań wymaga nie tylko interwencji banku centralnego, lecz również odpowiedniej polityki makroekonomicznej władz.

Kurs sztywny jest to kurs, którego poziom jest w pewnym okresie lub bezterminowo niezmienny, choć może ulec zmianie po ujawnieniu narastającej nierównowagi. Kurs sztywny ma często charakter kur­su urzędowego, a więc stan rynku walutowego ma więc ograniczony wpływ na jego poziom. Mimo to nadal wy­maga on dostosowania do jego poziomu polityki ma­kroekonomicznej kraju.

Kursem pełzającym nazywamy kurs walutowy, którego poziom zmienia się w określony sposób, np. jest dewaluowany w skali miesiąca o określoną procen­towo kwotę. Kurs pełzający może być uznany za formę kursu sztywnego. Zazwyczaj system kursu pełzającego jest stosowany w krajach doświadczających wysokiej inflacji.

Kurs pełzający w paśmie wahań polega na ustano­wieniu kursu pełzającego jako kursu centralnego, wo­kół którego wytyczone jest pasmo wahań. System ten zapewnia większą rolę rynku walutowego przy jego ustalaniu, niż w reżimie kursu pełzającego bez pasma wahań.

Kursem stałym nazywamy kurs, który stosownie do przyjętych zasad pozostaje całkowicie niezmienny. Jednym z przypadków jego występowania jest kurs wa­luty niewymienialnej ustalany droga administracyjną. Innym jest wprowadzenie currency board, tj. system izby walutowej.

System izby walutowej oznacza związanie walu­ty krajowej z wybraną walutą międzynarodową za po­mocą stałego kursu walutowego. Emisją pieniądza krajowego jest jednocześnie ściśle powiązaną z wiel­kością posiadanych rezerw walutowych w banku cen­tralnym.

Równie złożony i dynamiczny jest wybór stopnia wymienialności walut. Teoretycznie możemy wyróżnić 8 jej aspektów (patrz tabela).

W praktyce prawo dewizowe jest jeszcze bardziej złożone, gdyż inaczej odnosi się do wywozu waluty krajowej niż dokonywania zagranicznych operacji ban­kowych. Również odmiennie bywa uregulowany obo­wiązek sprowadzania walut wymienianych do kraju re­zydowania oraz przymusowego centralizowania lub decentralizowania rezerw dewizowych kraju.

Wyczerpująca charakterystyka międzynarodo­wego systemu finansowego musi zatem obejmować zachowania czterech jego kluczowych graczy: suwe­rennego państwa, korporacji ponadnarodowych, międzynarodowych organizacji i instytucji finanso­wych oraz lokalnych instytucji finansowych i samo­rządów terenowych. Wspólnym mianownikiem ich zachowań jest uczestniczenie w konkurencji trans-granicznej.

Tabela Typologia transgranicznych depozytów


Depozyty


Rezydenta w banku krajowym


Rezydenta w banku zagranicznym


Nierezydenta w banku krajowym


Nierezydenta w banku zagranicznym

W krajowej walucie


1AAA


2AAB


3BAA


4 BAB


W zagranicznej walucie


5ABA


6ABB


7BBA


8BBB


Źródło: The Macroecanomics of IntematwWŁl Currencies. Cheltenham UK 1996 Edward Elgar, s. 15.
Przez transgraniczną konkurencję rozumie się splot rewolucji teleinformatycznej, pozwalającej na świadczenie usług bez obecności handlowej, z libera­lizacją krajowych rynków finansowych. Zgodnie ze standardami międzynarodowej statystyki finansowej, wyróżniamy zewnętrzną i wewnętrzną liberalizację. Ostatecznie więc mamy do czynienia z czterema wzorcami transgranicznej konkurencji na rynku usług finansowych: dwoma dotyczącymi liberalizacji ze­wnętrznej oraz dwoma dotyczącymi liberalizacji we­wnętrznej4. Wzorzec pierwszy polega na transgranicznym świadczeniu usługi finansowej, przez zezwole­nie, by usługobiorca zawierał umowę kredytową z bankiem poza granicami kraju lub zakupywał za gra­nicą papiery wartościowe i ubezpieczenia. Wzorzec drugi polega na tym, że usługobiorca sam przekracza granicę i korzysta tam z usług instytucji finansowych. Wzorzec trzeci liberalizacji polega na komercyjnej obecności zagranicznego usługodawcy w kraju usłu­gobiorcy. Może ona przybrać formę przedstawiciel­stwa, oddziału lub zależnej bankowej spółki akcyjnej.

Wzorzec czwarty liberalizacji polega na tym, że osoba fizyczna świadcząca koncesjonowane usługi finanso­we czasowo przebywa na terenie kraju usługobiorcy, aby je świadczyć bez konieczności ponownego po­twierdzania jej kwalifikacji i prawa do swobodnej przedsiębiorczości.

Transgraniczna konkurencja jest więc nazwą zbiorczą dla wszystkich wzorców liberalizacji rynku fi­nansowego. Współcześnie trudno bowiem uznać, że użytkownik Internetu nie przekroczył granicy i nie udał się sam do usługobiorcy, a więc realizował drugi wzorzec liberalizacji w przestrzeni wirtualnej. Pie­niądz elektroniczny i zawieranie kontraktów na odle­głość nie wymagają zaś dla realizacji transgranicznej usługi finansowej przemieszczania się ani usługobior­cy, ani usługodawcy. Zacieranie się różnic pomiędzy różnymi wzorcami transgranicznego świadczenia usług finansowych w wyniku rozwoju technologii informa­tycznej oraz rozpowszechnienia wymienialności walut powoduje, że mówimy o transgranicznej konkurencji, bez wdawania się w szczegółowe rozróżnienia jej form.

Do świadczenia usług finansowych na odległość niezbędna jest, obok standaryzacji umowy, pełna wymienialność waluty krajowej. W Polsce istnieją jeszcze ograniczenia w stosunku do rezydentów, dotyczące:

- posiadania rachunku w banku za granicą,

- pozostawienia za granicą zgromadzonych środ­ków płatniczych z tytułu należności od nierezydentów.

- dokonywania pozabilansowych transakcji instru­mentami pochodnymi,

- zaciągania zobowiązań u nierezydentów o termi­nie spłaty krótszym niż rok.

Ograniczenia te zostaną zniesione, gdy odwrócą się dotychczasowe tendencje w zakresie kształtowania się wysokości deficytu obrotów bieżących, nie później jed­nak niż do l stycznia 2003 r. Świadczenie usług finan­sowych na odległość po tej dacie będzie powszechne.

Nasilająca się konkurencja trasnsgraniczna bez obecności handlowej między centrami finansowymi świata, narastające rozchwianie międzynarodowych rynków finansowych prowadzą do wyzwań, na które odpowiadają współcześnie całe kontynenty, a nie po­szczególne kraje.

W dobie globalizacji i transgranicznej konkurencji tradycyjny protekcjonizm zanika. W jego miejsce poja­wiają się liczne ugrupowania gospodarcze i regionalna integracja gospodarcza, a niekiedy również walutowa.

Funkcje międzynarodowego systemu finanso­wego w otwartej gospodarce

Analiza instytucjonalna z natury rzeczy koncentruje uwagę badacza na różnicach, a nie podobieństwach

między elementami składającymi się na międzynarodo­wy system finansowy. Rynki i instrumenty finansowe są

bowiem bardziej do siebie podobne niż instytucje finan­sowe. Jeśli zatem międzynarodowy system finansowy definiujemy jako sieć instytucji i instrumentów oraz rynków finansowych i ich regulatorów, służących do budowania zaufania między eksporterami i importera­mi kapitału oraz alokacji nadwyżki środków finanso­wych w sposób pozwalający na zarządzanie ryzykiem i zapewnienie efektywnych rozliczeń transgranicznych, to uznajemy uniwersalność funkcji pośredników finan­sowych przy konieczności różnicowania ich form insty­tucjonalnych zależnie od specyficznych warunków ich działania. Czynnikami wymuszającymi zróżnicowanie form instytucjonalnych pośrednictwa finansowego są:

globalizacja i liberalizacja rynków finansowych.

Globalizacja i liberalizacja rynków finansowych wprost prowadzą do wykształcenia się różnego typu in­stytucji finansowych. Każda z nich świadomie specjali­zuje się w określonym segmencie międzynarodowych rynków finansowych. Dzięki swojej specjalizacji każdy typ instytucji finansowej prowadzi do obniżki kosztów transakcyjnych oraz obniżki kosztów pośrednictwa fi­nansowego.

Powyższa typologia ma dwa wymiary. Pierwszy to rynek docelowy. Współcześnie jest to element cyberprzestrzeni nie powiązany z rzeźbą terenu, nad którym sprawuje kontrolę dana władza monetarna. Drugi to tożsamość instytucji pośrednictwa finansowego, po­zwalającą na określenie obszaru jej kompetencji w za­rządzaniu ryzykiem. Na przecięciu obu tych wymiarów znajdują się banki lokalne w formie banków spółdzielczych i komunalnych, które realokują oszczędności społeczności lokalnych na potrzeby ich rozwoju.

W dalszej kolejności znajdują się banki oszczędnościo­we, gromadzące oszczędności krajowe netto na potrze­by restrukturyzacji gałęzi przemysłu lub regionów do­tkniętych strukturalnym bezrobociem. Ich konkurenta­mi o nadwyżki finansowe gospodarstw domowych, sa­morządów lokalnych oraz przedsiębiorstw są banki za­graniczne, nazywane również bankami globalnymi. Przybierają one formę konglomeratów finansowych działających w dziesiątkach państw świata. Ich akcjo­nariuszami są zarówno krajowe, jak i obce instytucje fi­nansowe o znacznym stopniu umiędzynarodowienia działalności. Banki globalne działają ponad granicami, lecz nie w świecie bez granic państwowych.

Banki globalne konkurują z nowymi i starymi cen­trami finansowymi świata. W ten sposób powstaje zło­żona sieć instytucji finansowych współdziałających i konkurujących z sobą o klienta za pomocą tych sa­mych produktów, kanałów dystrybucji oraz polityki ce­nowej. Potencjalnie obywatel kraju członkowskiego OECD ma do dyspozycji blisko 80 tysięcy instytucji kredytowych. Każda z nich może być dostępna za po­mocą Internetu po kosztach telefonicznych rozmów miejscowych. Prawdziwą barierą w dostępie usługo­dawcy do usługobiorcy jest więc brak wzajemnego za­ufania. Stąd mylące jest wrażenie, że bankowość jest w małym stopniu umiędzynarodowiona i nadal opiera się na bezpośrednim osobistym kontakcie usługodawcy i usługobiorcy. Współczesna bankowość jest jedną z najbardziej umiędzynarodowionych i zautomatyzo­wanych dziedzin działalności gospodarczej przekra­czającej granice państwowe.

Przyspieszenie przepływu kapitałów i informacji finansowych, wywołane globalizacją i liberalizacją ryn­ków, oraz narastanie zaburzeń w funkcjonowaniu krajo­wych i międzynarodowych systemów finansowych ro­dzą zapotrzebowanie na ciągłe obserwowanie stanu równowagi w sektorze finansowym. W wyniku inicjaty­wy G-7 powołano Financial Stability Forum, któremu przewodniczy prezes Banku Rozrachunków Międzyna­rodowych (BIS). W kwietniu 1999 r. powołano grupy ro­bocze Forum, poświecone funduszom inwestycyjnym o wysokiej dźwigni finansowej, przepływowi kapitału, eksterytorialnym centrom finansowym. W kwietniu 2000 r. opublikowano pierwsze wyniki ich prac.

Monitorowaniu równowagi w światowym syste­mie finansowym nadano priorytet polityczny po upew­nieniu się, że fundusze międzynarodowych organizacji są zbyt małe, aby zamortyzować kolejną falę zaburzeń na międzynarodowych rynkach finansowych. Sprawa­mi stabilności otwartych systemów finansowych zaj­mują się: Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Grupa Banku Światowego oraz Instytut Stabilności Systemu Finansowego Banku Rozrachunków Międzynarodo­wych. Wysiłki MFW i BŚ przybrały formę Programu Oceny Sektora Finansowego (Financial Sector Asses-sment Program) oraz ujednolicenia międzynarodowych standardów finansowych. Jednym z celów tych działań jest dostarczenie władzom krajowym ogólnych wskazó­wek co do oceny siły ich systemu finansowego. Na ra­port POSF składa się zazwyczaj:

- charakterystyka makroekonomicznego otoczenia analizowanego systemu finansowego,

- charakterystyka portfela inwestycyjnego instytu­cji finansowych i poziomu ich rentowności oraz marż i inwestycji w nieruchomości,

- stan zaawansowania monitorowania systemu fi­nansowego przez Komisję Nadzoru Bankowego, Banko­wego Funduszu Gwarancyjnego, agencje ratingowe i pozostałych analityków,

- perspektywy rozwoju sfery realnej gospodarki wraz z oceną prawdopodobieństwa wystąpienia „bą­bli" cenowych,

- testy wrażliwości sektora finansowego na różnego rodzaju scenariusze rozwoju gospodarki, w tym załama­nie kursu waluty krajowej oraz ogólnego indeksu cen,

- zakres niezbędnych zmian polityki pieniężnej i podatkowej,

- segmentacja rynków finansowych - pieniężnych i walutowych,

- segmentacja rynku kapitałowego,

- segmentacja rynku kredytowego, ze szczególnym uwzględnieniem kredytowania małych i średnich przedsiębiorstw,

- przejrzystość rynków finansowych i profesjona­lizm agencji ratingowych,

- płynność rynków finansowych,

- instrumenty wykorzystywane przez bank central­ny do prowadzenia polityki pieniężnej,

- interwencje banku centralnego na rynku waluto­wym i zarządzanie rezerwami dewizowymi kraju,

- tendencje rozwojowe i bieżący stan systemu roz­liczeń międzybankowych i detalicznych,

- zasady funkcjonowania systemów rozliczeniowo-rozrachunkowych,

- stan zaawansowania zarządzania ryzykiem,

- podstawowe regulacje prawne,

- wypełnianie zaleceń BIS w sprawie nadzoru ban­kowego,

- regulacje rynków kapitałowych i ubezpieczeniowych,

- przestrzeganie zasad przejrzystości funkcjonowa­nia sektora finansowego,

- stan i tendencje rozwojowe systemów wczesnego ostrzegania, inspekcji terenowych, audytu zewnętrznego,

- stan przestrzegania międzynarodowych standar­dów księgowych i sprawozdań finansowych,

- stan nadzoru korporacyjnego oraz egzekucji pra­wa, ze szczególnym uwzględnieniem zabezpieczeń kre­dytów i innych usług finansowych, - stan zarządzania kryzysowego w sektorze,

- procedury upadłościowe i likwidacyjne wobec

instytucji finansowych (kredytowych, inwestycyjnych, ubezpieczeniowych, leasingowych, NFI, funduszy emerytalnych, pieniężnych i powierniczych),

- system gwarancji depozytowych i inwestycyj­nych,

- upadłość przedsiębiorstw i ich restrukturyzacja,

- praktyka władania korporacyjnego,

- zasady równania do najlepszych i ważniejsze od­stępstwa od nich,

- propozycje reform systemu finansowego,

- propozycje sekwencji działań wobec sektora fi­nansowego,

- potrzeby pomocy dla realizacji programów re­form sektora finansowego.

Dzięki doświadczeniom zdobytym w wyniku eks­ploatacji systemu wczesnego ostrzegania o utracie sta­bilności przez krajowy sektor finansowy można by, zdaniem międzynarodowych organizacji finansowych, opracować koncepcję jednolitego, wyspecjalizowanego lub skonsolidowanego nadzoru nad sektorem finanso­wym. Na początku jego zadaniem byłoby usunięcie bia­łych plam braku nadzoru nad instytucjami zarządzają­cymi ryzykiem finansowym klientów. Ostatecznym ce­lem tych prac byłoby opracowanie podstaw teoretycz­nych i organizacyjnych monitorowania zagrożeń napły­wających z zagranicy do krajowych systemów finanso­wych.

Kryzysy finansowe nowej generacji wykazały, że dotychczasowe metody wczesnego ostrzegania o możli­wościach wystąpienia zaburzeń na wschodzących ryn­kach finansowych nie zdają egzaminu. Były one oparte na teoriach kryzysów finansowych pierwszej generacji, z dominacją znaczenia stanu deficytu budżetowego. Koniecznością stało się opracowanie nowych teorii wy­jaśniających pojawianie się kryzysów kolejnych gene­racji oraz elastycznych i holistycznych systemów wcze­snego ostrzegania o zmianach stanów systemów finan­sowych krajów o wschodzących rynkach.

Stabilność systemu finansowego można rozumieć jako brak zaburzeń w jego funkcjonowaniu lub uzyska­nie trwałej i dynamicznej równowagi na powiązanych ze sobą rynkach finansowych. Stabilność systemu fi­nansowego należy analitycznie odróżnić od oceny po­ziomu ryzyka kraju oraz poziomu ryzyka systemowego właściwego każdej gospodarce rynkowej.

„Zachowywać stabilność finansową kraju oznacza zapobiegać wystąpieniu zaburzeń i niesprawności w funkcjonowaniu systemu finansowego, tak aby pełnił on swoją rolę pośrednika finansowego dla gospodarki. Tym samym zapewniał płynność, finalność rozliczenia operacji i alokację oszczędności".

Stabilność systemu finansowego można podzielić na bieżącą i przyszłą. Bieżąca stabilność systemu finan­sowego określa akceptowany zakres zmienności sta­nów na poszczególnych rynkach finansowych. Per­spektywiczna stabilność koncentruje się na wykazaniu braku istotnych słabości, które uniemożliwiłyby wła­ściwą i terminową reakcję na szoki asymetryczne przez instytucje kredytowe, zakłady ubezpieczeniowe i fun­dusze oraz banki inwestycyjne.

Ważnym elementem systemu stabilności finanso­wej kraju jest konsensus w sprawie pożyczkodawcy ostatniej szansy (lender of last resort) oraz systemu nieodwoływalnych, niewzruszalnych rozliczeń w cza­sie rzeczywistym. Ponadto, coraz większego znaczenia nabiera właściwy nadzór korporacyjny (corporare go-vernance]. Wszystkie te kroki mają na celu zmniejsze­nie skali występowania ryzyka pokusy nadużyć (morał hazard}.

Koncepcja pożyczkodawcy ostatniej instancji sięga początków XIX wieku. Zadaniem tej instytucji rynków finansowych jest:

- ochrona aktywów pieniężnych,

- wspomaganie całego sektora finansowego, a nie pojedynczej instytucji finansowej.

- utrzymywanie ustabilizowanego poziomu poda­ży pieniądza w gospodarce,

- usunięcie niepewności co do przyszłego przebie­gu wydarzeń, a więc prewencja wobec dalszego rozwo­ju zaburzeń w funkcjonowaniu systemu bankowego.

Pożyczkodawca ostatniej instancji nie ratuje przed upadłością technicznych bankrutów, lecz ułatwia za­chowanie płynności zdrowym pośrednikom finanso­wym w warunkach wystąpienia szoków asymetrycz­nych. Mogą mieć one różną naturę:

- zewnętrzną (panika bankowa deponentów, zała­manie rozliczeń międzybankowych),

- wewnętrzną (mora/ hazard wywołany gwarancja­mi na depozyty, nadmiernym zadłużaniem się gospo­darstw domowych oraz budżetów terenowych lub cen­tralnych).

Jednym z mechanizmów przenoszenia szoków asy­metrycznych z kraju do kraju jest międzynarodowy ry­nek międzybankowy. Jego istnienie zwiększa ryzyko za­rażenia się kryzysem walutowym czy też, szerzej, kryzy­sem finansowym. W odpowiedzi na powstanie mię­dzynarodowych i zewnętrznych rynków finansowych nie powstał bank centralny świata. W ten sposób naro­dowe banki centralne stały się instytucjami peryferyjny­mi z punktu widzenia międzynarodowych rynków fi­nansowych. Na ich miejscu w centrum globalnych sieci pośrednictwa finansowego pojawiła się próżnia. Brak jest międzynarodowego pożyczkodawcy ostatniej in­stancji. Aby sprostać temu zadaniu, musiałby on:

. - mieć dostęp do praktycznie nie ograniczonych środków finansowych,

- przyjmować rozstrzygnięcia dotyczące formy po­mocy i jej terminu,

- dysponować dobrej jakości informacją nadzorczą. Aby ułatwić to zadanie, postuluje się wprowadze­nie regionalnych pożyczkodawców ostatniej instancji. Mieliby oni lepsze rozeznanie lokalnych warunków, w tym również kosztów społecznych kryzysu finanso­wego. W mniejszej liczbie krajów łatwiej można by uzyskać konsensus w kluczowych sprawach. Ich powo­łanie mogłoby mieć dobrowolny lub obowiązkowy cha­rakter. Punktem wyjścia powołania międzynarodowego pożyczkodawcy ostatniej instancji byłby, zdaniem czę­ści ekspertów, Międzynarodowy Fundusz Walutowy8. „Pierwszym problemem dotyczącym zarządzania te­go typu gwarancjami jest to, że gwarant nie przyjmuję ex ante formy jawnej. Jest to ubezpieczenie implicite na okoliczność na tyle istotną, aby wymagała interwencji. Drugim problemem jest udział w kosztach tego ubez­pieczenia jego beneficjentów".

Największą przeszkodą jest jednak rozwój między­narodowych rynków finansowych. Obecne 200 mld do­larów amerykańskich, które może zmobilizować MFW, zapewnia jedynie jedną piątą tego udziału, który MFW miał w rynkach finansowych po zakończeniu II Wojny Światowej. Międzynarodowy Fundusz Walutowy nie jest już dłużej graczem organizującym międzynarodowe rynki finansowe. Stąd stabilizacja międzynarodowego systemu finansowego obejmuje:

- stabilność systemu pieniężnego świata, brak sta­łych kursów wymiennych między euro, dolarem i je­nem dowodzi braku równowagi gospodarczej w gospo­darce światowej;

- dojrzałość infrastruktury instytucjonalnej i rze­czowej systemu finansowego; brak globalnego pożycz­kodawcy ostatniej szansy świadczy o dezintegracji glo­balnej gospodarki;

- holistyczną ocenę perspektyw sektora finansowe­go; wymaga ona myślenia wariantowego, przy założe­niu załamania gospodarki amerykańskiej, europejskiej i japońskiej;

- interwencje na rynkach finansowych; brak no­wych instrumentów tych interwencji musi niepokoić;

- efektywność i skuteczność funkcjonowania sek­tora finansowego, która może być mierzona zmienno­ścią stanu równowagi na międzynarodowych rynkach finansowych oraz rozległością kryzysów walutowych i finansowych na świecie.

Zapewnienie stabilności międzynarodowego sys­temu finansowego wymaga:

- posiadania awaryjnego planu pozyskania same­mu pożyczkodawcy ostatniej instancji,

- zarządzania ryzykiem związanym z wadliwą strukturą bilansu płatniczego oraz zaniechania obrony kursu walutowego za wszelką cenę.

Splot czynników kształtujących bezpieczeństwo krajowego systemu finansowego w mijającej dekadzie nie różni się zasadniczo od warunków jego zachowania w pierwszej dekadzie XXI wieku. Są to: globalizacja rynków i technologii finansowych, transformacja ustro­jowa oraz integracja Polski z Unią Europejską. Każdy z tych czynników potęguje znaczenie bezpieczeństwa funkcjonowania krajowego systemu finansowego. Glo­balizacja i liberalizacja rynków finansowych oraz roz­wój Internetu rodzą zapotrzebowanie na międzynaro­dowego pożyczkodawcę ostatniej instancji. Pogłębia­nie i rozszerzanie integracji europejskiej tworzy presję na podniesienie konkurencyjności funkcjonowania na­rodowego państwa bez gotowości do powierzania przy­szłości kraju jedynie niewidzialnej ręce rynku. Trans­formacja ustrojowa nakłada na państwo troskę o bez­pieczeństwo obrotu gospodarczego prywatnych pod­miotów oraz obowiązek nacjonalizacji niesprawnych pośredników finansowych.

Formy przejawiania się współzależności procesów transformacji, globalizacji i integracji są jednak w du­żym stopniu zależne od wyboru modelu systemu finan­sowego dla Polski. Jeśli będzie on giełdowe zoriento­wany, to bezpieczeństwo kapitałowe kraju jest tożsame odpornością na zarażenie się paniką rynkową lub ze szczęśliwym przypadkiem braku zaburzeń na między­narodowych rynkach finansowych. „Nadzorcy i regula-torzy na wschodzących rynkach nie mogą zbytnio li­czyć na uczestników rynków w monitorowaniu bezpie­czeństwa i zdrowia banków, lecz muszą doskonalić swoje podejście do prewencji oraz rozwijać własne umiejętności".



Zakończenie

Procesy globalizacji i liberalizacji międzynarodowych finansów wywierają różnokierunkowy wpływ na klu­czowe instytucje kształtujące ich otoczenie i infrastruk­turę. W niniejszej analizie instytucjonalno-porównawczej główną uwagę skierowano na państwo i korporacje ponadnarodowe jako elementy otoczenia instytucjonal­nego oraz międzynarodowe i lokalne instytucje finan­sowe stanowiące ważną część infrastruktury międzyna­rodowych rynków finansowych.

Państwo znajdowało się u podstaw powstawania poszczególnych systemów finansowych. Jego funkcjo­nowanie wymaga instytucji finansowych zdolnych do finansowania projektów długoletnich, inwestowania w infrastrukturę gospodarki i jej instytucjonalne ramy. W dobie globalizacji i liberalizacji systemów finanso­wych rola państwa w wytyczaniu ich przyszłości by­najmniej nie maleje. Nadal bowiem współpracują i kon­kurują ze sobą państwa zdolne do nakładania podat­ków i tworzenia prawa. Dla realizacji swojej misji ko­rzystają z różnorodnych instytucji finansowych oraz uwzględniają mechanizmy wyspecjalizowanych ryn­ków. Układają się one w dwa typy idealne: model nie­miecki i model amerykański systemu finansowego.

Akcentowanie współzależności funkcjonowania mię­dzynarodowego systemu finansowego jest wynikiem lek­cji, płynących z bardziej pogłębionej analizy zaburzeń w funkcjonowaniu krajowych rynków finansowych. W tych warunkach uniwersalne zalecenia makroekono­micznych teorii tracą swoją zdolność wyjaśniania rzeczy­wistych zachowań ekonomicznych podmiotów gospodar­czych. Bardziej przydatne dla praktyki stają się schematy wyjaśnień średniego zasięgu, uwzględniające unikatowe doświadczenia z przeszłości i dorobek neoinstytucjonalnego nurtu w teorii ekonomii.

Punktem wyjścia analizy instytucjonalno-porównawczej są niezmienne funkcje pośredników finansowych oraz międzynarodowego systemu finansowego. Są to:

- metody rozliczeń i rozrachunków, gwarantujące przestrzeganie dyscypliny finansowej,

- mechanizmy gromadzenia środków finansowych oraz ich alokowania i dywersyfikowania,

- transformacja ich w czasie i przestrzeni,

- metody zarządzania ryzykiem finansowym,

- mechanizm cenowy, pozwalający na koordynację zdecentralizowanych decyzji w poszczególnych sekto­rach gospodarki,

- metody przezwyciężania asymetrii informacji oraz braku wystarczającej motywacji u agenta do repre­zentowania interesów pryncypała,

- mechanizmy budowania zaufania między impor­terami i eksporterami kredytu i kapitału.

Funkcje pośrednika finansowego i międzynarodo­wego systemu finansowego mogą być realizowane z mniejszym lub większym udziałem rynku i regulacji prawnej państwa.

Zasadnicza część analizy koncepcji międzynaro­dowego systemu finansowego była poświęcona formal­nym instytucjom oraz formalnym organizacjom two­rzącym międzynarodowy system finansowy. W mniej­szym stopniu dotykała nieformalnych mechanizmów budowania i utrzymywania zaufania między eksporte­rami i importerami kapitału. Nałożenie na siebie wy­miaru formalnego i nieformalnego instytucji i organiza­cji międzynarodowego systemu finansowego pozwala na wskazanie kierunków dalszych analiz instytucjonalno-porównawczych.

Dyskusje wokół nowej architektury międzynarodo­wego systemu finansowego dotyczą głównie metod zwiększania wzajemnego zaufania między jego uczest­nikami. Proponuje się, aby udzieli sobie nawzajem po­życzek podporządkowanych oraz aby inwestorzy pry­watni partycypowali w kosztach przywrócenia równo­wagi na międzynarodowych i krajowych rynkach fi­nansowych. Stąd też tak wiele miejsca w tym opraco­waniu poświęcono zmianom o charakterze systemo­wym, zaniedbując w znacznym stopniu hardziej trady­cyjne funkcje międzynarodowego systemu finansowe­go. Dzięki skoncentrowaniu uwagi na patologiach funk­cjonowania międzynarodowego systemu finansowego łatwiej jest zrozumieć konieczność radykalnych zmian w jego instytucjonalnej infrastrukturze oraz potrzebę wyboru form naszego udziału w nim.

W odróżnieniu od neoklasycznego nurtu myśli eko­nomicznej w gospodarce transformującej się niezbędne są silne odwołania do wszystkich kluczowych uczestni­ków międzynarodowego systemu finansowego i wielu aspektów funkcjonowania jego struktury instytucjonalnej. Tempo i zakres zmian instytucjonalnych wymu­szają w Polsce inne spojrzenie na finanse międzynaro­dowe niż w ustabilizowanych i niekiedy bardziej za­mkniętych, dojrzałych gospodarkach rynkowych. Od­rębność naszej sytuacji spowodowała potrzebę ode­rwania się od schematów dydaktycznych i poznaw­czych, sprawdzonych w innych niż nasze warunkach. Nacisk na instytucjonalne i porównawcze analizy współczesnych finansów międzynarodowych nie wy­nikał więc z chęci odrzucenia lub zanegowania dorob­ku zagranicznych autorytetów, lecz z konieczności przygotowania krajowego sektora finansowego do funkcjonowania na wewnętrznym rynku europejskim. W tej perspektywie muszą być dokonane zasadnicze rozstrzygnięcia: wybór systemu finansowego dla Pol­ski, ukształtowanie systemu kreowania oszczędności krajowych, wzmocnienie stabilności naszego systemu finansowego.







©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna