Masarykova univerzita



Pobieranie 0,9 Mb.
Strona1/7
Data31.12.2017
Rozmiar0,9 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

MASARYKOVA UNIVERZITA

FILOZOFICKÁ FAKULTA

ÚSTAV SLAVISTIKY

Zapożyczenia z języków obcych w wybranym typie tekstów (tekst fachowy o tematyce medycznej)


Barbara Macoszková

Vedoucí bakalářské práce:

Mgr. Roman Madecki Ph.D.

Brno 2007

Prohlašuji, že jsem tuto bakalářskou práci zpracovala samostatně a uvedla veškerou použitou literaturu.

Za odborné a velmi přínosné rady a připomínky děkuji Mgr. Romanu Madeckému Ph.D.



Spis treści:

I. Wprowadzenie……………………………………………..…………..…………………….…5

II. Zapożyczenia. ……....…………………………………………………..……..…..………...7

1. Definicja zapożyczeń................................................................................7

2. Klasyfikacja zapożyczeń……………………………………………….…….….........7

3. Kryterium przedmiotu zapożyczenia………………………………..….…….…..7

3.1. Zapożyczenia właściwe……………..…………………………………..……....7

3.2. Zapożyczenia strukturalne………………………………….………..…..……7

3.3. Zapożyczenia semantyczne…………………………………………....……..8

3.4. Zapożyczenia sztuczne……………………............................................8

4. Kryterium stopnia przyswojenia………………….....................……….…......9

4.1. Cytaty………………………………………………..............................…….....9

4.2. Zapożyczenia częściowo przyswojone…………………….…..…………..9

4.3. Zapożyczenia całkowite………………………..........................………..10

5. Kryterium pochodzenia……………………………………....................………..10

5.1. Zapożyczenia czeskie …………………………….…………………….………10

5.2. Zapożyczenia łacińskie……………………………..………………………….11

5.3. Zapożyczenia greckie………………………..……………………….…..…….12

5.4. Zapożyczenia niemieckie……………..........................……………..….12

5.5. Zapożyczenia francuskie………….……………………………….………....13

5.6. Zapożyczenia angielskie……………..……………………….……………….13

5.7. Zapożyczenia włoskie…………………………………….……..……………..14

5.8. Zapożyczenia rosyjskie………………………….....................……………14

5.9. Zapożyczenia hiszpańskie………………………………….……….………..15

6. Internacjonalizmy………………………………………………………….………..….15

7. Zapożyczenia fonetyczne i graficzne......................................................15

8. Zapożyczenia pośrednie i bezpośrednie……………………………………..….16

9. Rola zapożyczeń.....................................................................................16

III. Analiza wybranych tekstów…………………………………………………………....18

IV. Podsumowanie………………………………………………………………………………75

V. Zakończenie…………………………………………….……………………………………..78

Resumé……………………………………………………………………………………………...79

Skróty użyte w tekście……………………………………………………………….………..84

Bibliografia………………………………………………………………………………………...85



  1. Wprowadzenie

Język polski wywodzi się z języka praindoeuropejskiego, przodka języka indoeuropejskiego, którego używała wspólnota indoeuropejska. Wraz z tym jak zespół prasłowiański migrował, wspólnota się rozpadała i tym samym zmieniał się także ich rozwój językowy. W IV w. p.n.e. – IV w. n.e. wykształtowala się ludność prasłowiańska w obszarze dorzeczy Odry i Wisły. W okresie III-VI w. n.e. doszło do jej rozpadu i podziału na wschodni, zachodni i południowy zespół.

Do odłamu zachodniego należy język czeski, słowacki, górno i dolnołużycki oraz polski. Wykształtował on sobie wspólne cechy rozwojowe, pod względem fonetycznym, leksykalnym czy gramatycznym. Z tym, że każdy język był swoisty i odrębny, i miał swoje własne cechy. Język polski ukształtował się więc około VII w. n.e. z tak zwanej grupy lechickiej, która obejmowała pewne dialektyczne warianty.

Początek łączenia się plemion lechickich w drugiej połowie IX w. i powstania państwa polskiego, pomógł w ustaleniu się jednolitego języka na tym obszarze. Jednak już od początku swego rozwoju, język polski nie był odporny na wpływy obce i przejmował wyrazy obce, jak i różne formy leksykalne czy fonetyczne.

Chodzi o zapożyczenia, które powstały już w okresie najstarszej polszczyzny. Do wzbogacania języka dochodziło poprzez przejmowanie wyrazów obcych, które mianowały nową rzecz czy rzeczywistość. Albo poprzez wpływanie na zmianę już istniejących wyrazów.

Proces zapożyczania wyrazów z języków obcych przebiegał i przebiega w każdym okresie rozwoju i istnienia języka, na co miały wpływ wydarzenia historyczne. W zależności od sytuacji politycznej albo „mody” na pewien język lub kontaktów kulturalnych czy też ekonomicznych, zapożyczano wyrazy z poszczególnych języków.

W swojej pracy zajmuję się zapożyczeniami, występującymi w czasopismach o tematyce medycznej. Pierwsza część jest poświęcona klasyfikacji zapożyczeń według różnych kryteriów. Drugą część pracy poświęciłam analizie konkretnych zapożyczeń w wybranych tekstach z czasopism. Celem mojej pracy jest stwierdzić, czy istnieją wyraźne różnice pomiędzy ilością zapożyczeń w artykułach o tej samej tematyce w trzech różnych rodzajach czasopism: w czasopismach fachowych dla lekarzy i farmaceutów, w czasopismach dla pacjentów aptek i w czasopismach popularnych.

II. Zapożyczenia


  1. Definicja zapożyczeń

Definicję zapożyczeń podaje „Nowy słownik poprawnej polszczyzny” a brzmi ona: „Zapożyczenia to obce w strukturze danego języka wyrazy, zwroty, typy derywatów, formy fleksyjne, konstrukcje składniowe, związki frazeologiczne. Powszechnie przyjęta klasyfikacja zapożyczeń jest oparta na trzech kryteriach: przedmiotu zapożyczenia, pochodzenia i stopnia”1.

  1. Klasyfikacja zapożyczeń

Najczęściej uwzględniana klasyfikacja zapożyczeń jest oparta na trzech kryteriach, wymienionych już wcześniej, a to: kryterium przedmiotu zapożyczenia, kryterium stopnia pochodzenia i kryterium pochodzenia. Niżej zajmuję się każdym z nich z osobna.

3. Kryterium przedmiotu zapożyczenia
Bierze pod uwagę to, co zostało zapożyczone z języka obcego i wyróżnia następujące rodzaje zapożyczeń:


    1. Zapożyczenia właściwe

Polegają na przyjmowaniu z języka obcego znaczenia wyrazu i formy, która często ulega spolszczeniu, np.:



handel – z niem. Handel

szofer – z fr. chauffer



mecz – z ang. match


    1. Zapożyczenia strukturalne

Polegają na zastąpieniu obcego morfemu lub całej obcej struktury cząstkami rodzimymi. Otrzymujemy więc wierne tłumaczenie danej konstrukcji obcej. Mamy tu do czynienia z tzw. kalkami (replikami). Wyróżniamy kilka typów kalk:



  • kalki słowotwórcze – wyrazy zastępujemy za pomocą rodzimych morfemów, chodzi o odwzorowania pojedyńczych słów obcych

listonosz – kalka niemiecka, z niem. Briefträger (Brief – list, tragen – nosić)

przysłówek– kalka łacińska, z łac. adverbium (adprzy, verbumsłowo)

nastolatek – kalka angielska, z ang. teenager (teen – naście, age – lata)

  • kalki frazeologiczne – polegają na odwzorowaniu stałych związków wyrazowych, obcych zwrotów

punkt widzenia – z fr. point de vue

nie ma sprawy – z ang. no matter

rzecz w tym – z ros. dieło w tom

  • kalki znaczeniowe – polegają na nadawaniu wyrazowi polskiemu nowego znaczenia, stosownego do jego obcego odpowiednika, np. narkotyki miękkie i twarde zamiast słabe i mocne, na wzór ang. soft and hard




    1. Zapożyczenia semantyczne

Polegają na rozszerzaniu znaczenia wyrazów rodzimych, gdy do istniejącej już w systemie leksykalnym konstrukcji zapożyczane jest nowe znaczenie, np. wyraz mysz oznaczał tylko gatunek zwierzęcia, jednak pod wpływem języka angielskiego mouse zaczął oznaczać również „mysz komputerową”.




    1. Zapożyczenia sztuczne

Są tworzone z pierwiastków obcych zgodnie z zasadami języka zapożyczającego. Wyrazy mogą być tworzone cząstkami pochodzącymi tylko z jednego języka lub z różnych języków, tzw. hybrydami. Chodzi przede wszystkim o hybrydy pochodzenia grecko-łacińskiego, utworzone w czasach nowożytnych. Podaję kilka przykładów:



logopedia – gr. logos „mowa”+ gr. paideía „wychowanie, wykształcenie”

telewizja – ang. television, z gr. tēle- „daleko” + łac. visio „widzenie”

dyktafon – łac. dictare „dyktować, ciągle mówić” + gr. phoné „głos”

Między hybrydy zaliczamy również wyrazy tworzone jedną cząstką polską a drugą obcą (afiksy jak i całe leksemy), np.:



autoocena - gr. autós „sam” + pol. ocena

minisuszarka – łac. minimum „najmniejsze”+ pol. suszarka

ciucholand – pol. ciuch + ang. land „kraj, ziemia”

We współczesnej polszczyźnie zapożyczenia sztuczne są jednym z głównych sposobów wzbogacania słownictwa.


4. Kryterium stopnia przyswojenia
Mówi o tym, w jak dużym stopniu słownictwo obce zadomowiło się w danym systemie leksykalnym. Wyróżniamy:


    1. Cytaty

Chodzi o wyrazy i zwroty przytoczone w niezmienionej postaci graficznej i fonetycznej z innego języka, np.:



bye-bye [bai-bai]– z ang.

à propos [a propo]– z fr.

zusammen [cuzamen] – z niem.


    1. Zapożyczenia częściowo przyswojone

Wyrazy i zwroty obce, które mają uproszczoną wymowę i pisownię, są nieodmienne lub mają oryginalną wymowę i podlegają polskiej odmianie językowej. Są to wyrazy odczuwane w języku polskim jako obce ze względu na wymienione powyżej powody, jednak mocno tkwiące w systemie leksykalnym, np.:



kakao [kakao]– z hiszp. cacao, ma uproszczoną pisownię i nie podlega odmianie

tabu [tabu] – z fr. tabou, ma uproszczoną pisownię i nie podlega odmianie

sinus [s-inus] – z łac. sinus, ma oryginalną wymowę i podlega odmianie językowej


    1. Zapożyczenia całkowite

Wyrazy i wyrażenia z języków obcych odczuwane jako rodzime ze względu na spolszczoną formę i odmienność, całkowicie przystosowane, np.:



bursztyn – z niem. born-stēn

dżem – z ang. jam

sojusz – z ros. sojúz
5. Kryterium pochodzenia

Ze względu na źródłowy język możemy podzielić zapożyczenia na:


5.1. Zapożyczenia czeskie (bohemizmy)
Pierwsze zapożyczenia z języka czeskiego powstały już w wieku X, co związane było z chrystianizacją Polski. Niektóre z tych wyrazów są „pierwotne”, czyli takie, które były wzięte bezpośrednio z wyrazów czeskich, a inne są już wtórnie zapożyczone z innych języków, jak romańskich, łaciny, czy niemieckiego, poprzez język czeski. A te uległy następnej przemianie w języku polskim. Ze wczesnych bohemizmów wymienić można:

ewangelia – czes. ewangelium, z łac. euangelium

poganin – czes. pohan, z łac. paganus

chrzest, chrzcić, chrześcijanin – s.-czes. krst, krstiti, krestian

ołtarz – czes. oltář, z łac. altar

msza – czes. mše, z łac. missa

błogosławić – s.-czes. blahoslaviti

W późniejszym okresie w wiekach XIV i XV, kiedy było popularne czytanie czeskich dzieł i posługiwanie się tym językiem, do języka polskiego wpłynęło wiele słów czeskich o charakterze książkowym:

Rzeczowniki: brama, hańba, szata, kuchnia, knieżę (książę)

Przymiotniki: bohaty, hardy, ohromny, własny, śmiertelny, wesoły

Czasowniki: dufać, poruczyć, władać

Imiona własne: Władysław zastąpił Włodzisława, Wacław - Więcysława

Język czeski wpłynął też na zmiany fonetyczne niektórych polskich wyrazów, jak zmianę staropolskiego sierce – na serce, czy wiesiele – na wesele.
5.2. Zapożyczenia łacińskie (latynizmy)
Jak już wspomniałam wcześniej, w czasach średniowiecznych wyrazy łacińskie przechodziły do polskiego poprzez pośrednictwo języka czeskiego czy niemieckiego. Chodziło przede wszystkim o wyrazy związane z liturgią i Kościołem:

apostoł – czes. apostol albo apoštol z łac. apostolus

biskup – czes. biskup, śwn. biscof

pielgrzym – czes. pelhřim, niem. pilgrim, łac. peregrinus

Dużo zapożyczeń łacińskich dotyczyło słownictwa szkolnego, lekarskiego, przyrodniczego (nazwy drzew, roślin, owoców, przypraw do potraw, związków chemicznych, minerałów). Większość przedostała się do polszczyzny bezpośrednio z języka łacińskiego:



migdały – łac. amygdalum

kryształ – łac. crystallus

bakałarz – łac. baccalarius

deklinacja – łac. declinatio

W czasach renesansu wkładano do wypowiedzi w języku polskim wyrazy łacińskie bez większej potrzeby. Używano ich tylko dla zwrócenia na siebie uwagi (tzw. makaronizowanie).

Napływ słów łacińskich trwał aż do XVIII w., obejmując również takie dziedziny jak sztuka i prawo (dekret, kauza, prokurator).

Jednak istnieje duża liczba zapożyczeń o etymologii niepewnej, która „wynika przede wszystkim z trudności związanych z jednoznacznym ustaleniem bezpośredniego źródła przejęcia zapożyczeń romańskich oraz pośrednictwem języka niemieckiego i czeskiego w średniowiecznej wędrówce leksemów łacińskich do polszczyzny”2.

Można tu zaliczyć problem dwu języków klasycznych: greki i łaciny, gdzie także większość leksemów docierała do polszczyzny za pośrednictwem łaciny. Bezpośrednie zapożyczenia greckie są nieliczne i dotyczą terminów naukowych. Dla XIX i XX w. charakterystyczne są tzw. zapożyczenia sztuczne o pochodzeniu grecko-łacińskim, które wzbogacają słownictwo różnych dziedzin nauki. Przykłady:

zootechnika – od gr. zōon „zwierzę” + gr. technikós „umiejętny, biegły w rzemiośle”

minimetr - od łac. minimum „najmniejszy”+ gr. métron „miara”

radioterapia – od łac. radius „promień” + gr. therapeía „służba”

Oprócz tego istnieje spora grupa zwrotów, wyrażeń i sentencji, które funkcjonują w niezmienionej formie i przetrwały do czasów dzisiejszych:



corpus delictidowód rzeczowy

status quoistniejący obecnie stan rzeczy

ibidemtamże

ad actado akt

5.3. Zapożyczenia greckie (grecyzmy)
Przeważna część zapożyczeń greckich przedostała się do języka polskiego z łaciny. Tylko nieliczne zapożyczenia można uważać za bezpośrednio przejęte z języka greckiego:

analiza – gr. análysis

kaligrafia – gr. kalligraphía

stadion – gr. stádion
5.4. Zapożyczenia niemieckie (germanizmy)
Zapożyczenia niemieckie i ich derywaty stanowią do dziś znaczącą część zasobu leksykalnego. Duży wpływ na to miała kolonizacja niemiecka w XIII – XV w. a później zabory pruskie i austriackie, gdy język niemiecki był językiem narzuconym, obowiązkowym. Wtedy wpływy niemieckie przybrały formę ukrytą za pomocą kalk (np. czasopismo, z niem. Zeitschrift).

Germanizmy znajdziemy zwłaszcza w słownictwie rzemiosła, handlu, budownictwa i różnych dziedzin związanych z miastem i życiem mieszczan:



burmistrz – niem. Bürgermeister

rynek – s.-niem. Ring

browar – niem. Brauerei

rachunek – niem. Rechnung

5.5. Zapożyczenia francuskie (galicyzmy)
Większe nasilenie galicyzmów w polszczyźnie rozpoczęło się dopiero w XVI w., gdy zaczęto się interesować tym językiem i więcej wyjeżdżać na studia do Francji. Największy wzrost wpływów francuskich był w XVII w., jego głównym ośrodkiem stał się dwór królewski. Zapożyczenia dotyczą najrozmaitszych zakresów, np.: życia dworskiego, gier, tańców, rozrywek towarzyskich, strojów, urządzenia domowego, budownictwa, kuchni, wojska, a później i administracji, polityki i gospodarki:

dama – fr. dame

biżuteria – fr. bijouterie

polonez – fr. (danse) polonaise

armia – fr. armée

makijaż – fr. maquillage

apartament – fr. appartement

W polszczyźnie spotyka się też wiele nieprzyswojonych wyrazów i wyrażeń francuskich, funkcjonujących na prawach cytatów:



à propos [a propo]– przy sposobności, w związku z tematem

au courant [o kurã]– na bieżąco; być na czasie z aktualnymi wydarzeniami

par excellence [parekselãs]– w całym tego słowa znaczeniu; w najwyższym znaczeniu
5.6. Zapożyczenia angielskie (anglicyzmy)
Historia zapożyczeń angielskich jest stosunkowo krótka. Zaczęły się pojawiać na większą skalę dopiero po zakończeniu II wojny światowej, wraz z postępem technicznym, komputeryzacją oraz upowszechnieniem kultury popularnej. Język angielski najsilniej oddziaływuje na dzisiejszy język polski, jego wpływ obejmuje prawie wszystkie dziedziny życia, z przewagą elektroniki, informatyki, muzyki, filmu, telewizji, a także ekonomii i sportu.

komputer – ang. computer

badminton – ang. badminton

playback – ang. play back

dżinsy – ang. jeans

Osobną grupę stanowią zwroty lub całe zdania, które funkcjonują w języku polskim w charakterze cytatów. Są one nieodmienne i stanowią możliwie jak najdokładniejsze kopie angielskiego oryginału, np.:



science-fiction [sajens fikszyn]– z ang. science-fiction, nieodmienne

bizneswoman [biznesuumen]- z ang. businesswoman, nieodmienne
5.7. Zapożyczenia włoskie (italianizmy)
Należą do mniej licznych zapożyczeń. Pożyczki przenikały do języka polskiego od XVI w. do XVII w. i miały żywot raczej krótki. Pojawiały się z modą i znikały. Dotyczyły przede wszystkim strojów, klejnotów, muzyki, architektury, tańca, ogrodów, kuchni:

barkarola – wł. barcarola

sonet – wł. sonetto

brokuły – wł. broccolo

marcypan (dziś marcepan)– wł. marzapane

tulipan – wł. tulipano

Do dziś przetrwały wyłącznie w dziedzinie sztuki, zwłaszcza muzyki, malarstwa i architektury.


5.8. Zapożyczenia rosyjskie (rusycyzmy)
Podłożem szerzenia się zapożyczeń rosyjskich stał się zabór rosyjski. Zapożyczenia nie są zbyt liczne. Najpierw dotyczyły głównie realiów życia codziennego, wojskowości i polityki, później też nauki i techniki.

bolszewik – ros. bolszewík

czajnik – ros. czajnik

łagier – ros. łágier

Prócz licznych zapożyczeń właściwych są częste także kalki semantyczne, wyrazy rodzime używane w rosyjskich znaczeniach:



cienkisubtelny

jawnyoczywisty

zabezpieczyć - zapewnić

5.9. Zapożyczenia hiszpańskie (iberyzmy)
Zapożyczenia te dotyczą świata kultury i realiów iberyjskich. Trafiły do polszczyzny za pośrednictwem literatury, muzyki, filmu i telewizji.

awokado – hiszp. avokado

fiesta – hiszp. fiesta

macho [maczo]- hiszp. macho

sombrero – hiszp. sombrero
6. Internacjonalizmy
Wyrazy obcego pochodzenia zapożyczone za pośrednictwem różnych języków. Łączy je wspólne występowanie w wielu językach, jak i wspólne znaczenie. Nazywane są również wyrazami międzynarodowymi.

totalitaryzm – ang. totalitarism, fr. le totalitarisme, niem. Totalitarismus, czes. totalismus

cywilizacja – ang. civilization, fr. civilisation, niem. Zivilisation, czes. civilizace

reforma – ang. reform, fr. réforme, niem. Reform, czes. reforma
7. Zapożyczenia fonetyczne i graficzne
Chciałabym jeszcze omówić zapożyczenia fonetyczne (słuchowe) i graficzne (wzrokowe). Różnią się od siebie na podstawie drogi przedostania się do języka polskiego.

Zapożyczenia fonetyczne zostały zapożyczone drogą słuchową w procesie bezpośredniego obcowania z językiem, z którego wyraz został zapożyczony. Wyrazy te mają polską pisownię, ale odzwierciedlają ich przybliżoną wymowę oryginalną. Np.:



koniak – z fr. cognac

maniak - z ang. maniac

dżokej – z ang. jockey

Zapożyczenia graficzne zostały zapożyczone drogą piśmienną, a więc wyrazy te zachowały swoją oryginalną pisownię, a wymowa dostosowała się do języka polskiego. Np.:



laser - ang. laser

serial – ang. serial

komiks – ang. comics

paranoja – gr. paránoia
8. Zapożyczenia pośrednie i bezpośrednie
Zapożyczenia pośrednie to wyrazy, które przedostały się do języka polskiego z jakiegoś języka poprzez inny język. Ta długa droga wpłynęla oczywiście na formę słowa, np.:

łac. castellum - czes. kostel - pol. kościół

ar. sifr – hiszp. i wł. cifra - niem. Ziffer - pol. cyfra

Zapożyczenia bezpośrednie to wyrazy obce, które przedostały się do języka polskiego wprost z innego języka, np.:

niem. Bürgermeister - pol. burmistrz

ang. chips – pol. czips

ros. sputnik – pol. sputnik
9. Rola zapożyczeń
Zapożyczenia odgrywają dużą rolę w rozwoju każdego języka, są dla niego naturalne, wzbogacają jego słownictwo. O tym, które z zapożyczeń zasługuje na szersze używanie, a które jest zbyteczne i błędne, decydują następujące względy:


  • tradycja historycznojęzykowa

  • potrzeba nazwania nowych rzeczy i zjawisk, dla których nie powstały od razu określenia polskie

  • potrzeba nazwania rzeczy lub zjawisk obcych, nie występujących w danym państwie

  • dążenie do ułatwienia wymiany myśli naukowej i technicznej pomiędzy narodami i do uprzystępnienia czytelnikom tekstów naukowych i technicznych

  • chęć zaimponowania znajomością wyrażeń obcych

  • brak staranności w posługiwaniu się językiem, brak dbałości o stronę estetyczną wypowiedzi, często niechęć do szukania odpowiedniego wyrazu lub wyrażenia polskiego

III. Analiza tekstów
Jako temat swojej pracy wybrałam sobie porównanie tekstów o tematyce medycznej. Interesowało mnie, jak różnią się teksty pod względem liczebności zapożyczeń. Porównywałam artykuły z trzech różnych rodzajów czasopism: z czasopisma fachowego dla lekarzy i farmaceutów, z czasopisma dla pacjentów aptek i z czasopisma popularnego.




  1   2   3   4   5   6   7


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna