Mała encyklopedia kultury antycznej



Pobieranie 11,54 Mb.
Strona35/159
Data23.10.2017
Rozmiar11,54 Mb.
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   159

Dejanira (gr. Dejdnejra) mit. córka etolskiego króla Ojneusa, siostra Meleagra, żona Heraklesa.

Dejdameja (gr. Detddmeja) 1. mit. córka Bellerofonta, żona Euandra, matka Sarpedona. 2. mit. córka Likomedesa, króla Skiros. Achilles w czasie pobytu na wyspie tajemnie ją poślubił. Urodziła mu syna, Neoptolemosa. 3. córka Pyrrusa II, króla Epiru, skazana przez Epirotów

na karę śmierci schroniła się do świątyni Arte­midy, mimo to poniosła śmierć.



Dejmos gr. (łac. Pallor) mit. uosobienie trwogi;

towarzyszył Aresowi, tak jak uosobienie strachu, Fobos (łac. Pavor).

Dejnarchos mówca attycki, ur. w Koryncie ok. r. 360 p.n.e., uczeń Teofrasta. Z powodu swej promacedońskiej orientacji musiał uciekać z Aten i spędził 15 lat w Chalkis. Z jego 60 mów zachowały się trzy: przeciw Demostenesowi, oskarżenie Aristogejtona i oskarżenie Filoklesa, wszystkie związane ze słynną sprawą Harpalosa, przeniewiercżego skarbnika Aleksandra W. Był zręcznym naśladowcą stylu Demostenesa. Zmarł ok. r. 290 p.n.e.

Dejno mit. zob. Gritfe.

Dejnobrates architekt macedoński wspomniany przez Witruwiusza; opracował plan założenia Aleksandrii. Jemu również przypisywano pomysł przekucia góry Atos w kolosalny posąg Alek­sandra W. trzymającego w jednej ręce miasto, w drugiej zaś ogromną czarę, z której woda miała spływać do morza.

Dejonides mit. syn Apollina i Dejony, heros-.-eponim miasta Miletu, zwany też Miletos.

dekate (gr. dekdte) dziesiąta część, dziesięcina:

l. dziesięcina wszelkich plonów ziemi, składa­na przez użytkowników pola właścicielowi, któ­rym mógł być człowiek prywatny, świątynia lub państwo. 2. dziesiąta część łupów wojennych składana w ofierze bogom. 3. opłata celna ustalona przez Alkibiadesa w r. 411 p.n.e. w Bi­zancjum dla wszystkich okrętów nieateńskich przybywających z Pontu. Po bitwie pod Ajgospo-tamoj przestano pobierać tę opłatę; wznowił ją Trazybulos w r. 389 p.n.e. Po pokoju Antalki-dasa w r. 386 p.n.e. opłata ta przestała obowią­zywać. 4. dziesiąty dzień życia dziecka; w dniu tym urządzano przyjęcia dla krewnych i przyja­ciół.



Dekeleja miasteczko na północno-wschodnim krańcu równiny ateńskiej, leżące na ważnym szlaku handlowym, którym szły transporty zboża z Eubei do Aten. W r. 413 p.n.e., w czasie wojny peloponeskiej Spartanie założyli tu obóz i rozpoczęli blokadę Aten. Stąd okres wojny pelo­poneskiej od r. 413 do r. 404 nazywa się wojną dekelejską.

Deksamenos z Chios snycerz gemm z drugiej poł. V w. p.n.e., znany z kilku gemm znajdujących się w Ermitażu w Leningradzie, w muzeum w Cambridge i w Bostonie.

delator

180


Delfy

delator lać, donosiciel; donosił zazwyczaj o przestępstwach, za które groziła kara pieniężna. W czasach cesarstwa pewna liczba ludzi trudniła się donosidelstwem zawodowo. Otrzymywali oni część kary pieniężnej przypadającej za dane przestępstwo, albo osobną nagrodę.

delegatio łac. 1. w rzymskim prawie prywatnym polecenie dane przez jedną osobę drugiej, aby zapłaciła osobie trzeciej dług należny tej ostat­niej od dającego polecenie wzgl. aby zobowią­zała się do pewnego świadczenia osobie trzeciej. 2. rozporządzenie cesarskie ustalające globalną kwotę podatków w pieniądzu i naturze na dany rok.

delfin (gr. delfin) 1. symbolizował w sztukach plastycznych starożytności morze i zwierzęta morskie. Miał się ukazywać nad powierzchnią wody przed burzą, co żeglarze uważali za ostrze­żenie przed zbliżającym się niebezpieczeństwem. Legendy mówiły o ocaleniu z fal morskich przez d. Melikertesa i Ariona. 2. machina wo­jenna: ciężar w kształcie d., zrzucany z rei na okręty nieprzyjacielskie w celu ich uszkodzenia.

Delfin gwiazdozbiór w północnej części nieba, między Orłem a Pegazem, w pobliżu Mlecznej Drogi; miał przedstawiać delfina, który wybawił Ariona.

Delfinion 1. miasto portowe na wschodnim wybrzeżu Chios. 2. miasto portowe w pobliżu Oropos w Attyce. 3. sąd w Atenach przy świątyni Apollina Delfiniosa, który rozstrzygał sprawy tych, co popełnili zabójstwo w przekonaniu, że mają prawo tak postąpić.

Delfy (gr. Delfój, łac. Delphi) dziś Kastri;

siedziba słynnej starożytnej wyroczni Apollina, położona w Fokidzie na stokach Parnasu. Zespół ruin odkopanych w końcu XIX w. przez Ćcole Francaise d'Athenes dzieli się na trzy kompleksy: okrąg święty, tzw. hieron Apollina, okrąg Ateny Pronaia zwany Marmaria oraz miasto wraz ze stadionem. Okrąg Apollina miał kształt trapezu, był otoczony murem i prze­cięty 6 terasami, które łączyła święta droga, wijąca się serpentyną od bramy wejściowej do świątyni boga. Po obu jej stronach wznosiły się pomniki, wota, skarbce. Do najsłynniejszych skarbców należały: joński skarbiec Syfnijczyków z pięknym fryzem i kariatydami (z lat 530—525 p.n.e.) oraz dorycki skarbiec Atenczyków, wzniesiony ok. r. 490 p.n.e., na którego ścianach odnaleziono dwa hymny ku czci Apollina wraz ze znakami nutowymi, z r. 138 i 128 p.n.e.

Świątynia Apollina, dorycki peripteros heksa-stylos (6x15 m), wspaniale odbudowana przez Alkmeonidów w VI w. p.n.e., dominowała nad całym okręgiem. Przy jej przyczółkach pracował słynny rzeźbiarz epoki archaicznej Antenor;

uległa ona zniszczeniu w r. 378 p.n.e., odbudo­wana zaś w latach 369—321 p.n.e., spłonęła w r. 91 i raz jeszcze została odbudowana w okre­sie panowania rzymskiego. Nad pronaosem widniał napis grecki gnothi seautonpoznaj siebie samego, oraz meden ogon — niczego za wiele. W celli stał posąg Apollina Moiragetesa. W adytonie, oprócz trójnogu, na którym siady­wała pytia, znajdował się słynny kamień, uwa­żany za pępek (omfalós) świata, oraz posąg Apollina i sarkofag Dionizosa. W pobliżu świątyni znaleziono cenne dzieła sztuki, jak brązowy posąg woźnicy z ok. r. 486 p.n.e., pochodzący z wielkiego wota Polizelosa (brata tyrana Syrakuz, Gelona), kolumnę tancerek--tyjad z początku IV w. p.n.e., przypisywaną rzeźbiarzowi Kallimachowi, oraz bazę wota bitwy platejskiej, tzw. kolumny wężowej, której część znajduje się dzisiaj w Konstantynopolu na hipodromie. Z dzieł architektury wymienić należy jeszcze teatr z IV w. p.n.e., znajdujący się u samej góry okręgu, częściowo zachowany portyk Ateńczyków i znajdujący się za nim mur poligonalny, podpierający terasę świątyni, wznie­siony w r. 548 p.n.e. Mur ten, pokryty blisko 700 inskrypcjami o doniosłym znaczeniu histo­rycznym, stał się punktem rozpoczęcia prac wykopaliskowych. Okrąg Ateny Pronaia (Straż­niczka świątyni) leży poniżej okręgu Apollina,;

składają się nań ruiny kilku budowli, jak: tolo-su — okrągłej budowli doryckiej z końca V w. p.n.e., przypisywanej architektowi Teodorosowi z Fokei, dwu świątyń Ateny, z których jedna pochodzi jeszcze z VI w. p.n.e., oraz kilku skarb­ców. Miasto otaczało okrąg Apollina z trzech stron. Jedna z dzielnic rozwinęła się w pobliżu słynnego źródła Kastalia, druga od strony za­chodniej okręgu, nad którym górował stadion, gdzie od początku V w. p.n.e. odbywały się igrzyska pytyjskie co 4 lata, w trzecim roku Olimpiady. Miasto było zamieszkane w więk­szości przez drobnych przekupniów i handlarzy dewocjonaliami, żerujących na naiwności piel­grzymów. Na wielką skalę wyzysk ten uprawiali kapłani, którzy opierali swe wpływy na szeroko wykorzystywanej służbie informacyjnej, służącej celom politycznym. Wpływ polityczny wyroczni

Delia

181


Demeter

delfickiej oraz płynące z niej dochody budziły w okolicznych miastach-państwach chęć owład­nięcia świętym okręgiem, co w rezultacie dopro­wadziło do powstania tzw. Amfiktionii Delfic­kiej (zob.), która w obronie interesów sanktua­rium prowadziła trzy święte wojny: w r. 580 p.n.e., w latach 355 - 345 p.n.e. oraz w r. 338 p.n.e.; ta ostatnia zakończyła się bitwą pod Cheroneją i zwycięstwem Filipa Macedońskiego. Po śmierci Aleksandra W. władzę nad D. prze­jęli Etolczycy, w r. 189 p.n.e. D. przeszły pod kontrolę Rzymu. Sanktuarium Apollina stano­wiło wówczas prawdziwe muzeum sztuki grec­kiej. Nagromadzone tam dzieła Fidiasza, Prak-sytelesa, Polignota i in. stały się łupem Sulli w r. 86 p.n.e., w latach późniejszych Nerona. Poszczególne przejawy troski o sanktuarium, ze strony Augusta czy Hadriana, nie mogły ura­tować prestiżu D. w nowym układzie sił poli­tycznych i społecznych. Ostatecznej zagłady D. dokonały dekrety Konstantyna Wielkiego i Teo-dozjusza II, nakazujące przewiezienie ocalałych jeszcze pomników do Konstantynopola.



Delia 1. przydomek Artemidy jako urodzonej na Delos siostry Apollina-Deliosa, używany zwłaszcza przez poetów rzymskich. 2. jedno z największych i najbardziej uroczystych świąt greckich ku czci Apollina, obchodzone na Delos co 4 lata. Wg podania miał je ustanowić Tezeusz, gdy wracając z Krety do Aten wylądował •na Delos. Na uroczystości składały się: wielka ofiara, zawody i uczta świąteczna. 3. imię boha­terki elegii Tibullusa.

Delion małe miasto w Beocji, w pobliżu Ta-nagry; znajdowała się tam słynna świątynia Apollina. W r. 424 Ateóczycy ponieśli pod D. porażkę w bitwie z Beotami; w bitwie tej So­krates uratował życie Alkibiadesowi.

Delios mit. przydomek Apollina jako uro­dzonego na Delos.



Delmimum starożytna stolica Dalmacji, zdo­byta przez Rzymian w r. 155 p.n.e.

Delos najmniejsza z wysp archipelagu Cyklad na Morzu Egejskim, czczona w starożytności jako miejsce urodzenia Apollina i Artemidy;

ruchliwe miasto portowe. W latach 477-454 p.n.e. znajdował się tam skarbiec Związku Mor­skiego. W r. 86 p.n.e. D., zniszczone przez wojska Mitrydatesa, zaczęło pustoszeć, wreszcie wyludniło się zupełnie. Od r. 1873 zaczęto pro­wadzić tu prace wykopaliskowe, które odsło­niły miasto, port i święty okrąg.



dem (gr. dtmos) gmina, podstawowa jednostka terytorialna w Attyce, wprowadzona przez Klej-stenesa. W nowym systemie podziału 10 d. two­rzyło jedną fylę, całe zaś państwo ateńskie zostało podzielone na 10 fyl lokalnych (okrę­gów). Liczba d. doszła ostatecznie do 174. Two­rząc lokalne d. włączano do danego d. wszyst­kich obywateli, którzy w czasie reformy miesz­kali na jego terytorium, bez względu na przyna­leżność (do rodu, fyli rodowej, fratrii) czy pocho­dzenie społeczne, wskutek tego jeden ród mógł być zaliczony do różnych d. Przynależność do d. była dziedziczna: do nazwiska danego obywa­tela i imienia jego ojca dodawano jeszcze nazwę jego d. Każdy d. miał samorząd gminny, wła­snych urzędników oraz własne kulty, grunty i dochody. Zgromadzenie demotów miało m.in. obowiązek baczenia, aby nie został obywatelem ktoś do tego nie uprawniony; dlatego w razie potrzeby spisy członków danego rf, poddawano rewizji. Wypadki podejrzane były rozstrzygane przez głosowanie i w razie niekorzystnego wy­niku następowało wykreślenie z listy obywateli. Jeżeli osoba skreślona wnosiła odwołanie do heliai, a sąd ten zatwierdził decyzję zgromadze­nia demotów, osoba owa traciła wolność, a mie­nie jej ulegało konfiskacie.

Demades z Aten (IV w. p.n.e.) syn rybaka, uzdolniony i cięty mówca, przeciwnik Demostenesa, zwolennik stronnictwa filomacedońskiego.

Demaratos 1. Z). 2 Koryntu, z rodu Bakchia-dów, uciekł z ojczyzny przed tyranem Kypselo-sem (VII w. p.n.e.) do Etrurii i w r. 658 osiadł w mieście Tarkwinie; wg tradycji był ojcem króla Tarkwiniusza Starego. 2. król Sparty (510-491 r. p.n,e.); wygnany przez Kleomenesa udał się do Persji, gdzie znalazł schronienie na dworze królewskim; towarzyszy! Kserksesowi w wyprawie na Grecję.



demarchos (gr. demarchos) 1. urzędnik stojący na czele demu w Atenach i w niektórych innych miastach-państwach greckich, wybierany na okres jednego roku. 2. grecka nazwa rzymskich try­bunów ludu.

Dembitzer Zachariasz uczeń Kazimierza Mo­rawskiego w latach 1882-1886, autor rozpraw filologicznych dotyczących składni u Plauta, Terencjusza, Sallustiusza oraz uwag do krytyki tekstu Krzyckiego.

Demeter mit. bogini grecka, identyfikowana z rzymską Cererą, córka Kronosa i Gai (lub Kybele), siostra Zeusa, matka Kory-Persefony.

Demetra

182


Demofanes i Ekdemos

Za pośrednictwem Tryptolemosa miała nauczyć ludzi uprawy roli, stąd szczególnie czczono ją na wsi jako boginię roli i urodzajów. Kult D. najbardziej rozwinął się w Eleusis. Religia D. była demokratyczna i w misteriach ku jej czd mogli brać udział zarówno wolni, jak niewol­nicy. Treścią świętego dramatu, przedstawianego corocznie w świątyni eleuzyńskiej i dostępnego jedynie; dla wtajemniczonych drugiego stopnia, było porwanie Kory, żale matki~za córką i po­wrót Kory z podziemi. Atrybuty D. stanowiły:

cyprys, asfodelos, kogut, pochodnia, a przede wszystkim kłosy i kwiaty maku. Postać D. wy­stępuje na wielu oryginalnych zabytkach, np. na reliefie eleuzyńskim ze szkoły Fidiasza, znaj­dującym się w muzeum w Eleusis; do najlepszych dzieł należy marmurowy posąg bogini ze szkoły Praksytelesa znaleziony w Knidos, dziś w Bri-tish Museum.



Demetra zob. Demeter.

Demetrias miasto w Magnezji położone nad Zatoką Pegazeńską, zdobyte przez konsula Fla-minina w r. 196 p.n.e.

Demetrios imię kilku królów macedońskich:

l. D. I Poliorketes (dosł. pogromca grodów), syn Antygonosa, panował od r. 295 - 287 p.n.e. Zabłysnął jako jeden z najświetniejszych wodzów hellenistycznych, zwłaszcza w sztuce oblegania miast (stąd przydomek). Wzięty do niewoli przez Seleukosa, zmarł w r. 283 p.n.e. 2. D. II (r. 239 - 229 p.n.e.), syn Antygonosa Gonatasa, prowadził wojnę z Etolczykami i z Achajami, zdobył Epir. — Imię kilku królów Syrii z dy­nastii Seleukidów: 3. D. I Soter (162-150 p.n.e.), syn Seleukosa IV Filopatora, pokonał Machabeuszów, podbił Kappadocję. Zginął w bi­twie z Aleksandrem Balasem, samozwańcem, który po nim objął tron. 4. D. II Nikator (146 --125 p.n.e.), syn poprzedniego, wypędził uzur­patora Balasa, lecz po niedługim i pełnym nie­pokojów wewnętrznych panowaniu dostał się w r. 140 do niewoli partyjskiej, skąd dopiero 10 lat później udało mu się wyzwolić. Zginął w r. 125 w walkach domowych. 5. D. III, król od r. 95 p.n.e., wojował z Fartami i zmarł u nich w niewoli w r. 87 p.n.e. 6. D. z Faleronu (r. 350 - 283 p.n.e.), uczeń Teofrasta. Kassander, syn Antypatra mianował go w r. 317 p.n.e. archontem Aten. Okres jego rządów był dla mia­sta tak pomyślny, iż Ateńczycy z wdzięczności wznieśli mu 300 posągów. Po zdobyciu Aten w r. 307 p.n.e. przez Demetriosa Poliorketesa

został skazany na śmierć; ratując się ucieczką, udał się do Aleksandrii na dwór Ptolemeusza Sotera, który często korzystał z jego rad, zwłasz­cza przy gromadzeniu zbiorów dla biblioteki, której założenie właśnie planował. D. zmarł w r. 283 od ukąszenia żmii. Był on nie tylko wy­bitnym politykiem i mężem stanu, ale również doskonałym mówcą, filozofem i uczonym; wy­mowę jego sławi Cycero i Kwintylian. Napisał szereg dzieł z zakresu historii, filozofii, grama­tyki i retoryki, których tytuły znamy z Diogenesa Laertiosa. 7. D. ze Skepsis (III w. p.n.e.), wszechstronny uczony, autor komentarza geo-graficzno-historycznego do II pieśni Windy.

8. D. z Poroś, dowódca grecki i awanturnik z końca III w. p.n.e., początkowo na służbie Korkyry, potem Rzymu, wreszcie Macedonii.

9. wyzwoleniec Cezara, późniejszy zarządca Cypru z ramienia Antoniusza, dorobił się wiel­kiego majątku. 10. filozof cynicki żyjący za Kaliguli, Klaudiusza i Nerona.



deminutio capitis zob. capitis demmutio.

demiurgowie (gr. demiwgó]) 1. jedna z trzech klas społecznych w najdawniejszym ustroju Aten, obejmująca rzemieślników, kupców, rybaków, żeglarzy i pracowników najemnych. 2. urzędnicy sprawujący najwyższą władzę w niektórych pań­stwach greckich. W Związku Achajskim odgry­wało ważną rolę kolegium 10 d.

Demochares mówca ateński, siostrzeniec Demostenesa i jego uczeń, prowadził dalej po jego śmierci politykę antymacedońską, wskutek czego został skazany na wygnanie w latach' 302 - 298 p.n.e. Po powrocie do Aten zdobył sobie zaufanie Demetriosa Poliorketesa, który, po­wierzał mu ważne zadania i poselstwa. Umarł ok. r. 280.

Demodokos 1. mit. ślepy śpiewak na dworze króla Feaków, Alkinoosa, występujący w Odysei. 2. mit. śpiewak na dworze Agamemnona w My­kenach, któremu król, wyruszając pod Troję, powierzył opiekę nad Klitajmestrą; ta jednak, związawszy się z Ajgistosem, wypędziła śpie­waka na bezludną wyspę. 3. mit. towarzysz Eneasza w walkach pod Troją. 4. D. z Leros (prawdopodobnie VI w. p.n.e.), poeta, autor kilku wierszy z Antologii Palatynskiej.

Demofanes i Ekdemos dwaj filozofowie z Megalopolis (IIIw. p.n.e.), uczniowie Arkesilaosa;

walczyli przeciw tyranowi swego ojczystego miasta, Aristodemosowi, potem obaj rządzili Kyreną.



Demofilos

183


demokracja

Demofilos grecki malarz z Himery na Sycylii, wspomniany przez Pliniusza jako nauczyciel słynnego malarza Zeuksisa (V w. p.n.e.).

Demofoon (albo Domofon) mit. 1. syn Keleosa i Metanejry z Eteusis. Rodzice powierzyli go opiece Deinetry, która chcąc mu zapewnić nie­śmiertelność nacierała go ambrozją i wkładała w ogień. Metanejra zastawszy ją przy tej czyn­ności, bojąc się o życie syna i nie rozumiejąc celu tych zabiegów, odebrała go bogini i przez to pozbawiła go nieśmiertelności. 2. syn Tczen-sza i Fedry, król Aten, uczestnik wojny trojań­skiej; w Troi wyswobodził z niewoli swą babkę Ajtrę. Po powrocie z wojny poślubił Fyllis, córkę króla Tracji. Według innej wersji, Fyllis nie mogąc się doczekać jego powrotu powiesiła się. Bogowie zamienili ją w drzewo. 3. towa­rzysz Eneasza w jego wędrówkach po upadku Troi.



Demokedes z Krotonn (koniec VI w. p.n.e.) najsławniejszy obok Hippokratesa lekarz staro­żytności, kierownik pierwszej szkoły medycznej w Grecji. Był zwolennikiem filozofii Pitagorasa, którego sam słuchał. Przez pewien czas był niewolnikiem Dariusza; za wyleczenie królowej Atossy został obsypany zaszczytami i bogac­twami. Po powrocie do kraju poślubił (wg tra­dycji) córkę słynnego atlety, Milona. Zwalczając stronnictwo ludowe, zginął z ręki jego przedsta­wiciela, Teagesa.

Demokopos (albo Damokopoś) architekt dzia­łający w drugiej poł. V w. p.n.e., budowniczy teatru w Syrakuzach.

demokracja (gr. demokratta od dimos lud i krdtos władza) ludowładztwo. W Atenach pierwsze podwaliny pod państwo demokraty­czne da* w r. 594 p.n.e. Solon, gdy przez swą reformę uwolnił chłopów od długów i przepro­wadził podział ludności na klasy majątkowe. Tyrania Pizystrata i jego synów częściowo zaha­mowała proces demokratyzacji, ale nie mogła mu przeszkodzić całkowicie. Dalszym krokiem na tej drodze była reforma Klejstenesa po wy­pędzeniu ffippiasza w r. 510 p.n.e. Klęjstenes w r. 508 p.n.e. podważył stary ustrój rodowy, pozbawiając politycznego znaczenia cztery tra­dycyjne fyle i wprowadzając nowy podział lud­ności Attyki na 10 fyl, opartych na zasadzie terytorialnej w ten sposób, że do każdej fyli wchodziła jedna dzielnica z rejonu miejskiego Aten, jedna dzielnica z rejonu przymorskiego i jedna dzielnica ze środkowego rejonu równin­nego. Ponadto zaliczono w poczet obywateli ateńskich spora ilość metojków, tzn. przybyszów z innych pańsiw greckich, którzy nie posiadali pełnych praw obywateli ateńskich. Nowy ustrój zadecydował niewątpliwie o zwycięstwie Gre­ków nad Persami; zwycięstwo pod Maratonem było to zwycięstwo średniego rolnika ateńskiego, broniącego swej wolności i swego ustroju, tak jak wygrana bitwa pod Salaminą była zwycię­stwem nowej warstwy ludności ateńskiej—ma­rynarzy. Po wojnach perskich Ateny z państwa rolniczego przekształciły się w najpoważniejsze centrum handlowe w rejonie Morza Śródziem­nego. Walka między obozem konserwatywnym kierowanym przez Kimona a obozem demokra­tycznym, na którego czele stał Efialtes, skoń­czyła się zwycięstwem obozu demokratycznego. W szóstym dziesięcioleciu V w. p.n.e. prawie zupełnie pozbawiono znaczenia staroświecką arystokratyczną instytucję Areopagu i udostęp­niono uboższej ludności urząd archonta. Kom­petencje Areopagu zostały ograniczone do są­downictwa w sprawach o zabójstwo. Gdy przy­wódca obozu demokratycznego, Perykles, prze­prowadził najważniejszy postulat swego stron­nictwa, a mianowicie zasadę wynagrodzenia za pełenienie obowiązków radnych i sędziów, nawet najubożsi obywatele mogli odtąd brać czynny udział w życiu państwa. Mimo że stronnictwo arystokratyczne czyniło jeszcze kilkakrotnie pró­by w celu odzyskania władzy, można stwierdzić, że rola eupatrydów jako warstwy skończyła się w Atenach raz na zawsze, jakkolwiek ludzie pochodzenia szlacheckiego (choćby sam Pery­kles) odgrywali jeszcze ważną rolę w życiu politycznym. Najważniejsze decyzje podejmo­wano na Zgromadzeniu Ludowym. W zasadzie każdy obywatel mógł wypowiadać się osobiście na Pnyksie, miejscu zebrań. W praktyce jednak głos zabierali przeważnie doświadczeni politycy i wyszkoleni mówcy. Wobec polityka, który wydawał się niebezpieczny dla ustroju, stoso­wano tzw. sąd skorupkowy ostraktsmós. Jeżeli 6000 spośród głosujących obywateli wypisało imię jego na skorupkach (óstrakori), przy któ­rych pomocy odbywało się głosowanie, obywatel taki musiał opuścić Ateny. Sąd skorupkowy miał na celu zapobieżenie ewentualnym zamachom na ustrój demokratyczny, nieraz jednak naduży­wano go dla rozgrywek osobistych. Najważniej­szym organem władzy ludowej było Zgroma­dzenie Ludowe ekkiesia, zwoływane mniej więcej

demokracja

184


Demokryt

co 9 dni; organem stale urzędującym była Rada, bule, składająca się z 500 członków wybieranych drogą losowania, po 50 z każdej fyli. Rada była głównym organem zarządu państwa, a więc np. wydzierżawiała roboty publiczne, kontrolowała dochody i wydatki państwa, czuwała nad budo­wą okrętów i nad wyposażeniem wojska, kon­trolowała rachunki przedkładane przez urzęd­ników; ponadto przygotowywała porządek dzien­ny i wnioski na Zgromadzenie Ludowe oraz wprowadzała w życie jego uchwały. Rada dzie­liła się na 10 prytanii, z których każda urzędo­wała przez 10-tą część roku, przy czym prze­wodniczący zmieniał się codziennie i tylko przez jedną dobę przechowywał pieczęć i klucze od skarbu i archiwum państwa. Urzędy były obsa­dzane w drodze wyborów lub przez losowanie;



było ich wiele i wszystkie w zasadzie były kole­gialne; również strategów było 10. Wszyscy urzęd­nicy byli odpowiedzialni przed Zgromadzeniem Ludowym. Urzędnik podczas wykonywania funk­cji nosił mirtowy wieniec na głowie. Ateny rea­lizowały ponadto postulaty d. kulturalnej. Dzięki upowszechnieniu sztuk plastycznych wszyscy Ateńczycy mogli oglądać wspaniałe budowle publiczne, arcydzieła rzeźby i malarstwa, które zdobiły place i ulice miasta; wreszcie przez wypłacanie tzw. teorikon, tzn. pieniędzy na bilet na widowiska teatralne, państwo dawało każ­demu obywatelowi możność wysłuchania i zo­baczenia arcydzieł tragedii i komedii. Skarb ateński mógł sobie pozwolić zarówno na opła­canie sędziów i radnych, jak na udostępnienie wszystkim obywatelom widowisk teatralnych, ponieważ po wojnach perskich państwo ateńskie stało się potęgą ekonomiczną. Jednakże Ateny nie umiały we właściwy sposób rozwiązać zagad­nienia stosunków ze sprzymierzeńcami, których traktowały w duchu imperialistycznym, co się zemściło na dalszych losach zarówno samych Aten, jak i całej Grecji. Do upadku Aten przy­czynił się również fakt, iż Zgromadzenie Ludowe ulegało zmiennym nastrojom i po śmierci Pery-klesa dało się kierować ludziom niemoralnym i nieodpowiedzialnym, jak Hyperbolos lub Alki-biades, którzy mieli na względzie jedynie własne cele. Państwo ateńskie reprezentuje najbardziej typową dla starożytności i najpełniej zrealizo­waną formę ustroju demokratycznego. Inne państwa związkowe (członkowie Związku Mor­skiego) miały przez pewien okres podobny ustrój. W Rzymie demokratyzacja ustroju re­publikańskiego polegała na reformach roz­szerzających skład i kompetencje zgromadzeń ludowych.


1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   159


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna