Mała encyklopedia kultury antycznej



Pobieranie 11,54 Mb.
Strona157/159
Data23.10.2017
Rozmiar11,54 Mb.
1   ...   151   152   153   154   155   156   157   158   159

Westa (Vesta) rzymska bogini ogniska domo­wego, należąca do grupy 12 największych bogów. Czczono ją jako opiekunkę domu, a także miasta, wreszcie państwa. Kult jej jest bardzo stary, wg tradycji został wprowadzony przez Romulusa. Mało znane są związane z nim domowe ob­rządki. Okrągła, przypominająca pierwotne chaty świątynia W. znajdowała się na stoku Palatynu, w pobliżu Regii, siedziby najwyższego kapłana, któremu bezpośrednio kult W. podlegał. Tu kapłanki bogini, westalki, czuwały nad utrzy­maniem wiecznego ognia na ołtarzu. Wierzono, że wygaśnięcie ognia przynosiło nieszczęście pań­stwu. Świętym zwierzęciem W. był osioł. Święta W. obchodzono 9 czerwca.

westalka (łac. Virgo Yeslalis) kapłanka bogini Westy. W świątyni Westy pełniło służbę sześć kapłanek, które mieszkały w tzw. atrium Vestae\

westybul

794


wiatry

jedna Z nich, tzw. Vwgo Yestalis Maxima, była przełożoną. Dziewczęta rozpoczynały służbę bo­gini w wieku od sześciu do dziesięciu lat. Wy­bierał je spośród znakomitych rodzin i prze­znaczał na służbę Weście pontifex maximus. W. pozostawały w służbie bogini przez trzydzieści lat, po czym mogły wystąpić z kolegium. Do obowiązków kapłanek należało przede wszyst­kim czuwanie dniem i nocą nad ogniem wiecz­nym w świątyni i składanie ofiar. Najcięższym przestępstwem w. było niedopilnowanie ognia i złamanie ślubu czystości. W., z której winy zagasł ogień, karano chłostą; winną złamania ślubu czystości zamurowywano żywcem, skazu­jąc na śmierć głodową. W. miały wyjątkowe przywileje; towarzyszyli im liktorzy, miały pra­wo łaski wobec skazanych, świadectwa ich miały wartość przysięgi, korzystały z zaszczytnych miejsc w teatrze.



westybul zob. yestibulum.

Westynowie (Vestini) plemię sabelskie we wschodniej części środkowej Italii, nad Morzem Adriatyckim, pomiędzy krajami Sabinów, Pc-lignów i Marrucinów; jako sojusznicy Samnitów występowali przeciwko Rzymowi, zostali jednak pokonani w r. 328 p.n.e. Brali udział w wojnie sprzymierzeńców, podczas której ostatecznie ule­gli Rzymianom.



weterani (łac. yeteranus) żołnierze w wojsku rzymskim, którzy po odbyciu określonej ilości lat służby (w okresie cesarstwa ok. 20 lat) byli zwalniani z armii (missi). Towarzyszyły temu:

nagroda pieniężna, nadanie prawa obywatelstwa i prawo zawierania małżeństwa (ws connubii).



Wettonowie (Yettones) lud w Luzytanii pomię­dzy Tagiem i Duriusem, z miastami Salmantica (Salamanca), Capara i Caura (lub Caurium). "

Wetulonia (Yetulonid) jedno z dwunastu etru­skich miast związkowych na południe od Vola-terrae; z W. mieli Rzymianie przyjąć oznaki władzy, pęki rózg (fasces), krzesło kurulne, lik-torów, togę przetykaną (toga praetexta).

Wetulońskie źródła (Vetuloniae aąuae) gorące źródła w Etrurii, w pobliżu miasta Wetulonia.

Wezuwiusz (Vesuvlus, Vesevius, Vesbius) dziś Vesuvio; wulkan w południowej Italii, na wy­brzeżu Zatoki Kumańskiej, na południo-wschód od Neapolu. W r. 340 p.n.e. Rzymianie pokonali tu Latynów, w r. 73 p.n.e. schronili się na szczy­cie W. powstańcy-niewolnicy pod dowództwem Spartakusa. Wulkan wydawał się nieczynny, jed­nakże w r. 79 wybuchł po raz pierwszy, niszcząc

całkowicie Herkulanum, Pompeje i Stabie. Póź­niej wybuchał w latach 203, 472, 512.



Wędewski Zygmunt (1824-1887) filolog kla­syczny, odbywał studia na Uniwersytecie Wro­cławskim pod kierunkiem H.Fr. Haasego, uzy­skał stopień doktora na podstawie rozprawy De Sophoclis Qedipo reege commentatio (1863). Był wykładowcą w gimnazjum w Poznaniu, w Szkole Głównej Warszawskiej do r. 1869, w latach 1873 -1887 był profesorem zwyczajnym na Uniwersytecie we Lwowie. Wydał przekłady tragedii Ajschylosa (1873), Sofoklesa (1875), Eurypidesa (1881 - 2), zajmował się literaturą polsko-łacińską, wydał Słownik łacińsko-polski (pierwsze wyd. 1874).

węzeł gordyjski zob. Gordion.

Wężyk Franciszek (1785 - 1862) literat, płodny poeta i dramatopisarz, tłumacz Edypa Sofoklesa (1804) oraz Eneidy Wergiliusza (1804). Oba prze­kłady w wersji poprawionej przez autora wyd. w 1.1 Poezji z pośmiertnych rękopisów (Kraków 1878).

wiatry w znaczeniu fizycznym rozróżnia­no w zależności od siły w. spokojne (gr. dnemoj, łac. ventf), w. burzliwe (gr. chejmbnes, thyellaf, łac. proceUae) i w. gwałtowne, wichry znane pod różnymi nazwami (gr. eknefiaj, tyfon, stróbilos, łac. turbo, typho). Rozróżniano ponadto w. lą­dowe (gr. apógejoj, łac. apogei) i morskie (gr. tropdjoj, łac. altom). W. wiejące z różnych stron świata miały oddzielne nazwy. Pierwotnie (Ho­mer, Hezjod) znane były 4 w. zw. głównymi (gr. dnemoj genikotato], -łac. venti cardinales):

l) Notus (gr. Nótos) zw. też łac. Auster — w. po­łudniowy; 2) Boreas (gr. Boreas), zw. też gr. Aparktfas, łac. Septemtrw — w. północny; 3) Zephyrus (gr. Zefyros) zw. też łac. Favonius — w. zachodni; 4) Eurus (gr. Euros) zw. też. łac. Vulturnus — w. wschodni. — Z czasem dodano jeszcze 4 w.: 5) ApeliÓtes, łac. Solanus, Subsolanus — W. wschodni na miejsce Ewosa, którym na­zwano w. południowo-wschodni; 6) gr. Kajkias, łac. Aquila — w. północno-wschodni, niekiedy uważany za północny; 7) gr. Lips, łac. Africus — w. południowo-zachodni lub zachodnio-połud-niowo-zachodni (pomiędzy Austrem i Favoniu-sem); 8) gr. Argestes, łac. Corus, Caurus — w. północno-zachodni. Z biegiem czasu wprowa­dzono jeszcze dokładniejszy podział na 12, a na­wet 24 w. Do 12 w. należały oprócz wyżej wy­mienionych: 9) gr. Meses pomiędzy Boreasem i Kajkiasem; 10) gr. Fojmkias pomiędzy Noto-



Wibiusze

795


Winicjusz

sem i Eurosem; 11) gr. Thraskias pomiędzy Bo-reasem a Argestesem; 12) gr. Libofójniks albo Libónotos pomiędzy Lipsem i Notosem. W zna­czeniu mitologicznym: według wierzeń sta­rożytnych Greków i Rzymian, w. były istotami boskiego pochodzenia i w takim charakterze występują już u Homera. Wg Hezjoda spokojne w. były potomkami Astrajosa i Jutrzenki — Eos, a gwałtowne potomkami Tyfona, którego także wyobrażano sobie jako uosobienie burzy. Z niektórymi w. (jak np. z Boreasem) związane były lokalne. mity. W wielu miejscach Grecji składano w. ofiary: m.in. w pobliżu Syldonu był im poświęcony ołtarz, gdzie raz w roku składano nocą ofiary. Mieszkańcy Delf składali ofiary w. w świętym okręgu Thyja. Przy drodze do Eleusis miał swój ołtarz Zefiros. Boreas miał ołtarz w Attyce nad rzeką Ilissos, wzniesiony na pamiątkę rozbicia w czasie burzy floty Kser-ksesa u przylądka Sepias.



Wibiusze zob. Vibii.

Wibuliusz (Lucius Rufus Yibulius) stronnik i przyjaciel Pompejusza, dla którego gromadził wojska w r. 49. Doprowadził zebrane oddziały do Korfinium, gdzie został wzięty do niewoli przez Cezara; uwolniony działał nadal na rzecz Pompejusza. Ponownie został ujęty w Hiszpanii, skąd Cezar wysłał go do Pompejusza w sprawie układów.

Wienna (dziś Yienne) miasto na lewym brzegu Rodanu w Gallia Narbonensis, stolica Allobrogów, potem kolonia rzymska.

wieża wiatrów w Atenach, zbudowana przez Andronikosa w I w. p.n.e., zachowana do na­szych czasów; posiadała zegar słoneczny i wo­dny oraz wskazywała kierunek wiatru. Na bocz­nych ścianach w. znajdowało się osiem rzeźb przedstawiających wiatry. Kierunek wiatru wska­zywała umieszczona na szczycie, obracająca się, rzeźba postaci ludzkiej.

wiktoriat (łac. victoriafus) srebrna moneta z czasów republiki rzymskiej. Kursował od pierwszej ćwierci III w. p.n.e. do r. 104 p.n.e. W. ważył 3,41 g, a po r. 217 p.n.e. 2,92 g. Przeznaczony był do handlu zagranicznego.

Wilczek Ignacy (1728 - ?) spolonizowany Sło­wak, jezuita, autor poematu łacińskiego, Car-mina... (Kalisz 1785), w którym polemizuje z Lukrecjuszem i epikurejskim materialistycznym poglądem na świat. Styl wzorowany na Lukrecjuszu.

Wilczyca Kapitolińska brązowa rzeźba etruska

przedstawiająca wilczycę karmiącą bliźnięta: Romulusa i Remusa, Uważana za symbol Rzymu. Rzeźba ta — dziś w Palazzo dei Conservatori — łącząca w sposób typowo etruski elementy na­turalizmu ze stylizacją, została wykonana na przełomie VI - V w. p.n.e. prawdopodobnie 'jako ex-voto dla Jowisza Kapitolińskiego po wypę­dzeniu Tarkwiniuszów z Rzymu, być może przez rzeźbiarza Vulca, i jeszcze w czasach średniowieczy znajdowała się przed Pałacem Lateraneńskim. Posążki bliźniąt, zniszczone prawdopo­dobnie w r. 63 p.n.e. (wg Cycerona — od ude­rzenia piorunu), zostały ponownie wykonane przed r. 1509, być może przez Antonio Pol-laiuolo.



willa zob. vil!a.

Williusze zob. ViWi.

Wiminal zob. Yiminalis collis.

Windeks (Caius lulius Vindex) pochodził ze znakomitego rodu z Akwitanii, za rządów Nerona zarządzał jako propretor północną Ga­lią. W r. 67 wystąpił zbrojnie przeciwko Nero­nowi z zamiarem wprowadzenia na tron Galby;

dla swoich celów pozyskał namiestnika Ger­manii Wirginiusza Rufusa. Kiedy znajdował się z wojskiem pod Wesontio, żołnierze Rufusa;

sądząc, że oddziały W. chcą ich zaatakować, uderzyli pierwsi; W. nie zorientował się w sytu­acji i podejrzewając, że padł ofiarą zdrady, odebrał sobie życie.

Windelicja (Vindelicid) kraina leżąca w pół­nocnej Recji między Dunajem, lnem a Alpami. W r. 15 p.n.e. podbita przez Rzymian.

Windelikowie (Vindelici) lud pochodzenia cel­tyckiego zamieszkujący pomocną Recję między Dunajem, lnem a Alpami. W r. 15 p.n.e. został podbity przez pasierbów Augusta, Tyberiusza i Druzusa. Stolicą W. była Augusta Ymdelico-rum (Augsburg).

Windobona (dziś Wien, Wiedeń) miasto nad rzeką Danubius (dziś Dunaj) u stóp góry mons Cettius (dziś Kahienberg); znane w starożyt­ności jako kwatera legionu rzymskiego i miejsce postoju floty dunajskiej. W W. umarł cesarz Marek Aureliusz Antoninus.

Windonissa (Yindonissa) dziś Windisch; miasto Helwetów w Gallia Belgica nad rzeką Aar;

zachowane urządzenia z czasów rzymskich oraz ruiny amfiteatru.



Winicjusz (Yiniciiis) 1. Lucius Vinicws, try­bun ludowy w r. 51 p.n.e., w r. 33 konsul. Do­skonały mówca. 2. Publius V., brat poprzed-

Wipsania

796

Witkowski Stanisław

niego, konsul w r. 2 n.e. Występował jako mów­ca w czasach Augusta. 3. Marcus V., syn po­przedniego, mąż Julii Liwilii, córki Gennanika, szwagier Kaliguli. Konsul w r. 30 i 45 n.e. Myślał o zdobyciu władzy po śmierci Kaliguli, ale zrezygnował z tych planów po objęciu wła­dzy przez Klaudiusza. Otruty w r. 46 przez Messalinę, której miłością podobno wzgardził. Wellejusz Paterkulus dla uczczenia jego kon­sulatu dedykował mu swój szkic dziejów rzym­skich.



Wipsania zob. Wipsaniusz 3, 4.

Wipsaniusz (yipsanius) 1. Marcus Vipsanius Agrippa, przyjaciel Augusta, doskonały wódz i organizator. Konsul w r. 37, 28 i 27 p.n.e. W r. 31 przyczynił się walnie do zwycięstwa Augusta pod Akcjum. W r. 19 dowodził w woj­nie z Kantabrami, których ostatecznie pokonał. Brał udział w wojnach o zabezpieczenie pół­nocnych granic cesarstwa. Agryppa był głównym pomocnikiem Augusta w przebudowie i rozbu­dowie Rzymu. Z jego imieniem wiąże się szereg monumentalnych budowli, m.in. wodociąg do­prowadzony do Pola Marsowego, aqua Virgo, pierwsze termy (na Polu Marsowym) i Panteon. Wykończył też budowę hali zw. Saepta Julia,, rozpoczętą przez Cezara. Działalność Agryppy pozostawiła ślady również w Galii, gdzie wybu­dował 4 drogi państwowe i wspaniale akwe­dukty w Nemausus. Agryppa był ożeniony z córką Attyka, Pomponią, na życzenie jednak Augusta poślubił jego córkę Julię, wdowę po Marcellusie. August z osobą Agryppy wiązał plany następstwa tronu. Przez nadanie mu w r. 23 władzy prokonsulamej, a w r. 18 try-buńskiej podniósł go do godności współrządcy. Agryppa uważany był za następcę Augusta, umarł jednak w r. 12. Synów Agryppy i Julii, Gajusza i Lucjusza, adoptował August. 2. Lu-cius V., starszy brat Marka Agryppy, przeciwnik Cezara. 3. Polla Yipsania, siostra Marka Agryp.-py. Na zlecenie Agryppy sporządziła (po jego śmierci) na podstawie jego zapisków geogra­ficznych mapę. 4. Yipsania Agryppina zob. Agryppina.



Wirginia (Yirginia) wedle legendy zanotowanej przez kronikarzy i historyków rzymskich z Liwiuszem na czele, córka centuriona plebejskiego, Lucjusza Wirginiusza. Dzieje jej splecione są z historią walki plebejuszy z patrycjuszami w latach 451 - 449. Piękność W. zwróciła uwagę jednego z decemwirów, Appiusza Klaudiusza.

Nie mogąc inną drogą zdobyć dziewczyny, ka­zał swemu klientowi, Markowi Klaudiuszowi, sprowadzić ją do domu jako niewolnicę. Marek oświadczył publicznie, że W. jest córką jego niewolnicy, którą mu ukradziono i którą żona Wirginiusza podała za swą córkę. Gdy nie po­mogły protesty ojca dziewczyny i jej narzeczo­nego, Icyliusza (ponieważ Appiusz jako sędzia uporczywie potwierdzał słowa swego klienta), zrozpaczony Wirginiusz przebił pierś córki no­żem, nie godząc się na jej hańbę. Wypadek ten oburzył zgromadzony lud i przyczynił się do drugiej secesji plebsu na Górę Świętą, w rezul­tacie czego zostało opublikowane sławne prawo dwunastu tablic.



Wirginiusze zob. Virginu.

Wiriatus (Viriathus) przywódca oporu w Lu-zytanii przeciw rzymskiej agresji. Wg rzymskich źródeł historycznych trudnił się pierwotnie pa­sterstwem. Był jednym z Luzytańczyków, którzy uszli rzezi dokonanej przez prokonsula Galbę, w r. 150 n.e. Postanowiwszy pomścić krzywdy, zebrał oddział Luzytańczyków i przez kilka lat zadawał klęski armiom rzymskim. W r. 140 zmusił prokonsula Fabiusza Serwilianusa do zawarcia pokoju, który został nawet ratyfiko­wany przez senat. Jednakże jeszcze w tym samym roku namiestnik Hispania Ulterior Serwiliusz Caepio wznowił wojnę i spowodował zamordo­wanie W., przekupiwszy ludzi z jego otoczenia. Historycy rzymscy podkreślają wyjątkowe przy­mioty charakteru W., szczególnie zaś sprawie­dliwość, którą wykazywał przy podziale łupów.

Witeliusze zob. Yitellii.

Witkowski Stanisław (1866-1X1950) jeden z najznakomitszych filologów polskich, uczeń Morawskiego. Poza dwoma pracami dotyczą­cymi literatury rzymskiej całą twórczość nauko­wą poświęcił badaniom literatury greckiej i ję-z; ka greckiego. Do najbardziej znanych jego prac należy Historiografia grecka i nauki pokrewne (Kraków 1925 - 7) oraz Tragedia grecka (t. 1-2, Lwów 1930). Ponadto wiele prac poświęcił Homerowi, twórczości Herondasa, Safony, Kal-limacha, Arystofanesa. Zajmował się też pol­skim średniowieczem i humanizmem oraz za­gadnieniami papirologii, języka kojne, historią Grecji i Egiptu (m.in. Historia Egiptu w epoce Ptolemeuszów, Lwów 1938, Kleopatra, Lwów 1939 oraz opracowanie historii epoki Peryklesa w Wielkiej Historii Powszechnej). Był profesorem Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1902 -1935.

797


wyzwoleńcy

Witrowiusz (Marcus Pollio Vitruvius) ok. 70 -- ok. 20 p.n.e.; rzymski inżynier zajmujący się architekturą i mechaniką. W latach 27-3 na­pisał traktat De architectwa Hbri X (O archi­tekturze ksiąg dziesięć), który zachowa! się bez rysunków i szkiców sytuacyjnych sporządzonych przez autora. Oparty na dorobku teoretycznym i praktycznym specjalistów greckich i rzymskich oraz na bogatym doświadczeniu, traktat W. jest jedynym znanym nam starożytnym podręczni­kiem architektury. Na jego treść składają się:

budownictwo publiczne i prywatne (księgi l - 7), hydraulika (księga 8), konstrukcja zegarów wod­nych i machin wojennych (księgi 9 -10). Całość zawiera wiele dygresji omawiających problemy z zakresu filozofii, muzyki, meteorologii, astro­nomii itd. W III w. n.e. M. Cetius Faventinus dokonał z traktatu V. streszczenia: Artis archi-tectonicae prnatis publicisgue usibus adbreyiatus liber (Zarys architektury w jednej księdze dla użytku prywatnego i publicznego). Przekład:

K. Kumaniecki, O architekturze ksiąg dziesięć, Warszawa 1956, PWN.

Witwicki Władysław (1878-1948) znakomity . uczony polski, autor prac z dziedziny filozofii i psychologii oraz etyki, historii sztuki i religio­znawstwa. Znany jako świetny tłumacz i ko­mentator dialogów Platona.



wodociągi zob. akwedukt.

Woelke Franciszek Antoni (1788-1862) pro­fesor literatury greckiej i rzymskiej na Uniwer­sytecie Warszawskim od r. 1825. Autor prac z zakresu literatury greckiej i rzymskiej, pracy o poezji Sarbiewskiego (De Sarbieviana poesi wyd. w r. 1825) oraz prac leksykalnych (Dyk-cjonarz lacińsko-grecko-polski, 1831, i Elementu linguae graecae, 1825).

Wolfram Jan Stefan (1824-1870) filolog kla­syczny, studiował w Berlinie, otrzymał stopień doktora na podstawie rozprawy De tribunis plebis usque ad decemwalem potestatem (1856). Był profesorem Szkoły Głównej Warszawskiej. Zajmował się teatrem rzymskim, zasłużył się jako tłumacz komedii Plauta (Aulularia, Captm, Mostellaria, Trinummus 1873) i Terencjusza (Andria).

Wolkacjusz (Yolcatius) 1. V. Sedigitus, opra­cował ok. r. 100 p.n.e. zestawienie autorów tzw. palliaty oraz ocenił ich twórczość. 2. Lucius V. Tulliis, konsul w r. 66 p.n.e. Nie dopuścił Ka-tyliny do ubiegania się o konsulat. W walkach pomiędzy Pompejuszem i Cezarem stał po stro­nie tego ostatniego. 3. prawnik; uczniem jego był wybitny prawnik w czasach Cycerona, Au-lus Cascellius (zob.). 4. V. Terentianus, żyjący w wieku I/n n.e., autor nie zachowanej historii rzymskiej; identyfikowany z V. autorem komen­tarzy do dzieł Cycerona; inni identyfikują autora komentarzy z S. V. Galllcanusem, jednym z au­torów życiorysów cesarzy rzymskich, tzw. Scrip-tores historiae Augustae (zob.); jego dziełem jest żywot Ayidiusa Cassiusa.

Wolskowie Oac. Yolsci) lud italski zamieszku­jący południowo-zachodnią część Lacjum, w do­rzeczu rzeki Lirys. Po długotrwałych i zaciekłych walkach z Rzymem W. zostali ok. r. 338 p.n.e. pokonani. Zob. Koriolan.

woluta Oac. volutd) ślimacznica, zwój, charak­terystyczny element dekoracyjny kolumny po­rządku jońskiego, część kapitelu spoczywająca na echinusie (zob.). Znana jest także jako ele­ment dekoracyjny w Asyrii, Persji, na Cyprze oraz w sztuce mykeńskiej.

wróżby zob. divinatio.

Wulkan (Yulcanus) mit. staroitalskie bóstwo ognia jako siły destrukcyjnej (wulkanicznego). Tym tłumaczy się fakt umieszczania świątyń W. poza miastem. Wedle jednej wersji tradycji, kult W. był wprowadzony przez Romulusa;

o dawności kultu świadczy to, że obrzędy powie­rzano kobieciekapłance. Nierzymskie imię W. dowodzi, że kult jego przybył z zewnątrz, być może ze wschodniej części Morza Śródziemnego, przez Etrurię. Szczególnie czczony był w Ostii, gdzie — jak się wydaje — był głównym bogiem. W czasie jego święta (Yolcanalia 23 sierpnia) wrzucano do ognia rybki. Można to tłumaczyć w ten sposób, że ofiarowywano mu takie istoty, które w normalnych warunkach pozostawały poza zasięgiem jego działania, aby oszczędzić te, które mogły łatwiej paść jego ofiarą. W. nie miał legendy, w późniejszym okresie identyfi­kowano go z Hefajstosem.



wymowa zob. retoryka.

wyzwoleńcy w Grecji za czasów Homera instytucja wyzwolenia nie była jeszcze znana, stosowano jedynie wykupywanie jeńców wojen­nych z niewoli. Fragmentaryczne wiadomości do­tyczące VI w. p.n.e. pozwalają stwierdzić, że w tym okresie instytucja wyzwolenia już ist­niała i że wcześni tyrani posługiwali się nią nieraz na wielką skalę, ze względów politycznych. W wieku V p.n.e. wyzwalanie niewolników stało się ogólnie przyjętym zwyczajem. Akt wyzwo-

wyzwoleńcy

798


wzdłużenie metryczne

lenia dokonywany był albo przez państwo, albo przez prywatnych właścicieli niewolników (zob. niewolnictwo). W, (apeleutheros) musiał obrać sobie swego ostatniego pana za patrona i za­stępcę prawnego (prostdtes). Patron dziedziczył po bezpotomnie zmarłym w. W umowie doty­czącej wyzwolenia mogły być nałożone na w. różnego rodzaju obowiązki na rzecz byłego pana (paramone), np. obowiązek przebywania przez określony czas w domu tego ostatniego i wy­konywania różnych prac. Patron miał prawo wymierzania w. kary cielesnej. Jeśli w. uchylał się od wypełniania swych obowiązków lub obrał sobie innego patrona, mógł być na podstawie skargi dike apostasiu byłego pana znowu oddany mu w niewolę. Jeżeli jednak były pan przegrał taki proces, w. stawał się wolny od wszel­kich obowiązków w stosunku do byłego pana. W Rzymie . Instytucja wyzwolenia znana była najstarszemu prawu rzymskiemu. Początkowo wyzwolony niewolnik nie stawał się człowiekiem całkowicie wolnym, a uprawnienia, które po­siadał w stosunku do niego jego dawny pan, były znacznie szersze niż w czasach historycz­nych. Stanowisko prawne w. (libertinus, a w sto­sunku do byłego pana—libertus) było uzależ­nione od jego wieku oraz od formy wyzwole­nia (zob. manumissio). Prawa obywatelskie »f. były ograniczone. Nie mogli sprawować urzę­dów i zajmować stanowisk kapłańskich, być członkami senatu czy też służyć w legionach, i nie mieli pełnego prawa głosowania w zgro­madzeniach publicznych. W dziedzinie prawa prywatnego podlegali władzy swego byłego pana (zob. patronus) i różnym ograniczeniom. Za cza­sów wczesnej republiki w., których liczba była dość znaczna, stanowili w Rzymie średnią war­stwę ludności, składającą się z rzemieślników, kupców, lekarzy, nauczycieli i niższych funkcjo­nariuszy państwowych. Niektórzy w. pełnili bar­dzo odpowiedzialne funkcje w domach i gospo­darstwach swych patronów. Pod koniec okresu republikańskiego właściciele niewolników zaró­wno dla podniesienia swego prestiżu społecz­nego, jak i z chęci zysku (znaczne kwoty płacone przez niewolników za wyzwolenie) nierzadko

dokonywali nowych masowych wyzwoleń. Wsku­tek tego wyzwolenie przestało być wyłącznie na­grodą za wierną i sumienną służbę, stało się zaś także furtką, przez którą do grona obywateli rzymskich przedostawały się najczęściej jednostki bezwartościowe i cudzoziemcy. Na próżno sta­rał się zapobiec temu cesarz August, wprowa­dzając ograniczenia wyzwoleń (lex Aelia Sentia i lex Fufia Caninid). Za czasów cesarstwa w. ce­sarscy pełnili bardzo odpowiedzialne funkcje administracyjne, przede wszystkim w kancela­riach cesarskich, co dawało im możność uzyski­wania wielkich wpływów politycznych. Praktykę obsadzania stanowisk administracyjnych w. ce­sarskimi ograniczył Hadrian, zastrzegając waż­niejsze stanowiska dla osób ze stanu rycerskiego. Na mocy przywileju cesarskiego (natalium resti-tutio, ius anuli aurei) w. mógł otrzymać pełne uprawnienia obywatelskie. W czasach poklasycz-nych, prawdopodobnie pod wpływem prawa greckiego i hellenistycznego, władza patrona nad w. została pod wieloma względami zwiększona. Justynian zniósł wiele dawniejszych ograniczeń wyzwolenia, przyznał w. pełne prawa obywatel­skie i zniósł zakaz zawierania przez wyzwoleniec małżeństw z niektórymi dostojnikami państwo­wymi.

wzdłużenie metryczne 1. wzdłużenie zgłoski w wyrazie posiadającym zbyt wiele zgłosek krótkich i dlatego niewygodnym do użycia w heksametrze daktylicznym, np. w wyrazie athónatos, złożonym z czterech zgłosek krótkich, wzdłużano zgłoskę pierwszą (ostatnia mogła być wzdłużona przez pozycję); zamiast niewygodnej do zastosowania w heksametrze formy Olfm-pojo ^--'——^ używano UlympoJo ———^, zamiast egnóese^ egnójese ———^J, itp. 2. wzdłużenie krótkiej zgłoski wygłosowej pod wpływem arsy, np. Horacy, Sermones I 5, 90: callidus Ht soledt umerfs portdre yidtor —^1^' l _\-/^/| _^v^ | - — | _^<^ | _ o (soleat za­miast soleat). Zjawisko to jest charakterystyczne dla heksametru daktylicznego; w innych miarach zdarza się tylko wyjątkowo. W heksametrze spotykamy je najczęściej w męskich cezurach, znacznie rzadziej w arsie innych stóp.

z



1   ...   151   152   153   154   155   156   157   158   159


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna