Mała encyklopedia kultury antycznej



Pobieranie 11,54 Mb.
Strona151/159
Data23.10.2017
Rozmiar11,54 Mb.
1   ...   147   148   149   150   151   152   153   154   ...   159

Tryton

764

Trzycieski Andrze)

Tryton (Trilon) mit. bóg morski wyobrażany w postaci półrybiej (z rybim ogonem), uważany za syna Posejdona i Amfitryty. T. nazywano w ogóle istoty o rybich ogonach żyjące w morzu i stanowiące orszak Posejdona. T. odgrywały w legendach rolę drugorzędną. Przedstawienia T. grających na wydrążonych muszlach stano­wiły częsty element dekoracyjny. Niekiedy wspo­minany jest r. jako bóg jeziora Trytonis w Libii. Występuje on także w lokalnej legendzie beoc-kiej z Tanagry, wedle której za pogwałcenie święta Dionizosa i napaść na kąpiące się wieś­niaczki został zabity. Żeńskimi odpowiednikami T. były Nereidy.

tryumf (łac. triumphus) najwyższe wyróżnienie wojskowe w Rzymie, przyznawane przez senat wyposażonemu w imperium wodzowi, który wy­grał wojnę wypowiedzianą wrogowi zgodnie z przyjętym rytuałem i powiększył granice pań­stwa o zdobyte terytoria. Wódz ubiegający się o prawo odbycia /. nie mógł przed otrzymaniem go przekroczyć granicy miasta Rzymu (pomoerium). Zatrzymywał się na Polu Marsowym, senat zaś udawał się do położonej tam świątyni Bellony dla przyjęcia sprawozdania o sukcesach militarnych. Po uzyskaniu zgody senatu tryum­fator składał swe naczelne dowództwo (impe­rium) i odbywał uroczysty wjazd do Rzymu w otoczeniu podległych mu jednostek wojsko­wych. Uroczystości trwały trzy dni. Pochód ciągnął z Pola Marsowego przez Porta Carmen-talis na Forum Romanum, koło Wielkiego Cyr­ku, Świętą Drogą (via Sacra) na Kapitel. Tryum­fator, ubrany w tunica palmata i w purpurową, obszytą srebrnymi liśćmi palmowymi togę, toga picta, z wieńcem laurowym otaczającym skro­nie, siedział z berłem w ręku na pozłacanym rydwanie zaprzęgniętym w cztery białe rumaki. Niewolnik, który stał za nim, trzymał nad jego głową złotą koronę Jowisza (w kształcie wieńca dębowego) i przestrzegał wodza, by nie chełpił się swym szczęściem. Rydwan otaczała rodzina, następnie szli zwycięscy żołnierze, każdy z wień­cem wawrzynowym na głowie, krzycząc io trium-phe, co powtarzały towarzyszące orszakowi tłu­my. Żołnierze śpiewali pieśni na cześć wodza, nie brakło dowcipnych, a nawet sprośnych pio­senek (zob. Fescennint versus). Przed tryumfa­torem jechały wozy obładowane zdobyczą, nie­siono tablice, które wieściły nazwy zwyciężonych plemion i ludów, oraz malowidła przedstawia­jące zdobyte kraje i miasta. Na koniec szli zna­komici jeńcy, skuci w łańcuchy, w otoczeniu swych rodzin; gdy rydwan przybył na Forum, odprowadzano ich do więzienia i zabijano. Za jeńcami wiedziono ofiary dla Jowisza Kapito-lińskiego, przed samym zaś rydwanem aktorzy nieśli fasces laureat! w otoczeniu orkiestry (cor-nicines) i śpiewaków mających wykonać pieśni tryumfalne; za nimi postępowali urzędnicy pań­stwowi. Na Kapitelu senatorowie w białych togach wychodzili na spotkanie tryumfatora, który składał Jowiszowi dziękczynne ofiary, złotą koronę i część łupów. Uroczystość koń­czyła się podniosłą ucztą, w której nie brali udziału jedynie konsulowie, jako wyżsi od try­umfatora i wyposażeni vy imperium urzędnicy. W wypadku, gdy senat odmówił wodzowi prawa do odbycia 1; mógł on odwołać się do zgroma­dzenia ludowego lub odbyć t. na własną rękę na Górze Albańskiej (Albanus mons). Lex Morda Parcia ograniczała ilość odbywanych /. Gdy wódz nie spełniał wszystkich przepisanych do odbycia /. warunków, zezwalano mu nieraz na odbycie tzw. małego /., czyli owtio (zob.). W czasach cesarstwa wodzowie zrzekali się pra­wa do /., gdyż wiedli wojnę pod auspicjami ce­sarza, który sam odbywał /., a wodzowi przy­znawał jedynie ornamenta (insygnia) triumphalia. Imiona tryumfatorów wpisywano do specjal­nych rejestrów, fasti triumphales.

tryumfalny łuk (łac. arcus triumphalis) właś­ciwa architekturze rzymskiej budowla — pom­nik w kształcie łukowo sklepionej bramy, z jed­nym przejściem głównym albo z dodatkowymi dwoma bocznymi. Pierwowzór /. /. stanowią prawdopodobnie bramy wznoszone z okazji od­bywanych przez rzymskich wodzów wjazdów try­umfalnych. Najwcześniejszym /. /. był /. 1. Ster-tiniusa (ok. r. 196) na Forum Boarium. Z 38 /. /. w Rzymie zachowało się 5: /. Druzusa, Tytusa, Septimiusza Sewera, Gallienusa i Kon-stantyna. T. 1. zachowały się również w prowin­cjach rzymskich.



Trzycieski Andrzej (Tricessius) ok. 1530-1584;

dworzanin Zygmunta Augusta i Stefana Bato­rego, protestant, przyjaciel J. Kochanowskiego, pisał po polsku i po łacinie liczne utwory wier­szem i prozą: wiersze religijne, epigramaty, pa-negiryki, elegie itd. Jest aulorenł m.in. utworu żałobnego na śmierć Kochanowskiego Threnodia in funere nobilissimi viri D. Johannis Cochanorii, poetae poloni excellentissimi (Kraków 1585). Wy­dał też Epigramnefifn liter I-II (Kraków 1565)



trzydziestu tyranów

765


Tukidydes

i Sylvarum liber I-III (Kraków 1568). Z osobą ostatniego Jagiellona związany jest paszkwil pro­zą na małżeństwo króla z Barbarą Radziwiłłówna pt. Dialogus de coniugio Sigismundi Augusti (1548), oraz Encomium Sigis. Aug. (Kraków 1573). Jego Oratio pro Republica et Rege przełożeni przez Jakuba Lubelczyka (1559) jest jakby pierwszym polskim hymnem państwowym.



trzydziestu tyranów 1. komisja ustanowiona w Atenach przez oligarchów przy poparciu wo­dza spartańskiego Lizandra, po kapitulacji Aten, w r. 404 i zawarciu pokoju kończącego wojnę peloponeską. Komisja trzydziestu, powołana do opracowania nowej konstytucji, przekształciła się w faktyczny rząd. Początkowo poczynania 1.1. były nacechowane umiarkowaniem dzięki sta­nowisku przywódcy umiarkowanego obozu oli­garchicznego, Teramenesa. Później wpływ decy­dujący wywierać zaczął Kritias, który — wspie­rany przez siły wojskowe Spartan — zaczął sto­sować terror. Teramenes, który usiłował prze­ciwstawić się krwawym metodom, został ska­zany na śmierć. Wszystkie wybitniejsze osobi­stości z obozu demokratycznego, jeśli nie rato­wały się ucieczką, padły ofiarą zemsty oligar­chów. Ucierpiało też wielu obywateli, którzy ściągnęli na siebie podejrzenie lub wskutek znacznych bogactw obudzili chciwość panującej kliki. Metody rządzenia zainaugurowane przez Lizandra bardzo szybko spowodowały zupełną zmianę w nastrojach Greków w stosunku do Sparty. W r. 403 Ateńczycy wystąpili zbrojnie przeciw tyranom. Najwybitniejszy z uchodźców, Trazybulos, na czele powstańców zajął miejsco­wość Fyle i tam odparł atak wojsk zmobilizo­wanych przez t. Następnie wtargnął do Pireusu, którego ludność wzięła masowy udział w dal­szych walkach. Kritias został zabity, a reszta kolegium trzydziestu musiała zrezygnować z wła­dzy na rzecz komisji dziesięciu, ustanowionej przez zgromadzenie 3000 obywateli (które nomi­nalnie, po obaleniu demokracji w r. 404 miało sprawować suwerenną władzę). 2. nazwa nadana w czasach cesarstwa rzymskiego uzurpatorom, którzy pod panowaniem cesarza Galiena, w III w. n.e., zagarnęli władzę w prowincjach i miano­wali się cesarzami; najbardziej znani są Tetrikus i małżonek Zenobii, Odenatus.

tuba zob. salpinks.

Tubero przydomek rodu Eliuszów (zob. Aelii). 1. Quintiis Aelius T., zięć Lucjusza Emiliusza Paulusa, pod którego dowództwem brał udział

w wojnie z Perseuszem. 2. Quintus Aelius T. zw. Stoikiem, syn poprzedniego, przeciwnik Grakchów, pretor z r. 123, consul suffectus z r. 118 p.n.e., stoik, uczeń Panajtiosa, prawnik, mówca i historyk rzymski. Dzieło historyczne T. obejmowało okres od czasów najdawniejszych do początku wojny domowej Pompejusza z Ce­zarem. Z dzieła tego posiadamy jedynie frag­menty podobnie jak i z pism prawniczych T. Cyceron umieścił go jako jedną z osób dialogu w De republica. 3. Lucius Aelius T. zob. Aelii 1. 4. Seius T. zob. Seius 4.



Tucca (Plotius T.) przyjaciel Horacego i Wer-giliusza. Po śmierci Wergiliusza wydał na po­lecenie Augusta wraz z poetą Wariuszem Eneidę Wergiliusza.

Tuccius (Marcus T.) edyl w Rzymie w r. 192 p.n.e., w latach 190-188 pretor w kraju Brut-tium.

Tucydydes zob. Tukidydes.

Tuder prastare miasto umbryjskie, położone na wzgórzu, na drodze pomiędzy Rzymem a Mewanią; zachowane znaczne części murów w okolicy dzisiejszego miasta Todi.

Tuditanus 1. Publius Sempronius T., brał udział jako trybun wojskowy (tribanus multum) w bitwie pod Kannami i dzięki dzielnej posta­wie udało mu się ocalić część wojska. W r. 213 jako pretor dowodził wojskiem pod Ariminum, w r. 205 walczył z Filipem Macedońskim i zawarł z nim pokój. Jako konsul w r. 204 odniósł zwy­cięstwo nad Hannibalem pod Krotonem. 2. Titus Sempronius T., pretor w r. 197 p.n.e., brał udział w walkach w Hiszpanii, gdzie umarł z ran. 3. Marcus Sempronius T., trybun ludowy w r. 193, wydał ustawę przeciwko dopuszczającym się nadużyć, w r. 185 był konsulem i pokonał Ligurów. 4. Caius Sempronius T. jako konsul w r. 129 miał rozstrzygać spory w sprawie re­formy rolnej Grakchów, lecz uchylił się od tego. Prowadził wojnę w Illirii, początkowo bez po­wodzenia, ostatecznie jednak odniósł zwycię­stwo; w Rzymie znany był jako doskonały mówca, napisał jakieś dzieło historyczne oraz rozprawę o urzędach. Zachowane drobne frag­menty.

Tukidydes jeden z najwybitniejszych history­ków starożytnych; urodził się między r. 460 a 455, pochodził z attyckiego demu Halimus. Ród r. nie był jednak attyckiego pochodzenia, lecz wywodził się z książąt trackich; ojciec jego miał na imię Oloros. W pierwszych latach wojny

Tulcis

766


Tunes

peloponeskiej, ściśle w r. 424, został T. strate­giem. Powierzono mu wówczas obronę wy­brzeży Tracji przed Spartanami. W zimie r. 424/ /23 w czasie oblężenia przez Brazydasa miasta Amfipolis, należącego do Aten, dowodzący obro­ną strateg Eukles wezwał T. na pomoc. T. nie zdążył jednak na czas z odsieczą, za co został skazany przez zgromadzenie ludowe w Atenach na wygnanie i konfiskatę majątku.. Na wygnaniu przebywał 20 lat; okres ten spędził w Tracji. Wtedy też odbywał swoje podróże, w czasie których zwiedził szereg krajów greckich, a być może także Syrakuzy. Po powrocie do ojczyzny żył już niedługo, nie znamy jednak dokładnie miejsca ani daty jego śmierci. Możemy ustalić ją jedynie na tej podstawie, że T, wspomina o zburzeniu murów ateńskich przez Lizandra w r. 404, a nie pisze już o ^ ich odbudowie w r. 393, wobec tego musiał umrzeć w każdym razie po r. 404. T. jest autorem Historii wojny peloponeskiej w 8 księgach. Dzieło jest nie skoń­czone, obejmuje lata 431-411. Układ jego przed­stawia się następująco: księga l mówi o przy­czynach wojny, księga 2, 3, 4 i początek 5 — o pierwszym jej okresie, czyli o tzw. wojnie archidamijskiej, trwającej do pokoju Nikiasza;



księgi 6 i 7 o wyprawie sycylijskiej, księga 8 o okresie od wyprawy sycylijskiej do r. 411. W rozwoju historiografii T. odegrał bardzo dużą rolę. Zasługa jego polega przede wszyst­kim na tym, że stworzył podstawy krytyki histo­rycznej, badał również dokładnie przyczyny i skutki poszczególnych wypadków, uważając, że historia jest łańcuchem wydarzeń pozostają­cych ze sobą w związku przyczynowym. Wy­kluczył całkowicie wpływ czynników nadprzy­rodzonych na przebieg historii i uważał, że wszystkie wydarzenia historyczne są wyłącznie wynikiem działania ludzi, ich namiętności, ich rozumnego lub nierozumnego postępowania.

Tulcis rzeka na wschodnim wybrzeżu Hiszpa­nii, niedaleko miasta Tarraco.

Tulingowie (Tulingi) lud w Galii nad Renem, sąsiadujący z Helwetami i Raurykami.

Tuliusze zob. Tulili.

Tulli Tuliusze, rzymski ród patrycjuszowski i plebejski. Gałąź patrycjuszowska wygasła już we wczesnym okresie. Późniejsi Tuliusze należą do plebejuszy. 1. Marcus Tullius, utopiony na rozkaz Tarkwiniusza Pysznego za zdradę tajem­nicy państwowej. 2. Marcus T. Longus, konsul w r. 500, walczył z Fidenatami. 3. Marcus T.

Cicero, pradziad sławnego mówcy, znany z kon­serwatywnych poglądów, zwalczał szwagra. Mar­ka Gratidiusza, zmierzającego do wprowadzenia tajnego głosowania („prawa o tabliczkach") w rodzinnym mieście. Umarł w r. 106. 4. Marcus, T. Cicero (Starszy), ojciec mówcy. Gruntownie wykształcony lecz słabego zdrowia, nie brał udziału w życiu politycznym. Pieczołowicie na­tomiast dbał wraz ze swą małżonką, Helwią, o wychowanie synów. 5. Lucius T. Cicero brat poprzedniego, przyjaciel Marka Antoniusza, któ­remu towarzyszył do Cylicji w r. 102. 6. Marcus T. Cicero zob. Cicero 1,4. T. Quintus T. Ci­cero zob. Cicero 2,3. 8. Marcus T. Decula, konsul z r. 81 p.n.e. (razem z Cn. Dolabellą, zob. Cornelii z przydomkiem Cinna, nr 3). 9. Lucius T., przyjaciel Attyka, legat Cycerona w Cylicji. 10. T. Laurea, wyzwoleniec Cycerona, autor trzech zachowanych epigramów greckich i dystychów łacińskich na gorące źródło, które miało wytrysnąć po śmierci Cycerona w jego willi w Puteoli. 11. Marcus T. Tiro zob. Tiro. 12. T. Maxmws, autor łacińskiej inskrypcji me­trycznej (z wieku II n.e.).' 13. T. Marcellus z Kartaginy, wspomniany u Kassjodora autor (nie zachowanej) pracy w 7 księgach o sylogiz-mach. 14. T. Yalentinus, wódz Trewirów, wzięty do niewoli przez Rzymian, został stracony na rozkaz cesarza Domicjana.

Tullianum (Carcer Tullianus) podziemna część więzienia mamertyńskiego nazwana tak od Ser-wiusza Tuliusza, który ją kazał wybudować. Miejsce stracenia m.in. spiskowców Katyliny.

Tullius Servius zob. Servius l.

Tullus Hostiiius trzeci król rzymski. Prowa­dził wojnę z Albą Longą i Sabinami, zdobytą Albę zburzył, a mieszkańców przesiedlił do Rzy­mu, na wzgórze Celius. Pokonał również Sabi-nów. Wg tradycji wzniósł w Rzymie budynek przeznaczony na posiedzenia senatu, zwany curia Hoslilia. Podobno zginął zabity przez piorun, ponieważ zbyt mało troszczył się o sprawy zwią­zane z religią i kultem bogów. Przypuszczalnie imię jego ma charakter ajtiologiczny i mogło po­wstać dla wyjaśnienia nazwy kurii Hostiiiuszowej.

Timielikus (Thumelicus) syn Arminiusza i Tus-neldy, urodzony w więzieniu rzymskim w Ra­wennie, wychowany w Rawennie, według przy­puszczeń — w szkole gladiatorskiej.

Tunes (albo Tunis) warowne miasto w Afryce na północo-zachód od Kartaginy, u ujścia rzeki Katada.

tunica

767


Tusnelda

tunica (łac. tunica) . spodnia szata używa.na przez Rzymian w domu, szyta z lekkiej niefarbo-wanej materii wełnianej, bez rękawów lub — rzadziej — z rękawami. Odpowiednik greckiego chitonu, rodzaj koszuli. Nakładano ją przez głowę, opasywano w biodrach, a nad pasem pod­ciągano, tworząc zanadrze. Wychodząc z domu nakładano na t. togę. Wcześnie zaczęto używać dwu jednocześnie: wierzchniej /. exterior oraz spodniej /. interior zwanej też subucula. Senato­rowie używali /. ozdobionych z przodu (od szyi do brzegu dolnego) szerokim pasem purpuro­wym (fatus clavus, stąd: t. laticlavia)', obywatele stanu rycerskiego — pasem wąskim (angustus clayus, stąd t. angusticlavid). Wodzowie odbywa­jący tryumf wdziewali t. palmata, ozdobioną haftowanymi złotymi liśćmi palmowymi.

Turbo zob. Marcii 17.

Turioj (gr. Thwioj, łac. Thurii lub Thurium) miasto w Lukanii nad rzeką Krathis, nad Zatoką Tarentyjską (sinus Tarentinus), założone w r. 443 p.n.e. (na miejscu zburzonego Sybaris) przez kolonistów greckich 7'. było jednym z najlepiej rozwijających się miast greckich w południowej Italii. W r. 193 p.n.e. Rzymianie założyli tu kolonię, zmieniając jednocześnie nazwę miasta na Copia.

turnia łac. w wojsku rzymskim część składowa oddziału jazdy noszącego nazwę dla (zob.). Ala dzieliła się na dziesięć t., każda /. na trzy dekurie.

Turnus 1. bohater Eneidy Wergiliusza, postać związana z podaniami italskimi; był synem Daunusa, bratem nimfy latyńskiej lutumy, kró­lem Rutulów, który rościł sobie prawo do ręki Lawinii, córki króla Lacjum, Latinusa; kiedy Latinus przyrzekł Lawinie Eneaszowi trojańskie­mu, T. wystąpił zbrojnie i zginął z ręki Eneasza. 2. poeta rzymski, satyryk z I w. (za Nerona i jego następców), bardzo ceniony przez współ­czesnych mu poetów; dzieła jego nie zachowały się.

Turonowie (Turones, Turoni) lud w Galii nad rzeką Liger, sąsiadujący z Piktonami i Kar-nutami; główne miasto Caesarodunum (dziś Teurs).

Turpilianus Petronius zob. Petroniusz 4

Turpilius 1. Sextus T., komediopisarz rzymski, współczesny Terencjuszowi, urn. ok. r. 104 p.n.e. Tłumaczył komedie Menandra i innych poetów przedstawicieli tzw. komedii „nowej". Z twór­czości T. zachowały się jedynie luźne fragmenty

13 komedii. 2. Lucius T. Silanus, w wojnie Rzymu z Jugurtą walczył pod wodzą Metellusa Numidyjskiego. By} jedynym Rzymianinem, któ­ry uszedł z życiem z bitwy pod Vacca. Z tego po­wodu został oskarżony o zdradę i stracony.



Turpio zob. Ambmus Lucius Turpio.

Turranius 1. T. Niger, przyjaciel Terencjusza. Warrona; jemu zadedykował Warro drugą księgę swego dzieła o rolnictwie. De re rustica. t. Manius T. znany z uczciwości, jako pretor w r. 44 p.n.e. ociągał się z przejęciem od Anto­niusza zarządu nad jedną z prowincji.3. Caius T. według Tacyta zajmował się aprowizacją Rzymu za Tyberiusza i Klaudiusza. 4. T. Cracilis z Hisz­panii, żyjący w I w. n.e. (lub wcześniej) autor wielu (nie zachowanych) dzieł naukowych z za­kresu geografii, rolnictwa oraz dzieł przyrodni­czych.

turris (łac. dosł. wieża, gr. pyrgos) jedna z najważniejszych machin wojennych, w kształcie wieży, poruszana na kołach; podprowadzana do murów obronnych służyła do ich bezpośredniego atakowania przez ukrytych w /. wojowników.

Turulius Publius jeden ze spiskowców biorą­cych udział w zamachu na Cezara w r. 44 p.n.e.;

w tym samym roku został kwestorem w prowincji Bitynii. W r. 43 dowodził flotą, po porażce pod Filippi zebrał rozbitków na Wschodzie. Później przyłączył się do Antoniusza, wydany jednak przez Antoniusza Oktawianowi, został skazany na śmierć i stracony na wyspie Kos.



Tusci zob. Etruskowie.

Tuscułmn zob. Tuskulum.

Tuskulanki spolszczona forma tytułu dzieła filozoficznego Cycerona Tusculanae disputationes w pięciu księgach (Rozmowy tuskulańskie), których tytuł wiąże się z Tuskulum, gdzie Cyceron posiadał willę; tam miały być prowadzone rozmowy stanowiące treść dzieła.

Tuskulum (Tusculum) miasteczko w Lacjum na południowy wschód od Rzymu; po bitwie nad jeziorem Regillus w r. 496 p.n.e. zostało municypium rzymskim, jak wiele innych miast latyóskich. Ze względu na malownicze poło­żenie na zboczu Gór Albańskich 7'. ściągało bogatych Rzymian, którzy budowali tutaj wspa­niałe wille, m. in. posiadał tutaj willę Cyceron.

Tusnelda córka Segestesa ze szczepu Cherus-ków, żona księcia Cherusków, Arminiusza;

po śmierci Arminiusza uwięziona przez Rzymian wydała na świat w więzieniu rzymskim w Ra­wennie syna, Tumelikusa.



tutela

768


tutela

tutela (łac. opieka, gr. epitropeja) w staro­żytnej Grecji znana była opieka nad mało­letnimi, którym zmarł ojciec, oraz nad kobie­tami. Opiekun małoletnich sierot (epitropos), ustanawiany był zazwyczaj w testamencie. Jeżeli nie zostało to dokonane, w Atenach, Sparcie i Syrakuzach z mocy prawa opiekunem stawał się najbliższy krewny zmarłego. Jeśli brakło testamentowego i ustawowego opiekuna, to na żądanie zainteresowanych wyznaczał opiekuna archont. Kobieta, bez względu na wiek, przez cale życie pozostawała pod opieką ojca, brata, męża lub syna, albo też w braku ich, pod opieką ustanowionego opiekuna. Opiekuna kobiet na­zywano zwykle kyrios. Kobieta mogła także sprawować opiekę, jednakże w charakterze opiekunki występowała łącznie ze swym kyrio-sem, którego współdziałanie przy dokonywaniu przez nią ważniejszych aktów prawnych było z reguły konieczne. W Atenach opiekun w zastęp­stwie swych podopiecznych sprawował kult po­śmiertny ich ojca, troszczył się o dostarczenie środków utrzymania dla żony i dzieci zmarłego oraz zarządzał jego majątkiem zgodnie z ostat­nią wolą zmarłego i odpowiednimi przepisami prawnymi. Nad sprawowaniem opieki czuwał w Atenach archont, który mógł samodzielnie wymierzać kary. Ponadto w okresie sprawowa­nia opieki przez opiekuna każdy obywatel mógł wystąpić przeciwko niemu ze skargą o wyrzą­dzenie sierotom krzywdy osobistej lub o naru­szenie ich majątku. Skazanie w takim procesie pociągało za sobą nie tylko karę pieniężną, lecz także karę na czci i odebranie opieki. Po za­kończeniu opieki opiekun obowiązany był zło­żyć z niej sprawozdanie rachunkowe i w ciągu pięciu lat mógł być przez byłego pupila pozywany w sprawach dotyczących opieki. W Rzymie t. była, podobnie jak w Grecji, prastarą insty­tucją, występującą w dwóch postaciach; w postaci opieki nad niedojrzałymi (tutela impuberum) i opieki nad kobietami (tutela mulierum). Jeżeli niedojrzały albo kobieta stali się z pewnych przyczyn (np. śmierć ojca, wyzwolenie) prawnie niezależnymi (sui iuris), otrzymywali opiekuna (futor) ze względu na to, że przez brak odpo­wiedniego rozeznania znaczenia aktów prawnych lub przez „słabość płci" (infirmitas sexus) mogli spowodować uszczuplenie lub utratę posiada­nego przez nich majątku rodzinnego. Przed wydaniem ustawy XII tablic opiekę z mocy prawa (t. legitima) sprawowała osoba, która

w razie ewentualnej śmierci pupila byłaby jego ustawowym dziedzicem. Głównym celem opieki było bowiem chronienie majątku rodziny agna-tycznej, ochrona pupila przed skutkami nieo­patrznego działania stanowiła cel drugorzędny. Ustawa XII tablic dopuściła także ustanawianie opiekuna w testamencie (/. testamentami). Po­czątkowo opiekun małoletniego mógł admini­strować jego majątkiem według własnego uzna­nia (domini loco), ewentualne zaś akty prawne pupila po ukończeniu 7 roku życia, dotyczące zbywania majątku lub zaciągania zobowiązań, wymagały formalnej zgody ze strony opiekuna (interpositio auctoritatis). W czasach, kiedy wy­dano ustawę XII tablic, opieka zaczęła się prze­kształcać z uprawnienia w obowiązek. Władza państwowa przystąpiła do kontrolowania dzia­łalności opiekunów i usuwała ze stanowiska opiekuna te osoby, których postępowanie uznała za podejrzane (remotio suspecti tutoris). Ustawa XII tablic dała możność domagania się od tutora, który roztrwonił majątek pupila, zwrotu podwój­nej wartości sprzeniewierzonego majątku (actio rationibus distrahendis in duplum). Opieka nad pełnoletnimi kobietami sui iuris, która początko­wo zapewne przedstawiała się tak samo, w oma­wianym okresie również uległa ograniczeniu. Pełnoletnia kobieta sui iuris uzyskała swobodę administrowania swym majątkiem i w zasadzie samodzielnie dokonywała aktów prawnych. Tylko przy niektórych ważniejszych aktach prawnych (np. wyzwolenie niewolnika, zbycie majątku) wymagana była aprobata opiekuna. Od /. mu­lierum wolne były westalki. W II i I w. p.n.e. postępujący upadek rodziny patriarchalnej i zna­czna zmiana poglądów sprawiły z jednej strony, że opieka przestała być sprawą rodzinną, a stalą się stopniowo publiczną powinnością (munus publicum) chronienia interesów pupila, z drugiej zaś że opieka nad pełnoletnimi kobietami sui iuris straciła znaczenie. Lex Atiha zobowiązała pretora miejskiego, aby działając łącznie z try­bunami plebejskimi wyznaczał opiekuna (futor Atiiianus) dla niedojrzałych nie mających opie­kuna testamentowego i ustawowego. Była to tzw. t. dativa. Znacznie została też zaostrzona odpowiedzialność majątkowa opiekuna. Ponie­waż wskutek tych zmian sprawowanie opieki stało się bardzo uciążliwe, wielu powoływanych do jej pełnienia starało się tego uniknąć. Było to jednak dopuszczalne tylko z ważnych powodów, uznanych przez prawo (excusationes). Władza



1   ...   147   148   149   150   151   152   153   154   ...   159


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna