Mała encyklopedia kultury antycznej



Pobieranie 11,54 Mb.
Strona138/159
Data23.10.2017
Rozmiar11,54 Mb.
1   ...   134   135   136   137   138   139   140   141   ...   159

stłengis (gr. stlengis) 1. złota lub z pozłacanej skóry przepaska na włosy zdobiąca głowy zwy­cięzców na igrzyskach, posłów udających się do wyroczni oraz kapłanów biorących udział w uro­czystych ceremoniach religijnych, w misteriach ku czci Cerery i Prozerpiny; wotum składane w ofierze bogini Artemidzie. 2. skrobaczka (por. strigilis).

stłumienie zob. synkopa.

stoa gr. krużganek z kolumnadą wokół domu, gymnazjonu lub placu; wewnętrzną ścianę ko­lumnady ozdabiano malowidłami (zob. Stoa Pojkile).

Stoa Pojkile (gr. Stoa Pojkile, dosł. stoa bar­wna, tradycyjnie w jeż. poł. zw. Portykiem Pstrym). Wspaniały portyk na Agorze w Ate­nach, wybudowany przez Kimona ok. r. 450 p.n.e., ozdobiony malowidłami Polignota, Mi-kona i Panajnosa, przedstawiającymi wielkie czyny Ateńczyków od legendarnej walki z Ama­zonkami aż po historyczną bitwę pod Marato­nem. Malowidła wykonane były techniką alfresco albo na tablicach drewnianych powleczonych bia­łą gipsową zaprawą. Od ok. r. 310 p.n.e. S. P. stała się siedzibą szkoły filozoficznej Zenona, która stąd nazwana została stoicką.

Stobajos loannes ze Stoboj w Macedonii, ży­jący w pierwszych dziesiątkach lat V w. n.e., autor dzieła w 4 księgach Eklogon, apofthegmd-t6n, hypothekon biblia tettara (Wypisy, wypo­wiedzi i nauki). Jest to wybór tekstów z ponad 500 autorów greckich (poetów, filozofów, mów­ców, historyków i in.), dokonany jakoby dla użytku syna autora — Septimiusza. Wybór do­konany został według zagadnień (np. fizyka,

Stobeusz

703


stoicyzm

teoria poznania, etyka itd.). S. nie zawsze ko­rzysta z oryginalnych źródeł, często wykorzy­stuje ekscerpty dokonane już przed nim. Praca zachowana jest niekompletnie, brak wstępu i znacznej części księgi drugiej. Tytuły przekazane są u S. nie zawsze dokładnie, tekst jednak jest często bardziej poprawny niż w rękopisach śred­niowiecznych, a niekiedy dzieło jego jest jedy­nym źródłem poznania danego autora.



Stobeusz zob. Stobajos.

Stoboj (gr. Stóboj) miasto w Pajonii nad Eri-gonem, zburzone w IV w. przez Gotów.

Stoechades Insulae nazwa 5 wysp na Morzu Śródziemnym, lezących przy południowym wy­brzeżu Galii, na wschód od Massilii.



stoicyzm system filozoficzny powstały podo­bnie jak epikureizm i sceptycyzm w epoce helle­nistycznej, monistyczny i materialistyczny, prze­ciwstawiający się systemom Platona i Arystote­lesa. Szkołę stoicką założył w Atenach ok. r. 300 p.n.e. Zenon z Kition (mieściła się ona w kruż­ganku zwanym Stoa Pojkile i stąd wzięła nazwę), a rozwinął, ujął w system i ugruntował Chrysyp z Sołoi, scholarcha w latach 232 - 205. Rozróż­niamy trzy etapy rozwoju Szkoły. Pierwszy obej­mujący tzw. Starą Szkołę, do której należeli twórcy systemu: Zenon i Chrysyp, drugi okre­ślany jako Średnia Szkoła, którą reprezen­towali działający na przełomie II i I w. na Rodos. Panajtios i Posejdonios, oraz trzeci tzw okres rzymski z okresu cesarstwa, którego przed­stawicielami byli Seneka, Epiktet i Marek Aureliusz (Młodsza Szkoła). Właściwa dok­tryna stoików ukształtowała się już w pierwszym okresie. Dzieliła ona filozofię pojętą jako naukę mądrości i doskonałości (wet'Ś) na trzy części:

logikę, fizykę i etykę. Logika ma charakter propedeutyezny w stosunku do innych nauk (stoicy pierwsi użyli zresztą tego terminu na określenie nauki o znaku i o tym, co on ozna­cza). Do logiki zaliczano naukę o języku oraz naukę o prawdziwości zdań obejmującą rozwa­żania epistemologiczne i logiczne w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Tej drugiej części dawano też nazwę Dialektyka, która powszechnie przyjęła się w średniowieczu dla oznaczania logiki w ogóle. Stoicy stworzyli (jest to głównie dziełem Chrysypa) drugi obok arystotelesow-skiego system logiki starożytnej, pełniejszy i ogólniejszy od pierwszego, dzieląc się zasługami z przedstawicielami szkoły megarejskiej, Diodo-rem z Kronos i Pilonem z Megary, od których

zaczerpnęli najważniejsze pomysły. Logika ta w swoich założeniach odpowiada całkowicie ogólnej logice zdań w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Podstawę systemu filozoficznego sto­ików stanowi Fizyka pojęta jako nauka o naj­ogólniejszych zasadach bytu i rzeczywistości. Fizyka stoików głosiła, że świat ma budowę jednolitą i cały jest materialny. Bytem jest jedy­nie to, co działa lub podlega działaniu, a więc ciała (somatyzm). Rzeczywistość cielesna składa się z dwóch elementów: biernego (to pdschon) i czynnego (to pojun). Pierwiastek czynny, który stoicy pojmowali na wzór heraklitejskiego ognia, jest immanentny rzeczom i on decyduje o cha­rakterze i stopniu rozwoju bytowego rzeczy od najprostszych do najbardziej ukształtowanych. Element czynny nazywany też przez stoików ognistym tchnieniem (pneumd) ma jednocześnie w swoim najwyższym ukształtowaniu charakter rozumnej zasady rządzącej światem (logos). Wszechświat rządzony rozumnie, według ko­niecznych praw, jest jeden, nieograniczony, wieczny i nieskończony, a jednocześnie w cią­głym ruchu i zmianie. Rozwój świata ma charak­ter cykliczny. Wszystko powstaje dzięki pier­wiastkowi ognistemu — pneumie, która stanowi rację zarodkową wszystkich późniejszych postaci świata (logos spermatikós) i wszystko też znaj­duje swój ostateczny kres w ogniu, w końcowej fazie rozwoju wszechświata. Logika i fizyka stanowią podstawę najważniejszej części filo­zofii, którą zdaniem stoików była Etyka, ustalająca prawidła życia indywidualnego i spo­łecznego człowieka. Zasadą postępowania etycz­nego, które powoduje szczęście człowieka (eudaj-monfa), jest życie zgodne z naturą i prawami wszechświata, którego człowiek jest cząstką. Zgodność ta zakłada poznanie praw rządzących światem i polega z jednej strony na umiejętności uniezależnienia się od wszelkich niepomyślnych okoliczności i zachowaniu wobec nich postawy wewnętrznego opanowania, z drugiej strony na rozumnym wyborze rzeczywistego dobra. Życie zgodne z naturą utożsamia się z cnotą, cnota natomiast jest czymś jedynym i niepodziel­nym, ale i wystarczającym do szczęśliwego życia. Mądrość człowieka polega na świadomym wy­borze cnoty jako dobra i zupełnej obojętności i wyrzeczeniu się tego, co jest jej zaprzeczeniem, a więc przede wszystkim wszelkich afektów i nierozumnych namiętności. Głosząc jako ideał etyczny postawę beznamiętności (apdtheja) wobec

stola

704


Strabon

pozornych dóbr, s. kładł jednakże silnie nacisk na obowiązki człowieka wobec innych ludzi, którzy są elementem harmonii wszechświata i stanowią jedną zespoloną z wszechświatem całość. Nadaje to etyce stoickiej ponadindywidu-alistyczny charakter i społeczne piętno.



stola łac. wełniana suknia kobieca noszona na tunice (tunica interior), pod płaszczem (palia), długa, fałdzista, na ramionach zeszyta lub spięta agrafkami., Była pochodzenia greckiego, wy­kazywała znaczne analogie z chitonem, który wprowadzono do Rzymu w II w. p.n.e. Oficjal­ny, zaszczytny strój przysługujący wyłącznie matronom rzymskim. W późniejszych wiekach (od III w. n.e.) zastąpiona przez togę i dalma-tykę (tunikę z długimi rękawami).

Stolo przydomek rodu Licyniuszów (zob. Licmii). 1. Caius Licinius Calvus S., trybun wojskowy w r. 378 p.n.e., w r. 368 pierwszy z rodu plebejskiego magister equitum. 2. Caius Licinius Calvus S; trybun ludowy w r. 376 p.n.e. razem z Lucjuszem Sekstiusem, z którym wy­bierany był następnie trybunem co rok, w ciągu 10 lat. W czasie swego urzędowania przepro­wadzili ustawy dotyczące poprawy położenia plebejuszy i dostępu plebejuszy do urzędu kon­sula (leges Liciniae Sextiae). W r. 364, a następnie w r. 361 był konsulem. Oskarżony przez patrycju-szy o posiadanie większej ilości ziemi, niż pozwa­lała na to wniesiona przez niego ustawa, został ukarany grzywną.

Stomios grecki rzeźbiarz działający w począt­kach V w. p.n.e. Wykonał posąg Hieronima z Andros, zwycięzcy w igrzyskach olimpyskich.

stopa (gr. pus, łac., pes) termin metryczny oznaczający najmniejszą jednostkę rytmiczną, powtarzającą się w wierszu. S. samodzielnymi, z których budowano wiersze, są: daktyl _1^-"^', anapest '^a^'—, jamb ^ -, trochej —^'. Przez ściągnięcie w tych s. dwóch krótkich ele­mentów w jeden element długi lub rozwiązanie elementu długiego na dwa elementy krótkie powstają inne s; które mogą być użyte w wier­szu zastępczo zamiast s. wyżej wymienionych;

zastępczo mogą występować; spondej (.1— za­miast daktyla, —-L zamiast anapestu), trybrach ('^ó\^/ zamiast jambu, '^"^"^-' zamiast tro­cheja), proceleusmatyk (\-a^'.^"^ zamiast ana­pestu). S. obejmującą najmniej jednostek cza­sowych, zwanych morami (zob. mora), jest pyrrich ^'^; pyrrieh występuje tylko zastęp­czo jako ostatnia s. akatalektycznych wierszy

jambicznych i ma wtedy wartość jambu ('^1 ^), a pozą tym spotykamy go niekiedy, jakkolwiek bardzo rzadko, w funkcji bazy (czyli dwuzgło-skowego nagłosu) w niektórych wierszach eol­skich. Do wierszy mierzonych na s. należą przede wszystkim wiersze jambiczne i trocheiczne rzymskiego dramatu okresu republikańskiego, np. senar jambiczny: o_|o_|o_|o—| | o_ | \^t^ i septenar trocheiczny: —o | _o | | _o | .Lo | .ic; [ ^.o l _<^ l ^. Tylko ostatnia pełna s. każdego z tych wierszy ma tezę krótką, wszystkie zaś inne s. mają tezę obojętną pod względem iloczasu. Ponieważ w greckiej metryce wiersze mierzone są nie na s., lecz na metra (zob. metrum), rzymski senar odpowiada greckiemu trymetrowi jambicznemu: o_^»_| l o—'^'— | o_>>_^, a rzymski septenar tro­cheiczny greckiemu tetrametrowi trocheicznemu katalektycznemu: l.\^L^ [ —'^'—o | .L^JL^ | —^^t. Metrum jambiczne (o—»^'_) ma tylko pierwszą tezę obojętną pod wzigędem iloczasu, a metrum trocheiczne (—^i— o) tylko tezę drugą.

Strabaks 1. S. z Aten, grecki rzeźbiarz żyjący w połowie IV w. p.n.e. lub później, znany z in­skrypcji na bazie (nie zachowanego) posągu, Samipposa z Elidy, znalezionej na ^Akropolis ateńskiej. 2. grecki rzeźbiarz z I w. p.n.e. znany z inskrypcji.

Strabo 1. Cnaeus Pompeius S., ojciec Pom-pejusza. W r. 90 walczył ze sprzymierzeńcami, w r. 89 p.n.e. był konsulem, w r. 87 p.n.e. bronił Rzymu przed Mariuszem. 2. S. Aemilianus, w r. 156 n.e. consul suffectus (dokooptowany), przyjaciel Apulejusza. 3. Seius S. zob. Seius 3.

Strabon (Strabo) z Amazei w Foncie, sławny geograf grecki (ok. 68 p.n.e. — ok. 20 n.e.). Studiował filozofię (arystotelesowską i stoicką), później poświęcił się studiom historycznym i przede wszystkim geograficznym, odbył wiele podróży, był w Rzymie, wziął udział w wyprawie zorganizowanej na rozkaz Augusta do Arabii, zwiedził Egipt. Zachowało się niemal kompletnie jego dzieło geograficzne Geograf ikd hypomnemata (Zapiski geograficzne) w 17 księgach. Nieco wcześniejsze chronologicznie dzieło historyczne, Historika hypomnemata (Zapiski historyczne) w 47 księgach, zachowało się jedynie we frag­mentach. W dziele geograficznym, opracowanym bardzo gruntownie, S. korzysta krytycznie z po­przedników, podaje wiadomości z historii ludów, których kraje opisuje (Europa, Azja i Afryka),

strateg


705

Strattis


z ich kultury, wierzeń itp. Obok dzieł Klaudiusza Ptolemeusza jest to najbardziej podstawowe w starożytności dzieło geograficzne. Historia napisana przez S. miała być dalszym ciągiem historii Polibiusza, zaczął ją jednak od Aleksan­dra W. i doprowadził do ostatniego ćwierćwiecza I w. p.n.e. Oba dzieła pisane są prozą naukową, wolną od retoryki. Zapiski geograficzne docze­kały się w XV w. przekładu łacińskiego.

strateg (gr. strategós dowódca) członek — ustanowionego przez Klejstenesa dla kierowania sprawami wojskowymi i sprawowania dowództwa na wojnie — kolegium dziesięciu (prawdopodob­nie po jednym z każdej fyle) urzędników, wy­bieranych corocznie (od czasów Peryklesa w gło­sowaniu jawnym) spośród obywateli ateńskich. Początkowo na wojnę wyruszali wszyscy s. i sprawowali dowództwo kolejno, zmieniając się codziennie; po wojnach perskich wysyłano trzech, dwu albo tylko jednego s., pozostali zaś sprawowali funkcje wojskowo-administracyjne (zabezpieczanie miejscowości przed napaścią wroga, nadzór nad podatkami, pobór rekruta) oraz sądownicze, dotyczące przestępstw woj­skowych (np. dezercji). Od czasów wojen per­skich ustala się również stanowisko pierwszego s. zraza jako funkcja doraźna (Miltiades w r. 490), później coraz bardziej długotrwała (Kimon, syn Miltiadesa, po zwycięstwie nad Persami nad Eurymedontem w r. 468) i mająca znaczenie nie tylko wojskowe, ale i polityczne. Perykles sprawował je bez przerwy przez 15 lat (443 - 429), kierując faktycznie polityką ateńską; w r. 407 Alkibiades obwołany został przez lud s. o nie­ograniczonej władzy (s. outokrator). Urząd j. występował również, poza państwem ateńskim, w Syrakuzaeh (w r. 405 Dionizjusz, a w r. 316 Agatokles sprawował władzę jako s. autokrator) oraz w państwach hellenistycznych. W Egipcie stojący na czele okręgów podatkowych s. spra­wowali władzę wojskową i administracyjną, a w III w. ftkże sądowniczą; w Związku Etol-skim w końcu IV w. i w Związku Achąjskim •w III w. .r. sprawował władzę wykonawczą.

Strategios z Cezarei, sofista z IV w. n.e., profesor retoryki w Konstantynopolu. Zachował się jego list do Grzegorza z Nysy.



Stratios syn Sarpedona, grecki rzeźbiarz zna­ny z sygnatur na dwóch bazach z Delos, dato­wanych według kształtu liter na III - II w. p.n.e.

Stratokles 1. mówca ateński pozostający d r. 307 na służbie Demetriosa Poliorketesa;

jako stronnik Macedończyków, był przeciwni­kiem Demostenesa i jego głównym oskarżycie­lem w procesie harpalejskim (zob. Demostenes oraz Harpalos). 2. S. z Rodos, stoik, jeden z młodszych (I w. p.n.e.) uczniów Panecjusza (Panajtiosa), autor (zachowanej w wyciągu) Historii stoików. 3. Cnaeus Arrius S. z Aten, grecki ceramik działający w okresie Augusta, znany z napisu na pomniku grobowym z Pałacu Konserwatorów w Rzymie.

Straton 1. grecki kamieniarz działający w V w. p.n.e., pracował przy budowie Erechtejonu w Atenach. 2. S. z Argos, grecki rzeźbiarz dzia­łający w okresie hellenistycznym. Pracował razem z ojcem, Ksenofilosem. Sygnatury obu artystów znaleziono na bazach z Argos, z okolic Tirynsu i z okolic Kleonaj. 3. S. z Lampsakos, zwany fizykiem, filozof ze szkoły Arystotelesa, następ­ca Teofrasta w scholarchacie Likejonu. Inter­pretował pisma Arystotelesa naturalistycznie, zaprzeczając istnienia przedmiotów niematerial­nych i transcedentnych poza przyrodą. Jego podstawowe dzieło Perl kintseos (O ruchu) znamy jedynie we fragmentach.

Stratonides grecki rzeźbiarz, przypuszczalnie z Aten, działający w poł. IV w. p.n.e., wykonał dwa pomniki wotywne dla Asklepiejonu w Ate­nach.

Stratonikeja (gr. Stratontkeja) miasto w Karii, niedaleko rzeki Marsyas. Nazwane tak przez Antiocha Sotera ku czci jego żony, Stratonike. Znajdowała się tu świątynia Zeusa Chrysaoreusa, miejsce posiedzeń delegatów miast związkowych Karii. W okresie rzymskim cnitas libera. Odno­wione przez Hadriana otrzymało nazwę Hadriam-polis.

Stratonikos 1. bogacz grecki żyjący za pano­wania Aleksandra W. Bogactwa jego stały się przysłowiowe. 2. kitarysta i współczesny Demostenesowi poeta ateński; o jego ciętym dowci­pie mówi Atenajos. 3. S. z Kyzikos, grecki rzeźbiarz i toreuta, pracował w Pergamonie dla Attalosa i Eumenesa (241 • 159 p.n.e.) przy rzeźbach Galów.

Stratos (gr. Slrdtos) 1. stolica Akarnanii na zachód od rzeki Achelaos. Odbywały się tu zebrania ludowe związku miast akarnańskieh. 2. miasto w zachodniej Arkadii. 3. dawniejsza nazwa miasta Dyme w Achai. 4. komediopisarz grecki, przedstawiciel komedii średniej; zacho­wane jedynie tytuły utworów.

Strattis 1. tyran z Chios, któremu Dariusz

45 — Mała encyklopedia kultury antycznej



strenane

706


stroficzna budowa

zlecił zbudowanie mostu na Dunaju podczas wyprawy scytyjskiej (koniec VI w. p.n.e.). 2. przedstawiciel staroattyckiej komedii. Na­pisał ok. 16 komedii, z których zachowały się fragmenty. 3. S. z Olynthos, autor dziełka w 5 księgach o dziennikach rozchodu i dochodu Aleksandra W. oraz pism O rzekach, O źródłach i O śmierci Aleksandra W.

strenae łac. podarki, prezenty, jakie składano sobie nawzajem w dniu Nowego Roku. Naj­wcześniejszą wzmiankę o zwyczaju składania s. przekazał nam Plaut. Zazwyczaj ofiarowywano słodycze i owoce, w późniejszym okresie także inne podarki, do pieniędzy włącznie. Nawet August otrzymał dary pieniężne od narodu i senatu w dniu Nowego Roku; zwyczaj ten trwał w okresie cesarstwa, jakkolwiek niektórzy cesarze starali się go usunąć.

strigilis (lać; od stringo oczyścić z czegoś, skrobać, zeskrobać; gr. stlengls, ksystrfs) skro­baczka, strigilla; metalowe ostrze o kształcie zbliżonym do sierpu, -zaopatrzone w krótki uchwyt w rodzaju pętli albo w prostokątną rękojeść. Najczęściej metalowa (brąz, żelazo, srebro, złoto, elektron) bądź też z rogu, kości nawet — z kosztownych kamieni. Służyła przede wszystkim zapaśnikom do zeskrobywania oliwy, potu i kurzu z ciała, używali jej także kąpiący się w łaźniach.



strofa (gr. strophś obrót) 1. zwrotka, czyli układ wierszy stanowiący zamkniętą całość ryt­miczną i powtarzający się w danym utworze poetyckim, np.:

Dianom tenerae dicite yirgines intonsum pueri dicite Cynthium Latonamque supremo diiectam penitus Iovi.

S. ta (Horacy, Carmina I 21, 1-4) składa się z dwu asklepiadejów mniejszych (_——'^"^'-i|| ^^^1-^1-), ferekrateja (--—_'>^"^'-—) i glikoneja (———ł-/'^'—^'—). Z czterech członów składają się także s. alcejska (zob.) i saficka (zob. saftckie wiersze l). Tego rodzaju krótkie, a najczęściej trzy lub czterowierszowe 5. występują w greckiej liryce monodycznej, tj. u Sa­lony, Alkajosa i Aaakreonta, oraz w poezji rzymskiej, u Katullusa i Horacego, a także u późniejszych poetów łacińskich. S. greckiej liryki chóralnej oraz partii lirycznych greckiego i rzymskiego dramatu mają przeważnie znacznie większą objętość i o wiele bardziej skompliko­waną budowę. Wiersze tych s., zwłaszcza w liryce

chóralnej Pindara, składają się bardzo często z dwóch, trzech lub więcej członów; np. w skład wiersza kaj semnus ochetus, Hipparis hójsin drdei stratón (Pindar, Ody olimpijskie V 12, wyd. Turyna) wchodzi dodrans II -l—L\^i\^^, chorijamb -'-\-J\^1- i dochmius ^ '- L \^. Poszczególne człony nie zawsze są oddzielone od siebie dierezą, tzn. koniec członu nie musi się zbiegać z końcem wyrazu. Natomiast obowią­zujące są dierezy między poszczególnymi wier­szami. Oprócz członów i wierszy można jeszcze wyróżnić w s. periody. Są to okresy rytmiczne, które czasem pokrywają się z pojedynczymi wierszami, czasem zaś obejmują po kilka wierszy i mają postać jakby małych strof znajdujących się w obrębie dużej strofy. Jako klauzula periodu występuje często jakiś człon krótszy lub dłuższy albo też jakościowo odmienny od członów reszty periodu. Na końcu periodu obowiązuje nie tylko dierezą, ale dopuszczalne są także hiatus i syllaba anceps. Periody tego rodzaju są szczególnie wy­raźne w wielu .?. dramatu; np. s. u Sofoklesa (Filoktet 169-179) zawiera trzy periody: pierw­szy składa się z 3 glikonejów (^—|-'-<-a^-'-| '^'-i) i ferekrateja (——] .'-'^1^1-'-1—), drugi z 2 glikonejów i asklepiadeja większego (-'-l -'-'^-^-'_|—^"^'-'-[_'>-^\^'-L[^'-'-), trzeci z do-dransa I (-L'^"^'-'-!-'-'^), glikoneja i ferekrateja. 2. w greckiej liryce chóralnej i w partiach lirycz­nych dramatu .?. oznacza pierwszą zwrotkę trój­dzielnego układu, w którym po s. następuje tak samo zbudowana antystrofa i odmienna od nich w budowie metrycznej e p od a. Występu­jące często w dramacie dwudzielne układy stroficzne (dyady) zawierają tylko s. i antystrofę. Zob. stroficzna budowa.



Strofady (gr. Strofades, łac. Strophades insulae) zw. pierwotnie Plota], dwie wyspy na Morzu Jońskim, na południe od Zakyntu (Zakynthos), bogate w winnice. Według legendy wyspy te były zamieszkane przez harpie.

stroficzna budowa występuje w utworze poe­tyckim, jeżeli utwór zawiera strofy (zob.) wyka­zujące responsję, czyli ścisłą odpowiedniość ukła­du rytmicznego. Responsja w poezji greckiej po­lega na tym, że dwie lub więcej strof dokładnie odpowiada sobie nie tylko w podziale na człony, wiersze i periody, lecz także pod wzigędem ilości, jakości i kolejności następstwa długich i krótkich zgłosek. Dozwolone są tylko bardzo drobne od­stępstwa od tej zasady. Strofy spotykane tu i ówdzie w rzymskim dramacie okresu republi



stroficzna budowa

707


Styks

kaóskiego odpowiadają sobie tylko rodzajami i kolejnością następstwa poszczególnych wierszy. Natomiast odpowiadające sobie wiersze dwu strof (np. 2 dyrostry anapestyczne) mogą mieć różną budowę. Utwór poetycki ma budowę mo-nostroficzną, jeżeli powtarza się w nim tylko jeden rodzaj strofy. Taka budowa występuje w wielu utworach lesbijskiej liryki monodycznej oraz w części utworów liryki chóralnej; dopusz­czalna jest również w partiach lirycznych grec­kiej komedii i dramatu satyrowego; tę budowę stosują także używający strof lirycy łacińscy, pojawia się również, chociaż rzadko, w rzymskim dramacie. Wyższy stopień responsji stroficznej wykazuje budowa epodyczna; polega ona na tym, że po strofie następuje odpowiadająca jej bu­dową antystrofa i inaczej już zbudowana epoda. Ta triada stroficzna o schemacie a a b może powtarzać się w utworze wiele razy. Jest to budowa typowa dla greckiej liłyki chóralnej;



początki jej spotykamy już u Alkmana i taką budowę ma większość utworów Pindara i Bak-chylidesa. Budowa epodyczna występuje również w dramacie greckim, tu jednak triada stroficzna nigdy nie ulega powtórzeniu. W tragedii grec­kiej strofa może powtórzyć się tylko raz, w po­staci antystrofy. Dlatego dłuższe partie liryczne tragedii składają się przeważnie z szeregu strof i antystrof, z których każda para ma inną bu­dowę. Dopiero na końcu tych pieśni pojawia się czasem epoda, niekiedy zaś występuje już po pierwszej parze strof; często jednak epody brakuje zupełnie. Poza wymienionymi rodzajami kompozycji zdarza się w dramacie greckim bu­dowa proodyczna, gdy strofa i antystrofa po­przedzone są przez odmienną w budowie proodę {b a a), budowa mesodyczna, gdy między strofę i antystrofę wchodzi inaczej zbudowana mesoda (a b a), i budowa palinodyczna, gdy w grupie czterech strof ostatnia odpowiada pierwszej, a trzecia drugiej (o b b a). U Eurypi­desa ilość i objętość partii o b. s. ulega ograni­czeniu na korzyść astrcficznych partii lirycz­nych. Są to kompozycje ciągłe, w których wy­stępuje podział nie na strofy, lecz tylko na różniące się od siebie budową periody (zob. strofa). Bu­dowa astroficzna jest charakterystyczna dla greckiego nomosu kitarodycznego i dytyrambu końca V i IV w. p.n.e., skąd została przejęta do greckiego dramatu. Również astroficzna bu­dowę mają przeważnie partie liryczne rzymskiego dramatu okresu republikańskiego.


1   ...   134   135   136   137   138   139   140   141   ...   159


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna