Mała encyklopedia kultury antycznej



Pobieranie 11,54 Mb.
Strona137/159
Data23.10.2017
Rozmiar11,54 Mb.
1   ...   133   134   135   136   137   138   139   140   ...   159

Spartakos

698


Spina

i usunięcia eforów. Kleomenes zamierzał prze­prowadzić nowy podział ziemi, jednakże reformy jego upadły, gdy w walce z królem macedońskim Antygonosem poniósł klęskę pod Sellazją w r. 222. Po śmierci Kleomenesa (w Egipcie) Antygonos pozostawił S. niezależność, jednakże pod rzą­dami nieudolnych władców utraciła ona znacze­nie. Od r. 211 pozostawała pod rządami tyranów (Machanidas 211 - 208, Nabis 207 - 192). W r. 192 Filopojmen przyłączył S. do Związku Achajskiego. W r. 189 próba odzyskania niezależności za­kończona została klęską. W r. 146 S.'wraz z re­sztą Grecji dostała się pod panowanie rzymskie, zachowała jednak względną niezależność; ustawy Likurga przetrwały aż do V w. n.e.



Spartakos (lub Spartokos) imię królów Bos­foru: 1. założyciel drugiej dynastii królów bos-forańskich (438-431). 2. następca Seleukosa, ojciec Satyrosa (427-407). 3. syn i następca Leukona (353 - 348). 4. syn i następca Eumelosa (304 - 284).

Spartakus (Spartacus) genialny przywódca po­wstania niewolników w latach 74-71 p.n.e. Trak z pochodzenia, służył jako najemnik w woj­sku rzymskim, skąd uciekł. Schwytanego uczy­niono niewolnikiem i przeznaczono na gladia­tora. Podobno odznaczał się niezwykłą siłą fi­zyczną oraz wielkimi zdolnościami. Dzięki tym zaletom uzyskał wolność i został nauczycielem fechtunku w szkole gladiatorów w Kapui. W r. 74 stanął na czele spisku gladiatorów i zo­stał głównym przywódcą powstania niewolni­ków. Dzięki wielkim umiejętnościom organiza­torskim i zdolnościom strategicznym stworzył dobrze zorganizowaną i karną armię powstań­ców, na której czele zadał kilka klęsk wojskom rzymskim. Zginął w bitwie w Apulii w r. 71, pokonany przez Marka Krassusa.

Spartanie mieszkańcy starożytnej Sparty, zob. Sparta.

Spartiaci (gr. Spartidtej) zob. Sportu.

Spartokos zob. Spartakos.

spatha (łac., od gr. spdthe) zob. spatulum.

spatulum (łac., także spatha, spathula, gr. spd­the, spathomile) tzw. sonda, płaska, dosyć sze­roka łopatka o kształcie zbliżonym do wydłu­żonego prostokąta, o lekko wciętych bokach, opatrzona długim, prostym i cienkim uchwytem zakończonym zgrubieniem, które stanowiło wła­ściwą sondę. Zastosowanie s. nie jest dokładnie stwierdzone; prawdopodobnie stanowiło narzę­dzie medyczne (chirurgiczne) czy też farmaceu­tyczne i toaletowe, służące do mieszania i roz­cierania lekarstw, nakładania kosmetyków na twarz itp.

specularia łac. szyby okienne w domach i cie­plarniach, wykonane z lapis specularis (dosł. przezroczysty kamień, gr. to diafanes), tj. z miki, którą wydobywano na terenach Hiszpanii, Kap-padocji, Sycylii, Cypru, a także Afryki.

speculum (łac., gr. emptron, kdfoptron) lustro toaletowe znane już w Egipcie, następnie w Gre­cji, Etrurii i Rzymie, małe zwierciadło okrągłe (Egipt, Grecja) albo prostokątne (Etruria, Rzym), z uchwytem lub bez, nieraz z pokrywką. S. wy­konywano z rozmaitych metali silnie polerowa­nych (cyna, brąz, srebro, złoto), a nawet ze szkła (I w. n.e.) i ozdabiano rytym albo odle­wanym reliefem o treści najczęściej mitologicz­nej.

Sperchejos (gr. Sperchejós, łac. Spercheus) rze­ka w południowej Tesalii, wypływająca z góry Tymfrestos i uchodząca do Zatoki Malijskiej.

Speusippos (395 - 334 p.n.e.), siostrzeniec Pla­tona i jego następca w Akademii w latach 347 --339; z powodu słabego zdrowia odstąpił tę godność Ksenokratesowi w r. 339. Napisał wiele:

wspomnienia {hypomntmata), dialogi, np. o bo­gactwie, o sprawiedliwości, o duszy, o przyjaźni i in. Żaden z jego utworów nie zachował się.



Sphacteria zob. Sfakferia.

Sphaerus zob. Sfajros.

Sphinx zob. Sfinks.

spina łac. długi i szeroki mur biegnący po osi podłużnej areny cyrku rzymskiego, wokół niego obiegały rydwany zawodników. Wygląd s. w Cir-cus Maximus w Rzymie znany jest z przedsta­wień na mozaice z Barcelony oraz na płasko­rzeźbie z kolekcji Mattei. Na podmurowaniu ,?. stały posągi, ołtarze bóstw, matę budowle o cha­rakterze kultowym i dekoracyjnym, obeliski, fontanny i in. Z dwu stron znajdowały się małe budowle kolumnowe, na ich architrawach sta­ło — na jednym 7 ruchomych przedmiotów w kształcie jaj, na drugim 7 ruchomych delfi­nów. W momencie kiedy wozy mijały kamienie graniczne (metae) stojące z obu węższych bo­ków s., zdejmowano za każdym okrążeniem po jednym znaku: z jednej strony s. jajo, z drugiej delfina. Miało to charakter kontrolny (dla wy­gody widzów), znaki zaś stanowiły symbole Dioskurów i Neptuna, opiekuna koni. Ślady s. zachowały się w cyrku w Kartaginie.

Spina miasto italskie nad najbardziej na po-

Spintharos

699

Stadios

łudnie wysuniętym ramieniem delty Padu. Z po­czątku znajdowało się nad samym morzem, następnie jednak, wskutek dużych ilości nanie­sionego piasku, oddaliło się od brzegu. Było głównym portem handlowym dla północnego Adriatyku. Mieszkańcy jego posiadali skarbiec w Delfach. W epoce rzymskiej miasteczko bez znaczenia.



Spintharos z Koryntu, architekt grecki, twórca ostatniej (z lat 360 - 330 p.n.e.) świątyni Apol-lina w Delfach.

Spithamenes z Sogdiany, IV w. p.n.e., dowód­ca wojsk perskich, występował przeciwko Alek­sandrowi W.

Spoletium (Spoletum) dziś Spoleto; miasto italskie w Umbrii, przy via Flaminia. Od r. 242 p.n.e. kolonia rzymska. W r. 217 bezskutecznie atakowane przez Hannibala. Ucierpiało pod­czas wojen domowych i najazdu Gotów. Z cza­sów starożytnych zachowało się kilka budowli.



Spoletum zob. Spoletium.

spondej (gr. spondejos, łac. spondeus) stopa wierszowa składająca się z dwóch zgłosek dłu­gich: ——. S. występuje zastępczo (w wyniku ściągnięcia krótkich) zamiast daktyla (L^^i =

-l—) lub zamiast anapestu (\J\^il. ==-L). S. mogą wystąpić również w jambach (\^'^-) i trochejach (1-^), lecz tylko w stopach do­puszczających długą tezę; s. zastępujący jamb:

—-'-; zastępujący trochej: -'-—.

spondiacus versus lub spondiazon heksametr daktyliczny, którego piąta stopa jest spondejem, np. Pelea nam tecum pariter soror dsperndtast'. l^^j\l—\l^^i\l\^^i\l—\l (Katullus 64,301). Wiersz taki kończy się przeważnie wyrazem wielozgłoskowym, jak w przytoczonym przykładzie, dla uniknięcia końca wyrazu po stopie piątej. Heksametrów spondeicznych uni­kano tak—w poezji greckiej, jak i łacińskiej;

chętniej używali ich poeci aleksandryjscy i wzo­rujący się na nich Katullus.



Sporady (gr. Sporades) wyspy w północno-

-wschodniej części Morza Egejskiego, między Cykladami a wybrzeżem Azji Mn. i między Samos (od północy) a Rodos (od południa). Nazwę swą wywodzą od gr. spords rozsiany. Północne S. zamieszkiwane były przez Jończy­ków, południowe przez Doryjczyków.



SPQR skrót łac. Senatus Populusque Romanus

— senat i naród rzymski. Występuje w doku­mentach, w napisach itp. sprzymierzeńcy zob. socii.



Spudies attycki rzeźbiarz działający w IV w. p.n.e., znany z sygnatury na bazie (ni& zacho­wanego) posągu wotywnego z Epidauros.

Spurius (łac., dosł. bękart, syn nierządnicy i nieznanego ojca) męskie imię rzymskie {praenomen), oznaczane skrótem Sp.

Srebrny Stefan (1890-1962) profesor Uni­wersytetu im. M. Kopernika w Toruniu, jeden z najwybitniejszych znawców tragedii, komedii, meliki i mimu greckiego. Liczne prace S. doty­czą głównie rekonstrukcji zaginionych drama­tów Ajschylosa i Sofoklesa oraz fragmentów utworów Eupolisa i meliki eolskiej (Demy Eupo-lisa 1922; Studia scaenica 1960; Wort wid Gedanke bel Aischylos 1964). Pozostawił przekłady wszystkich tragedii Ajschylosa (1952), Króla Edypa Sofoklesa (1952) i ośmiu komedii Arysto-fanesa (Osy, Pokój, Ptaki i Tesnwforie 1955;

Achamiacy, Rycerze, Chmury i Bojomira (Lysi-strata 1962).

Stabie (Stabiae) miasto italskie w Kampanii, na południowym brzegu Zatoki Kumańskiej, między Serrentum a Pompei) Zniszczone w r. 89 p.n.e. przez wojska Sulli, w r. 79 spalone wsku­tek wybuchu Wezuwiusza. W epoce późnego Cesarstwa uczęszczane uzdrowisko. Zachowa­ne ruiny.

Stacjusz (PubHus Papinius Sfatius) z Neapolu, poeta rzymski (urn. ok. r. 95 n.e.), twórca Thebais (Tebaidy), epopei w 12 księgach, osnutej na tle legendarnej wyprawy Polinejkesa (zob.) na Teby oraz autor zbiorku okolicznościowych wierszy Sihae (Drwa, w 5 księgach). Z poematu Achilleis (Achilleida) pozostało jedynie półtorej księgi. S. pisał również wdzięczne libretta do nieznanych nam dziś pantomim o tematyce tragicznej, jak Agaue.



Stadieus z Aten, grecki rzeźbiarz działający ok. r. 200 p.n.e., wymieniany przez Pauzaniasza jako nauczyciel Poliklesa.

stadion (gr. stadion, łac. stadium) 1. zob. miary długości. 2. budowla w kształcie pod­kowy, z amfiteatralnie wznoszącą się widownią, wyposażona w tor wyścigowy; miejsce odbywa­nia się zawodów lekkoatletycznych. Poza naj­sławniejszym w starożytności s. w Olimpu (192,20 m długości), na którym mogło starto­wać jednocześnie 20 zawodników, przeznaczo­nym na 45 000 widzów, znane są nam s. w Ate­nach, Delfach, (l 77,55 m długości), Epidauros (181,08 m długości) i w Efezie.

Stadios grecki malarz nieznanego pochodze

Stagejra

700


stenografia

nią i nieokreślonego czasu działania, uczeń Nikostenesa (Pliniusz 35, 146).



Stagejra (gr. Stagejra, Stagejros, łac. Stagirus) miasto macedońskie we wsch. części półwyspu Chalkidike, założone w r. 655 p.n.e. S. była członkiem ateńskiego Związku Morskiego. Zdo­byta przez Brazydasa w czasie wojny pelopo-neskiej, a w r. 348 zniszczona przez Filipa II, odbudowana została przez Aleksandra W. Miej­sce urodzenia Arystotelesa.

Stagira (Stagirus) zob. Stagejra.

Staienus z I w. p.n.e., pochodzenia sabelskiego, urzędnik rzymski o złej sławie, przybrał sobie samowolnie nazwisko rodu Eliuszów: Caius Aelius Paetus. Piastował w r. 77 p.n.e. urząd kwestora. W r. 74, będąc sędzią w procesie Stacjusza Oppianikusa, przekupiony przez oskar­żonego przywłaszczył sobie całą sumę, którą miał rozdzielić pomiędzy innych sędziów.

Starowolski Szymon (Starovolscius) zm. 1656;

wychowanek Akademii Krakowskiej; wycho­wawca młodych magnatów, zwiedził Europę za­chodnią, był kaznodzieją Katedry Krakowskiej, historykiem, moralistą. Napisał ok. 70 dziel polskich i łacińskich. Z pisanych po łacinie należy wymienić: De rebus Sigismmdi I... libri IV (Kraków 1616); Scriptorum Polonicorum Hekatontas, seu centum illustrium Polomae scrip-torum elegia et vitae (Frankfurt 1625, 2 wyd. Wenecja 1627)—dziełko uważane za pierwszą „historię literatury polskiej"; De ciaris orato-ribus Sarmatiae (Florencja 1628); Monumenta Sarmatorum (Kraków 1655).



stasimon (gr. stasimon) w tragedii greckiej pieśń śpiewana przez chór, kiedy znajdował się już na orchestrze, w przeciwstawieniu do parodos, pieśni śpiewanej przy wchodzeniu na orchestrę, i eksodos śpiewanej przy wychodzeniu.

Stasinos grecki poeta epicki z VII w. p.n.e. Ponieważ pochodził z Cypru, starożytni przypi­sywali mu poemat cy kliczny (zob. cykliczni po­eci} Kypria (Opowieści Cypryjskie). Opiewały one wesele Tetydy i Peleusa, sąd Parysa, por­wanie Heleny i pierwsze 9lecie' wojny trojań­skiej. Z dzieła tego zachowały się fragmenty oraz streszczenie dokonane przez Proklosa, gra­matyka z II w. n.e. .

Statejra 1. żona Artakserksesa II Mnemona, otruta przez jego matkę. 2. córka Dariusza Ko-domana; po powrocie z Indii Aleksander W. pojął ją za żonę. Po śmierci Aleksandra została zamordowana z polecenia Roksany.

stater (gr. stater) grecka nazwa szekiela, jed­nostka wagi i moneta, 1/50 miny. S.-moneta był elektronowy, złoty i srebrny. Elektronowy i złoty s. wynosił 20 drachm, srebrny 4 (wyjąt­kowo srebrny s. Eginy był równy 2 drachmom). Bardzo rzadkie były s. podwójne—distatery.

stathmos (gr. stathmós dosł. odpoczynek, po­stój) grecka jednostka odległości wynosząca 5 parasangów.



Slatiiia Messalina zob. Messalina 1.

Statiiius FIaccus poeta z otoczenia Cycerona, autor epigramów (Anthologia Palatina Vn, 25 i 26).

Statius 1. zob. Stacjusz. 2. italski garncarz, znany jedynie z sygnatury na czarnym kantarosie, znalezionym w Basilicata. Czas życia nie­znany.

stefane (gr. stefdne, dosł. wieniec) rodzaj me­talowego diademu, kobieca ozdoba głowy uży­wana przez arystokratki greckie i rzymskie. Pierwotnie ma formę opaski, w okresie klasycz­nym przybiera kształt półksiężyca. Końce, za­krzywione do tyłu, mogły być złączone lub związane wstążkami. S. robiono ze złota lub brązu techniką młotkowania, zdobiąc je przed­stawieniami ludzi, zwierząt, ryb lub ptaków, mogły być również zdobione emalią i klejnotami.

Stefanos 1. Ateńczyk, syn Tukidydesa z Alo-peke, wódz z okresu początkowego wojny pelo-poneskiej. 2. syn Antifanesa, poeta attycki i jeden z twórców komedii nowej. Z twórczości jego zachowały się jedynie fragmenty. 3. grecki rzeźbiarz działający w Rzymie w drugiej poło­wie I w. p.n.e., uczeń Pasitelesa. Wykonywał kopie i przeróbki greckich posągów. W kopiach utrzymywał tradycje klasyczne, ale mieszał ele­menty stylowe różnych okresów. 4. S. zwany Byzamios, gramatyk z V/VI w. n.e., 'twórca lek­sykonu geograficznego zatytułowanego Ethnikd (w ćO księgach) i stanowiącego kompilację wielu innych prac. Zachował się skrót tego dzieła, dokonany przez gramatyka Hermolaosa. 5. re­tor z okresu bizantyńskiego, autor częściowo zachowanego komentarza do Retoryki Arysto­telesa. 6. gramatyk grecki, komentator grama­tyki Dionizjosa Traksa (Trax). Zachowały się wyciągi z komentarza.



stenografia (od gr. stenós wąski, ciasny i grafó piszę) starożytni Grecy system pisania skrótami nazywali tachygrafią (dosł. szybkie pisanie), a Rzymianie — notae (znaki). Nie mamy pew­nych wiadomości, kiedy zaczęto stosować s,

Stentor

701


Sthennis

w Grecji. Za wynalazcę s. rzymskiej uchodzi wyzwoleniec Cycerona Tiro (103 - 4 p.n.e.), skąd cały system nosi nazwę znaków tirońskich (notae Tironianae). Przed Tironem miał już stosować pewne skróty nieznany nam bliżej Enniusz (prawdopodobnie jakiś gramatyk). Po Tironie mieli udoskonalić system stenografowania Akwi-la, wyzwoleniec Agryppy i Wipsanius Filargyros, wyzwoleniec Mecenasa; po nich filozof Seneka uporządkował cały system. Zestawienie „znaków tirońskich" przetrwało do XIV w. Stenografo­wanie stosowano przy notowaniu wykładów, np. Arrian w ten sposób spisał wykłady Epik-teta; także uczeni (np. Pliniusz Starszy) mieli przy sobie stenografów, którzy szybko zapisy­wali ich uwagi i spostrzeżenia. Ponieważ źródła łacińskie nie mówią nic o s. greckiej, przyjmuje­my, że była ona późniejsza i oparła swój system sylabowy na doświadczeniach Rzymian.



Stentor mit. herold w wojsku greckim pod Troją, słynny z tak donośnego głosu, że woła­nie jego rozlegało się jak głosy 50 ludzi wołają­cych razem. Stąd przysłowiowo: stentorowy głos.

Stenyklaros (gr. Stęnyklaros, Stenykleros, łac. Stenyclerus) miasto w północnej Messenii, znane do 3. wojny messeńskiej. Później — nazwa roz­ległej równiny w północnej Messenii.

stereobat (gr. stereobdtes, łac. stereobata) ter­min niezupełnie jasny, oznaczający w architek­turze starożytnej podbudowę (zob. krepidoma) świątyni greckiej, lub wg definicji Witruwiusza — konstrukcje powyżej poziomu ziemi, odpowiada­jące prawdopodobnie podium w świątyni rzym­skiej. Na nich spoczywały kolumny.

Sternbach Leon (1864-1940), jeden z najwy­bitniejszych polskich filologów klasycznych. Od r. 1891 profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, zmarł w hitlerowskim obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Główną domeną prac i badań S. była krytyka i egzegeza tekstu. Wydał on szereg tekstów z komentarzami (Anthologiae Planudeae Appendix Barberino Yaticana, Lipsk 1890; De gnonwiogio Yaticano inedito. Wiener Studien, 1887-1889, 1894; Fabularum Aesopi-carum sylloge, 1894 i in.). Interesował się litera­turą bizantyńską i wydał w tym zakresie wiele rozpraw. Opracowane przez niego wydania poe­tów bizantyńskich są podstawą do badań bizan-tynistów (zwłaszcza edycje pism Grzegorza z Na-zjanzu i publikacje o nim). W zakresie literatury rzymskiej S. zajmował się twórczością Wergiliu-sza i Horacego.

Steropes mit. jeden z trzech cyklopów, synów Uranosa i Gai.

Stertinius 1. Lucius S., zarządzał Hiszpanią w latach 199 - 196 p.n.e., prowadził w Macedonii pertraktacje pokojowe z królem Filipem III. 2. przedstawiciel filozofii stoickiej w Rzymie w I w. p.n.e. 3. Quintus S., jeden z najbardziej znanych lekarzy w Rzymie w I w. n.e., nadworny lekarz kilku cesarzy tego okresu. 4. brat po­przedniego, lekarz cesarza Klaudiusza. 5. Lu­cius S. walczył z Germanami, w r. 14 pokonał Brukterów, w r. 15 Angriwariów. Brał udział w bitwie na równinie Idistaviso, gdzie w r. 16 Germanik pokonał Arminiusa. 6. Lucius S. Avitus, konsul w r. 92, przyjaciel 'Marcjalisa (który nazywa go sublimi pectore vateś), poeta. O dziełach jego nic nie wiemy.

Stesichoros z Himery na Sycylii, grecki poeta liryczny z VII - VI w. p.n.e. Dane o życiu i dzie­łach S. są niepewne, jakkolwiek istnieje wiele dowodów popularności tego poety, m. in. wzmian­ka u Horacego (Carmina IV, 9, 8). Poeta nazy­wał się podobno Tejsias, imię S. otrzymał od swego zajęcia — wystawiania chóru. Zachowały się fragmenty i tytuły utworów, np. Athta epi Pellaj (Igrzyska na pogrzebie Peliasa), litu persis (Zburzenie Ilionu), Oresteja, HeUna i in. Były to jakby powieści poetyckie (porównywano je nieraz do ballad), w starożytności cieszyły się wielką popularnością.



Stesimbrotos z Tazos, sofista działający w Ate­nach w V w. p.n.e. Zajmował się głównie objaś­nianiem Homera, ale napisał też utwór o cha­rakterze publicystycznym Perl Themistokleus kaj Thukidtdu kaj Perikleus (O Temistoklesie, Tuki-dydesie i Peryklesie; tytuł zresztą niepewny, podany tylko u Atenajosa). Cytaty z tego pisma zachowane są u Plutarcha.

Sthenelos grecki poeta z V w. p.n.e., tragediopisarz malej wartości, wspominany tylko przez Arystotelesa (Poetyka 23, 1) i Arystofanesa (Osy 103 i Scholia).

Sthennis z Olintu rzeźbiarz grecki, syn Herodorosa i ojciec rzeźbiarza Herodorosa, działa­jący w pierwszej ćwierci III w. p.n.e. Wspólnie z Leocharesem wykonał na Akropolis ateńskiej grupę rodziny Pandąjtesa oraz Pasiklesa. Wy­konywał posągi płaczących niewiast oraz oran-tów i ofiarników. Jego dziełem były brązowe posągi Demeter, Zeusa i Ateny, przeniesione do świątyni Zgody (Concordid) w Rzymie oraz

Stiiicbo

702


Stobajos loannes

przeniesiony do Rzymu przez Sullę posąg herosa miasta Sinope.



Stiiicho (StUicó) Wandal z pochodzenia, ur. prawdopodobnie w r. 359,, magister militum, a właściwie faktyczny władca cesarstwa zachod­niego po śmierci Teodozjusza. i Wyróżnił się za Teodozjusza, który ożenił go ze swą siostrzenicą Sereną. Przed śmiercią Teodoąjusz powierzył S. opiekę nad swym synem Honoriuszem. Ener­giczny dowódca i dyplomata troszczył się o wzmo­cnienie obronności cesarstwa przez przyjmowanie do wojska barbarzyńców i; zawieranie umów z ich wodzami. W ten sposób zabezpieczył pół­nocną granicę cesarstwa, zawierając pokój z Ala-rykiem, królem Wizygotów. Zaraz po śmierci Teodozjusza wybuchł zatarg o granice pomiędzy cesarstwem wschodnim i zachodnim. iS'. zmie­rzał do wyzyskania Wizygotów zarówno do walki z uzurpatorami, którzy zaczęli się poja­wiać w tym czasie w wielu miejscach imperium rzymskiego, jak i do walki z cesarstwem wschod­nim. W wyniku intryg przeciwników na dworze Honoriusza S. został pozbawiony władzy i stra­cony w r.408.

Stiio zob. Aelii l.

Stiipon z Megary (ok. 380-330 p.n.e.), filo­zof, przedstawiciel szkoły megarejskiej. Swoimi zręcznymi, sofistycznymi wywodami przyciągał słuchaczy; stał się popularny wśród szerokich mas, co spowodowało wygnanie go z Aten za bezbożność. Według Laertiosa Diogenesa był autorem dialogu Ptolemajos.

stiium vertere lać., dosł. obrócić rylec, miano­wicie dla zatarcia napisanego tekstu. Zwrot przysłowiowy związany z używaniem tępego rylca (zob. stiius) do zacierania pisma na tabliczkach woskowych (zob. lobelia).

stiius łac. (gr. grafis, grafejon) 1. prosty, cienki rylec długości obsadki, służący do pisa­nia na tabliczkach ołowianych, glinianych i drew­nianych powleczonych woskiem; jeden koniec s., zaostrzony, służył do pisania (rycia), drugi, tępy, nieco rozszerzony i spłaszczony, do wygładzania i zacierania pisma. S. wykonywany był z metalu, nieraz z kości, również — z kości słoniowej. Zwrot stiium vertere („obrócić rylec") oznaczał starcie pisma odwrotnym, płaskim końcem. Sta­rożytne rylce do pisania znane są nam dzięki znaleziskom archeologicznym oraz z antycznego materiału ikonograficznego. 2. w rzymskiej ter­minologii wojennej — ostro zakończony pal, słup, ćwiek ukryty w ziemi, tzw. j. caecus,

dla wstrzymania natarcia konnicy nieprzyjaciel­skiej.



stipendiarii tac. żołnierze pobierający żołd (stipendium) w odróżnieniu od odbywających służbę wojskową bezpłatnie.

stipendium łac. żołd wojskowy w starożytnym Rzymie. Wysokość s. stale się zmieniała. Tak np. roczne s. legionisty w okresie republiki wynosiło 75 denarów, za Cezara 150, za Augu­sta 225, za Domicjana 300, za Kommodusa 375, za Septimiusa Sewera 500 i za Karakalli 750 denarów. Żołd pretorianów był wyższy (za Au­gusta 750 denarów rocznie). Wojska pomocnicze (auxilia) w okresie republiki nie otrzymywały s. wcale, za cesarstwa zaś trzykrotnie niższe niż legiony. S. oznaczało również ilość lat służby w wojsku.


1   ...   133   134   135   136   137   138   139   140   ...   159


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna