Mała encyklopedia kultury antycznej



Pobieranie 11,54 Mb.
Strona125/159
Data23.10.2017
Rozmiar11,54 Mb.
1   ...   121   122   123   124   125   126   127   128   ...   159

NAlOld 'S

tuwmfl SOlld '»•

N01V1d •E

TABLICA L

2. POMPEJE, plan



b)i»!*o|» A)lndai ZSn313MOHd T

TABLICA LII

2. PYLON, rekomtrukcia rysunkowa

3. SAFONA wg portretu na malowidle wazowym

ł. PYRRUS

niodoiiit u«|d 'INONnaS »

Bni(»»!«? 'V1S303S •I

TABLICA LV

8JOJU18 -SOlIdOS •»

sa-modos •i

saxva'?ios •r

retoryka

641


retry

z wysuwaniem norm dla mówców i pisarzy spotykamy w rozprawach Dionizjosa z Halikaraasu (I w. p.n.e.), w piśmie O wyrażaniu się Pseudo-Demetriosa (I w. n.e.) i w piśmie O wznio­słości Pseudo-Longinosa (poi. I w. n.e.). Z kie­runku krytycznego badań nad stylem wywodzi się dokonany w IV w. p.n.e. podział mówców i pisarzy najpierw na dwie, następnie na 3 i 4 grupy stylistyczne: 1) styl ozdobny, wspaniały i wzniosły; 2) styl nieozdobny, skromny;

3) styl średni, który przedstawiano też jako gładki i kwiecisty, albo na jego miejsce wymie­niano dwa style: mocny oraz kwiecisty i w ten sposób wyróżniano 4 rodzaje stylu. Trzy rodzaje stylu połączono z trzema zadaniami mówcy: styl skromny ma pouczać, wzniosły— wzruszać, średni jako gładki i przyjemny — sprawiać przyjemność. Ideałem mówcy jest umie­jętne posługiwanie się każdym rodzajem stylu. Wg starożytnych mistrzami w tej dziedzinie byli wśród poetów — Homer, wśród mówców — Demostenes. Począwszy od Arystotelesa .wymowę dzielono na 3 rodzaje: 1) polityczną (symbuleutikón genos, genus deliberatiyum) z podziałem na: doradczą (protropS, suasio) i odradzającą (apotrope, disuasio), 2) sądową (dikanikón gi-iws, genus iudiciale) z podziałem na: oskarżającą (kategoria, accusatio) i obronną {apologia, defensio)', 3) okolicznościową (epidejktikón, panegyrikón, enkomiastikón ginos, genus demon-strativum, laudatiwm). Najwcześniej i najdokład­niej opracowano zasady wymowy sądowej. Do zadań mówcy należało: I zebranie materiału (heuresis, inventio), II jego ugrupowanie (taksis, dispositio), ni opracowanie stylistyczne mowy (leksis, frdsis, hermeneja, elocutio), IV opraco­wanie pamięciowe (mneme, memoria), V wygło­szenie (hypókrysis, actio). Najbardziej rozwiniętą teorię inwencji (D retorycznej stworzył Henna-goras. Podawała ona zasady ustalania proble­mu, naukę o sposobach dowodzenia oraz wykaz schematów (tópoj, loci), na których opierały się wyrozumowane wywody. Zebrany materiał mów­ca grupował (II) i układał przeważnie w 5 nast. części: 1) wstęp (proójmion, prooemium, exor-dium); 2) opowiadanie (diigesis, narratio); 3) do­wodzenie (pfstis, apódejksis, probatio, argumen-tatio); 4) obalenie tezy przeciwnika (lysis, refu-tatio); S) zakończenie (epUogos, peroratio). Pod­czas gdy dla Arystotelesa najważniejszą częścią teorii wymowy jest retoryczna inwencja, Cyceron za najważniejsze uważa stylistyczne opracowanie

mowy (III). Zapoczątkowane w V w. przez so­fistów badania stylistyczne szły w dwu kierun­kach wzajemnie się dopełniających: normatyw­nym i krytycznym. Za Teofrastem postulowano, aby wysłowienie odznaczało się 4 zaletami stylu (aretd/): poprawnością językową, jasnością, tak­tem, .ozdobnośdą. Teoria krasomówstwa, uznawszy dwie pierwsze za konieczne, zajmowała się wykładem dwu ostatnich. Takt wymaga, aby wysłowienie stosowało się do osoby słuchacza, mówcy, tematu i okoliczności i wg Dionizjosa z Halikamasu polega nie tyle na wyuczeniu się i naśladownictwie, co na irracjonalnym wyczu­ciu mówcy. Ozdobność zależy od 3 czynników:

doboru słów, łączenia ich ze sobą, użycia ozdób stylistycznych. Siły, piękna i dowcipu użyczają mowie przede wszystkim ozdoby stylistyczne (schSmata, lumina), ale tylko wtedy, gdy są użyte w sposób umiarkowany i stosowny. Wprowadził je do prozy Gorgiasz. Dzielono je na tropy i figury. Tropy są przenośniami, należą do nich: metafora, metonimia, synekdoche, hyper-bola, antonomazja, alegoria, sarkazm, litotes. Wśród figur można wyróżnić 3 rodzaje: 1) dźwię­kowe, dające się odczuć bez znajomości języka (aliteracja, anafora, anadiplosis, paronomasia, symploke, isokolon, homojoteleuton); 2) gra­matyczne, wymagające znajomości języka, ale dające się odczuć bez wnikania w treść mowy (pytania retoryczne, hyperbaton, anakolut, zeugma, disiunctio, asyndeton); 3) myślowe (jak:

antyteza, entymemat, gradatio). Po ustaleniu tematu i wyborze stylu mówca wyucza się (IV) całej mowy na pamięć lub też przyswaja sobie tylko główne punkty z zamiarem improwizo­wania; czytanie bowiem lub zaglądanie do ręko­pisu uważano za niewłaściwe. Wynik przemó­wienia bardzo często zależał od sposobu wygło­szenia (V). Zasadnicze przepisy wygłaszania mów ustalił Teofrast, zwracając uwagę na dwa czynniki: głos i postawę ciała, a w tej ostatniej na wyraz twarzy, mimikę i gestykulację; miały one odpowiadać treści wygłaszanej mowy. Rolę mówcy na mównicy porównywano do roli ak­tora, przestrzegano jednak przed zbytnią teatral­nością wystąpienia.



retry (gr. rhetraj, rhetra dosl. umowa, wy­rocznia, wyrok) tak nazywano w Sparcie ustawy Likurga oparte rzekomo na słowach wyroczni delfickiej. Plutarch wymienia cztery r.: pierwsza zabraniała stosowania praw pisanych, druga — używania przy budowie domów innych narzędzi

41 — Mała encyklopedia kultury antycznej



rex

642


rbesis angel&e

niż pity i siekiery, trzecia — prowadzenia walk wciąż z tymi samymi wrogami, czwarta — wiel­ka r. — zawierała ogólne wskazania dla założy­ciela miasta, dotyczące zbudowania świątyni, podziału ludności, zorganizowania rady starców złożonej z trzydziestu osób i'in.



rex łac. (gr. basileus) 1. zob; basUeus. 2. w Rzy­mie (w okresie od założenia'do r. 509) na czele gminy stali obierani królowie. Po śmierci króla, aż do wyboru następnego, rządził tzw. interrex, wyznaczany co pięć dni prztz senat spośród se­natorów. Dokonany przez senat wybór króla zatwierdzały comitia curia/ta zgromadzenia członków rodów — przekazując wybrańcowi po odbyciu auspicjów (wróżby z lotu ptaków) władzę królewską (imperium). Król był podo­bnie jak w Grecji naczelnym wodzem, najwyż­szym sędzią i kapłanem. Oznaką władzy kró­lewskiej były pęki rózg z zatkniętymi w nie toporami (fasces cum secwibus), niesione przez dwunastu liktorów, krzesło ozdobione kością słoniową (sella curulis), płaszcz purpurowy (tra-bea) i laska z kości słoniowej (scipio eburneus). Radę przyboczną króla stanowił senat. 3. r. con-vivii zob. arbiter 1. 4. r. Nemorensis, kapłan Diany w świątyni koło Aricji nad Jeziorem Nemoreńskim (lacus Nemorensis). Dla zdobycia tej godności należało zabić poprzedniego kapłana. Ubiegający się musiał być zbiegłym niewolni­kiem. 5. r. sacrificulus, sacrificus lub sacrorum, urząd kapłański ustanowiony przez Rzymian po wypędzeniu ostatniego króla dla wykony­wania tych obrzędów religijnych, które przedtem sprawował król. Podobnie Grecy w niektórych państwach po zniesieniu władzy królewskiej za­chowali nazwę basileus dla kapłana zastępują­cego króla w czynnościach kapłańskich. R. sa-crorum był wybierany spośród patrycjuszy przez najwyższego kapłana (pontifex mwcimus), z udzia­łem całego kolegium kapłańskiego i augurów. Urząd ten był dożywotni i bardzo wysoki, ale podlegał najwyższemu kapłanowi. Nie można go było łączyć z urzędami świeckimi. Przetrwał do czasów późnego cesarstwa.

Rex przydomek rodu Marcjuszów (zob. Mar-cii).

Rezos (Rhesos) mit. 1. bóg rzeki w Bitynii, syn Okeanosa i Tctydy. 2. syn Ejoneusa lub boga rzeki Strymon i Euterpe lub Kalliope, król Tra-cji. Przybył pod Troję jako sprzymierzeniec Trojan, z białymi, końmi, od których wg przepowie­dni zależały losy Troi. Miasto byłoby nie do

zdobycia dla Greków, gdyby konie te zjadły nieco paszy w Troi lub napiły się wody z rzeki Ksantos pod Troją. Znając przepowiednię, Dio-medes i Odyseusz pierwszej nocy po przybyciu K. pod Troję napadli go i zabili, Odyseusz zaś uprowadził konie.



Rha (dziś Wołga) rzeka w Sarmacji, wypły­wająca z dwu źródeł w Górach Rypejskich (zob. Ripaja): zmienia kilkakrotnie kierunek, wpada do Morza Kaspijskiego.

Rhacotes zob. Rakotis.

Rhadamanthys zob. Radamantys.

Rhaetia zob. Recja.

Rhagae (gr. Rhagdj, Rhdga, Rhageja) pierwo­tna nazwa miasta zw. później Arsakia (zob.).

Rhamnus miasto greckie na północnym wy­brzeżu Attyki, na drodze z Maratonu do Oropos. Wykopaliska niemieckie w r. 1891 odkryły ruiny dwu świątyń bogini Nemezis, stosunkowo dobrze zachowaną Akropole, teatr i agorę. Starsza, mniejsza świątynia z końca VI w. p.n.e. była distylosem in antis w stylu doryckim, młod­sza, z poł. V w. p.n.e., stanowiła dorycki pery-pter.

Rhamnusia (R. dea lub virgo) używany przez poetów łacińskich przydomek Nemesis, od miej­scowości Rhamnus, gdzie znajdowała się świą­tynia bogini. Posąg Nemesis-/?. do świątyni w Rhamnus miał wyrzeźbić z marmuru paryj-skiego Fidiasz.-

Rhampsinitos mityczny król Egiptu, syn Pro teusa (zob.). Posiadał wielkie bogactwa zabez­pieczone w skarbcu przyległym do pałacu. Budowniczy skarbca pozostawił w ścianie ru­chomy kamień, kryjący tajemne wejście. Z oso­bą R. i jego skarbcem wiąże się romantyczna opowieść o złodziejach skarbu, stanowiąca pra­wdopodobnie źródło opowieści o Trofoniosie (zob.). i Agamedesie.

Rhea zob. Rea.

Rhea Silvia mniej poprawna forma imienia Rea Silvia, zob. Ilia.

Rhegion, Rhegiiim zob. Regium.

Rhenus zob. Ren.

rhesis angelike (gr. rhesis angelike) mowa zwiastuna, posłańca, ważna partia w tragedii greckiej, w jej początkowych fazach rozwoju, kiedy przy jednym lub dwóch aktorach akcja na scenie mogła się rozwijać bardzo słabo, więc o ważniejszych epizodach dowiadywała się pu­bliczność z długich opowiadań (mów) zwiastuna, posłańca (angelos).

Rhesos


643

ritus

Rhesos zob. Rezos.

rhetraj zob. retry.

Rhianos zob. Rianos.

Rhinokolura (dziś el-Arisz) miasto w Egipcie na granicy Palestyny, ważne miejsce handlowe i strategiczne. W pierwszych wiekach n.e. znane pod nazwą Laris.

Rhinton zob. Rinton.



Rhipaei montes zob. Ripaja.

Rhodanus (dziś Rodan, franc. Rhóne) główna rzeka w Gallia .Narbonensis, wypływająca z je­ziora Lemańskiego (lacus Lemanus). U dawnego ujścia R. leżała Massalia (dzisiejsza Marsylia). R. był odcinkiem ważnego szlaku handlowo-kul-turowego w starożytności (Mozela — Saona — Rodan), zwanego szlakiem bursztynowym.



Rhode (gr. Rhóde, łac. Rhoda) 1. (dziś Rosas) greckie miasto w Hispania Tarraconensis. 2. mia­sto w Gallia Narbonensis.

Rhodios rzeka w Troadzie, wypływająca z góry Idą, wpadająca do Hellespontu pomiędzy Aby-dos i Dardanos. Dopływem R. jest Selleis.

Rhodope zob. Rodope.



Rhodos zob. Rodos.

Rhojkos zob. Rojkos.

Rhoxolani zob. Roksolanie.

Rhyndakos (gr. Rhyndakos) dziś Adranos, rze­ka w Azji Mn. na granicy Bitynii i Miżji, wypły-wyjąca z góry Ołympos we Frygii, wpadająca do Hellespontu. Nad brzegami R. w r. 73 p.n.e. Lukullus odniósł zwycięstwo nad Mitrydatesem.

Rhypes prastare miasto w Achai, nad Zatoką Koryncką, wchodzące w skład 12 miast Związku Achajskiego. Zburzył je August, a mieszkańców przesiedlił do pobliskich Patraj.



Rhytion miasto na Krecie; położenie jego nie da się dziś bliżej ustalić.

rhyton zob. ryton.

Rianos (Rhianos) z Krety, poeta epicki i gra­matyk (276- 195 p.n.e.), wg Księgi Suda z po­chodzenia niewolnik i dozorca w palestrze, autor eposów historycznych:' Messeniakd (Wojna mes-seńska) w 6 księgach, Achaikd (epos o Achai) w 4 księgach, Thessalikd (epos o Tesalii)-w 16 księgach, Eliakd (epos. o Elei) w 3 księgach (prawdopodobnie) i Herdkleja (żyde Heraklesa) w 14 księgach. Messeniaka, opisujące II wojnę messeńską, było jednym ze źródeł Pauzaniasza, stąd znamy treść tego eposu; ze wszystkich innych wymienionych posiadamy jedynie dro­bne fragmenty. R. opracował krytycznie nowe wydanie Iliady i Odysei, z którego scholiaści

cytują 45 lekcji. Zachowało się ponadto dziesięć epigramów, przeważnie o treści erotycznej i o du­żych zaletach formy i stylu.



Ricfaner (Flavius R.) wszechwładny i żądny władzy dowódca wojskowy i minister u schyłku cesarstwa; pochodził z plemienia Swebów. Przez kilkanaście lat wywierał zdecydowany i ujemny wpływ na losy Cesarstwa Zachodniego, mianu­jąc i usuwając cesarzy. Karierę rozpoczął za rządów Walentyniana III. W r. 456 pokonał Wandalów dowodząc flotą cesarza Awitusa. W tym też roku usunął Awitusa i w następnym roku wysunął na tron Majoriana. W r. 461 usunął z kolei Majoriana i mianował cesarzem Libiusza Sewera, po którego śmierci przez kilka miesięcy sprawował władzę samodzielnie do cza­su, gdy cesarz Wschodu Leon mianował Proko-piusza Antemiusza cesarzem Zachodu. Nowy cesarz zlecił R. prowadzenie wojny z Wandalami i oddał mu własną córkę za żonę. Jednakże po kilku latach R. nie zadowolony z jego zbyt samodzielnych rządów, korzystając z osłabienia cesarza po klęsce zadanej jego. wojskom przez Wizygotów, podniósł bunt w r. 472 przeciw Antemiuszowi i proklamował cesarzem Olib-riusza. W tym też r. umarł.

ridendo dicere Terom łac. śmiejąc się, mówić prawdę. Zmienione nieco zdanie Horacego (Sa­tyry I, l, 24): qiiamquam ridentem dicere vcrum quis vetat chociaż któż zabroni na wesoło (dosł.:

śmiejąc się) mówić prawdę?



Rinton (Rhinton) z Syrakuz (według innych źródeł — z Tarentu), poeta grecki z czasów Ptolemeusza I (IV - III w. p.n.e.), twórca tzw. hilarotragedii (zob.); autor trzydziestu ośmiu utworów scenicznych o charakterze tragiczno--komicznym. Tematy czerpał z tragedii greckich (mity) i najprawdopodobniej łączył je z potnymi realizmu scenkami z życia, co dawało mu okazję do wprowadzenia elementu komicznego. Być może, że jego Amfitrion był wzorem dla komedii PIauta. Z utworów R. zachowały się tylko dro­bne fragmenty oraz 8 tytułów, które wskazują na tematykę mitologiczną.

Ripaja (gr. Rhipdja óre, łac. Rhipaei montes) Góry Rypejskie; starożytni lokalizowali je w róż­nych miejscach: u źródeł Strymonu, Danubiusa (Dunaj), niektórzy utożsamiali je z Alpami, z Pi­renejami. Od I w. tak nazywano łańcuch górski w Sannacji u źródeł rzeki Rha (Wołga).

ritus łac. uświęcone zwyczajem czynności, przepisy i formułki ściśle przestrzegane przez

Robigalia

644


Rojzjusz Piotr

Rzymian zarówno w obrzędach religijnych, przy składaniu ofiar, jak i we wszystkich dziedzinach życia politycznego i prywatnego, wiążących się

w jakikolwiek sposób z wierzeniami religijnymi. R. byty spisywane przez kolegia kapłańskie Saliów, pontyfików, ilaminów, augurów i przez westalki w specjalnych księgach, libr! rituales. Nawet drobne uchybienia w rytuale niweczyły, według wierzeń,, pomyślny skutek zamierzonej czynności, modlitwy itp. Zob. wróżby.

Robigalia łac. święta rolniczne obchodzone w Italii, podobno od czasów Numy, 25 kwietnia ku czci bóstwa Robigo (Robigus). W Rzymie udawała się procesja do gaju poświęconego temu bóstwu na Collis hortuloriim, gdzie flamen Qutrl-nalis składał ofiary.



Robigo zob. Robigus.

Robigus bóstwo rolniczne chroniące zboże przed rdzą (łac. robigo). Występuje także pod postacią bogini Robigo.

Robur (lać; dosł. dąb) część więzienia w Rzy­mie, zwanego Carcer Mamertinus, nazwana tak od dębowych belek, którymi ściany były umoc­nione.

Rodan zob. Rhodanus.

Rodope (gr. Rhodópe) wysoki łańcuch górski w południowo-zachodniej Tracji, ciągnie się z pół-noco-zachodu na południo-wschód, od źródeł rzek Oescus, Nestus i Hebrus do dolnego biegu Hebrusa.



Rodos (gr. Rhódos) wyspa na Morzu Śród­ziemnym, na południo-zachód od Azji Mn., nie­daleko jej wybrzeża, górzysta; najwyższy szczyt

•w łańcuchu górskim to Atabyrion, ze świątynią Zeusa Atabyrtos. Linia brzegowa rozwinięta. Wyspę cechuje zdrowy, łagodny klimat, obfituje ona w bogactwa naturalne, jak marmur, kreda. Miasta: Jałysos, Lindos, Kamyros. Mity zwią­zane z R. przytacza już Homer. Wyspa była poświęcona Heliosowi. Osiedlić się miał tutaj Tlepolemos. Wiadomo, że R. zamieszkiwali Fe­nicjanie, później zdobyli ją Dorowie. W czasie wojen perskich R. przyłączyło się do Związku Ateńskiego. W r. 411 p.n.e. wybuchło na R. powstanie ludu, stłumione przez arystokrację

•przy pomocy floty spartańskiej. W wyniku dal­szych walk wewnętrznych do władzy doszło stronnictwo demokratyczne. W okresie walk .prowadzonych przez Ateny z. członkami Zwią­zku, w. latach 358-356 p.n.e., Rodyjczycy wy­stąpili ze Związku. W tym czasie, do władzy .doszła oligarchia i wyspa dostała się pod władzę

Halikamasu. Aleksander W. osadził na R. swoją załogę, po jego śmierci wyspa odzyskała niepod­ległość. Od tego czasu datuje się jej rozkwit. Rodyjczycy prowadzili rozległy handel, mieli własne prawo handlowe, przyjęte przez inne państwa, założyli wiele kolonii. W r. 304 p.n.e. odparli Demetriusza Poliorketesa, który chciał opanować wyspę. Na początku n w. p.n.e. Ro­dyjczycy sprzymierzeni z Rzymem walczyli z An-tiochem Syryjskim i Prusjasem, królem Bitynii, po wojnie jednak Rzymianie ograniczyli znacze­nie polityczne i przywileje handlowe wyspy. W pierwszych latach rządów Oktawiana R. utraciło znaczenie polityczne i handlowe. Wespa-zjan ujarzmił całkowicie wyspę. Na R. znajdo­wała się szkoła wymowy, założona przez Ajschi-nesa (IV w. p.n.e.), przetrwała ona upadek po­lityczny wyspy. Istniała tu również słynna szkoła rzeźby.



Rodyjski Kolos zob. Kolos Rodyjski. Rojkos (Rhojkos) syn Pileasa z Samos, pierw­szy wielki grecki architekt działający w VI w. p.n.e., czynny również jako brązownik. Wspólnie z Teodorosem wybudował w poł. VI w. monu­mentalną świątynię Hery na Samos (w stylu jońskim) oraz cały okręg tej świątyni. Według Pliniusza Starszego i Pauzaniasza R. i Teodoros mieli wynaleźć metodę odlewu dużych posągów w brązie, prawdopodobnie wykorzystując osiąg­nięcia techniczne Egipcjan. Jako samodzielną pracę R. wymienia się tylko posąg bogini Nocy w Efezie. Wspólnie z Teodorosem wykonał brązowy krater dla okręgu Apollina w Patara w Liku. Krater ten Likijczycy uważali za dzieło Hefajstosa.

Rojzjusz Piotr (Petrus Roysius Myweus, właś­ciwe nazwisko Ruiz de Moros) zm. 1571; uczony prawnik humanista rodem z Aragonii, profesor prawa rzymskiego w Akademii Krakowskiej, doradca (iuris consultus) Zygmunta Augusta, sędzia sądu nadwornego w Wilnie, wreszcie kustosz katedry wileńskiej. Postać spopularyzo­wana przez młodzieńczą fraszkę Kochanowskie­go O doktorze Hiszpanie. Pisał również liczne łacińskie epigramaty i panegiryki, m.in. na za­ślubiny Zygmunta Augusta z Elżbietą (1543), a potem z Katarzyną (1553), na śmierć Zygmun­ta Starego (1548) i in. Wszystkie jego utwory wydał B. Kruczkiewicz (Petri Royzii Maurei Alcagmcensis Carmina, Kraków 1900); znajduje się tam jeden z pierwszych polskich wierszy makaronicznych, In Lithuaniam peregrinationem.

rok

645

rok grecki był księżycowy, składał się z 12 miesięcy, które odpowiadały obrotowi księżyca dokoła ziemi i liczyły (na zmianę) 29 lub 30 dni. Pierwszy dzień miesiąca przypadał na nów (numenta) i był poświęcony Apollinowi, piętnasty — na pełnię (panselenos). Przy tym układzie r. liczył 354 dni, nie był więc zgodny z r. słonecznym. Dla wyrównania dodawano co kilka lat jeden miesiąc; r. przestępny liczył wtedy 383 lub 384 dni. R. rzymski (amms) do czasów Cezara był — podobnie jak u Greków — księżycowy. Zaczynał się w marcu i składał się z 10 miesięcy, z których 6 miało po 30, a 4 po 31 dni, liczył 304 dni i nie był zgodny z r. słonecznym. Dla uzgodnienia dodano 2 nowe miesiące i długość miesięcy ustalono w ten sposób, że marzec, maj, lipiec i październik miały 31 dni, luty — 28, a pozostałe po 29. R. miał wówczas 355 dni. Od czasów decemwirów zaczęto co 2 lata doda­wać l miesiąc przestępny. Zamieszaniu położyła kres reforma Juliusza Cezara. Sosigenes na po­lecenie Cezara ustalił długość r. i ilość dni w po­szczególnych miesiącach. Zob. kalendarz, mie­siące, olimpiada, chronologia, nundinae, okta-eteris.

Roksana (Roksane) córka księcia Baktrii, Oksyartesa, żona Aleksandra W. Po śmierci Aleksandra uwięziona (razem z nieletnim sy­nem, następcą tronu, Aleksandiem Ajgeusem) przez Kassandra; została zamordowana ok. r.310.

Roksolanie (łac. Roxolani, Rhoxolani) lud sar-macki nad Jeziorem Meockim (Maeotis palus), pomiędzy rzekami Borystenes (Dniepr) i Tanais (Don). Przeciwko Mitrydatesowi Eupatorowi wy­stawili armię 50-tysięczną, w czasach cesarstwa nękali napadami rzymskie prowincje naddunajskie; Hadrian płacił im roczne daniny dla za­pewnienia spokoju prowincjom.

Roma zob. Rzym.

Roma deliberante Sagnntum perit łac. gdy w Rzymie debatują, Sagunt ginie. Zdanie to dotyczy tego momentu przed II wojną punicką, gdy Hannibal oblegał sprzymierzony z Rzymem Sagunt. Rzymianie tak długo rozważali sprawę odsieczy, aż Sagunt został przez Hannibala zdobyty.

Romaia łac. w czasach Hadriana święto ob­chodzone dla uczczenia rocznicy założenia Rzy­mu. Zob. Parilia.

romans (nowela, powieść) dla nowożytnej na­zwy r., która w XII w. oznaczała fantastyczne

opowieści rycerskie, a w XV w. „historię zmy­śloną", nie znajdujemy odpowiednika w litera­turze antycznej ani w jej terminologii. Terminem r. obejmujemy w literaturze antycznej opowia­dania zmyślone, o tematyce erotycznej z do­mieszką elementu fantastycznego, zawierające opisy przyrody, przygód, podróży itp. Z połącze­nia dwóch elementów: fantastyki podróżniczej i elementu erotycznego miały powstać późniejsze r. Do rozwoju r., który czerpał motywy z różnych gatunków literackich, przyczyniły się w znacznym stopniu szkolne ćwiczenia retoryczne, opowia­dania na tematy fikcyjne albo na tematy znane z tragedii i komedii; przeszkody w miłości Oak np. trudności wywoływane przez sprzeciw suro­wych ojców, uprowadzenie przez piratów, roz­bicie okrętu i inne przygody stanowiły tło i mo­tywy tych opowieści. Najwcześniejsze nowele greckie znajdujemy wplecione w historyczne dzieło Herodota, który opiera się na logogra-fach Charonie i Ksantosie. Opowiadania nowelistyczne można także wyodrębnić w dziele Ksenofonta Kyrupafdeja (Wychowanie Cyrusa), da­lej w dziełach historyków IV w.: Charesa z Mi-tyleny i Timajosa (w latach 350 - 254). Na prze­łomie II • I w. powstały Milesiakd (Opowieści Milezyjskie) Arystydesa z Miletu, w których znaczną rolę odgrywał element erotyczny; opo­wieści te przyswoił literaturze rzymskiej Sisenna. Nie wiadomo, czy była to jednolita, ciągła po­wieść, czy zbiór krótkich opowiadań (nowel). Rozkwit noweli greckiej przypada na n w. i początek in w., na okres tzw. drugiej sofistyki. Nowele obejmuje twórczość Diona z Prusy (r. 50 -120), Flegona z Tralles w Karii, Klau­diusza Eliana, z Preneste (ok. r. 150; O pięknej Aspazji; Chariton i Melanippos; Rodopis, ze zna­nym motywem bajki o kopciuszku), Lukiana z Samosate w Syrii (r. 120 -190; O bogini Syryj­skiej; Lubiący zmyślać i in.). Opowiadaniami fantastycznymi posługiwali się w propago­waniu swej nauki, pełnej demonów i cudów, neopitagorejczycy w I w. Takimi opowiadaniami były Metamorfozy Lucjusza z Patraj (o przemia­nie w osła, opowieść naśladowana przez Apulejusza, zob.). Z tendencji neopitagorejskiej po­wstały Cudowne przygody poza Tulę (Ton hyper Thulen aptstón lógoj) Antoniusza Diogenesa;

treścią tego dzieła w 24 ks. były przygody Arka-dyjczyka Dejniasa, który wybrał się na księżyc, ale w drodze zatrzymał się na Tulę, gdzie zako­chał się w Tyryjce Derkyllis. W dzień martwa,



1   ...   121   122   123   124   125   126   127   128   ...   159


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna